Кіріспе

Гунглиаодағы ядролық электр станциясы, Жаңа Тайбэй, Тайвань. Лунгмен ядролық электр станциясы, бұрын Гунглиао деп аталған және көбінесе Төртінші ядролық электр станциясы деп танылатын, Тайваньның Жаңа Тайбэй қаласындағы аяқталмаған ядролық электр станциясы. Ол әрқайсысы 1300 МВт нетто қуаты бар екі АБВР (ABWR) реакторынан тұрады. Оның иесі – Тайвань Электр Компаниясы (Taipower). Бұл Жапониядан тыс салынған алғашқы ІІІ буын реакторлардың бірі болуы тиіс еді. Жапониядағы алдыңғы төрт реактор төрт-бес жылдың ішінде аяқталған. Алайда, Taipower келісімшартты бір ғана архитектуралық-инженерлік фирмаға тапсырмаған, керісінше, сатып алуды бірнеше жеткізушілер арасында бөліп, жобаны басқаруды қиындатып, шығындарды арттырды. 2000 жылы жоба саяси қарсылықтарға байланысты тоқтатылды, бірақ 2001 жылдың ақпанында қайта басталды. 2014 жылы станцияның құрылысын жалғастыру туралы шешім қабылдау үшін ұлттық референдум ұсынылды, бірақ референдум қарама-қайшы және түсініксіз тілге байланысты дауыс беру бюллетеніне енгізілмеді. Taipower 1-ші энергоблокты консервациялау жоспарын ұсынды, ол сол кезде аяқталған еді, және 2015 жылдан бастап 2-ші энергоблоктың құрылысын тоқтата тұру. 2018 жылы Taipower 1-ші энергоблоктан пайдаланылмаған отынды алып тастай бастады және отынды АҚШ-қа қайтарып берді. 2021 жылдың желтоқсан айында 2-ші энергоблоктың құрылысын жалғастыру туралы ұсыныс референдумда тартыспен қабылданбады. Биліктегі Демократиялық Прогрессивтік Партияның (ДПП) Цай Ин Вэнь ядролық энергияға қарсы және 2025 жылға дейін (2024 жылғы Тайвань президенттік сайлауынан бір жыл кейін) ядролық энергияны тоқтатуды аяқтауды қалайтынын ескерсек, құрылыстың қайта басталуы күмәнді, бірақ технологиялық тұрғыдан мүмкін және бұрынғы құрылыс жобасында ондаған жылдар бойы құрылыс жұмыстары тоқтатылғаннан кейін ядролық электр станциясының құрылысын аяқтауға қатысты прецеденттер бар.

Тарих

Төртінші атом электр станциясы алғаш рет 1978 жылы ұсынылды, ал Тайпауэр 1996 жылы бәсекелі тендерден кейін ABWR-ді таңдады. Реактор General Electric компаниясымен жобаланған, бірақ Hitachi, Shimizu Corporation, Toshiba және басқа да американдық, тайваньдық, қытайлық және халықаралық компаниялармен қолдау көрсетілді. Құрылысты бастауға қатысты өтініш 1997 жылдың 16 қазанында берілді, ал 1999 жылдың 17 наурызында лицензия алғаннан кейін, 2004 жылы аяқталуы күтілді. Бұрынғы төрт ABWR блогы Жапонияда әрқайсысы төрт-бес жылда аяқталған. Дегенмен, Taipower келісімшартты бір ғана архитектуралық-инженерлік компанияға тапсырмаған, реакторларды салу үшін General Electric компаниясын, турбиналар мен генераторларды жеткізу үшін Mitsubishi Heavy Industries компаниясын, ал қалған жұмыстарды басқа мердігерлерге жүктеді, бұл жобаны басқаруды қиындатты. Құрылыс құқықтық, реттеушілік және саяси кедергілерге байланысты кешіктірілді. График бойынша кешігулер шикізат бағасының өсуіне байланысты жобаның құнын да арттырды.

Бастапқы жойылу

1999 жылғы 921 жер сілкінісі үш заң шығарушыны құрылыс жұмыстарын тексеруге мәжбүр етті; олар тот басқан арматураны және өсімдіктің негізіне теңіз суының сіңіп кету мүмкіндігін потенциалды мәселелер ретінде көрсетті. Президент Чен Шуй Бьян 2000 жылғы наурыз айында Демократиялық прогрессивтік партиясының (ДПП) басқа да заң шығарушыларымен бірге ядролық энергияға қарсы бағдарлама бойынша сайланды, ол өсімдік құрылысын тоқтатуды қамтыды. 2000 жылғы сәуірде ДПП заң шығарушылары жобаны тоқтатуға шақырды, нәтижесінде 2000 жылғы қазан айында премьер-министр Чан Чун Хсиунг құрылысты тоқтатты, ол шамамен 10-30% аяқталған еді, бірақ келесі жылы қайта басталды. Подрядшылар 111 күнге (27 қазан 2000 жылдан 14 ақпан 2001 жылға дейін) жұмыссыз қалды, бұл коммерциялық пайдалануға кірісуді 576 күнге кешіктірді. Taipower 2003 жылы реакторлық қазан сияқты ауыр компоненттерді жеткізу үшін кемежай салды. Кемежай құрылысындағы кешігулер жергілікті жағалау эрозиясына әкелуі мүмкін, бұл қосымша наразылықтарға себеп болды. Әрбір реакторлық қазанды жеткізу белсенділердің наразылықтарымен күшті қарсылыққа ұшырады, ал құрылыстағы кешігулер қазанды күтілгеннен ұзақ сақтауға әкелді, 1-ші блоктың реакторлық қазаны 2005 жылға дейін орнатылмады. Өсімдіктің жобасын Stone & Webster (S&W) жүзеге асырды, бірақ Taipower 2007 жылы S&W-мен жасасқан шартын бұзды, бұл 2007 жылдан 2011 жылға дейін созылған сот процесіне әкелді. 2010 жылы құрылыс алаңында ежелгі халықтарға тиесілі артефакттар табылғаннан кейін құрылысты қайта тоқтату туралы шақырулар жасалды. 2011 жылы Тайвань атом энергиясы жөніндегі кеңесі (AEC) Taipower-дың жобаны басқаруын сынады. Taipower АЭК тарапынан екі рет, 2008 және 2011 жылдары, өсімдіктің дизайнін жасаушы General Electric компаниясынан алдын ала рұқсат алмастан жобалауда өзгерістер жасағаны үшін айыппұл төледі. Taipower кейіннен өзгерістер кестеге сәйкес орындалғанын мәлімдеді, ал GE-ден өзгерістердің 97% үшін мақұлдау алынды. Үкімет тарапынан уақытша тоқтату және басқа да жобаны басқарудағы қиындықтар айтарлықтай кешігуге әкелді, нәтижесінде 2009 жылға қарай өсімдіктің құны 7,5 миллиард АҚШ долларынан асты.

2012 жылғы референдумға ұмтылу

Экологиялық топтар 2011 жылдың сәуірінде Фукусимадағы ядролық апаттан кейін ұлттық референдум өткізуді талап етті. Тіркелген сайлаушылардың белгілі бір пайызының қолтаңбаларын жинау арқылы немесе заңнамалық жолмен референдумды сайлаушылардың қатысуы үшін ұлттық бюллетеньге енгізуге болады. Бірақ, Төртінші атом электр станциясы мәселесінің саяси тұрғыдан сезімталдығына байланысты, заңнамалық және сайлаушылардың ұсынған референдумдары ұлттық дауыс беруге жіберілмеді. Өсімдік бойынша дау-дамайдың күшті болуына байланысты, 2013 жылдың ақпанында Гоминьдан (КМТ) басқаратын үкімет ел халқына өсімдіктің тағдырын шешуге мүмкіндік беретін референдум ұсынды. Бұл референдумды Ли Чинхуа бастаған 32 КМТ заң шығарушысы қолдады. Референдумда: «Сіз Төртінші атом электр станциясының құрылысын тоқтатуға және оны пайдалануға беруге келісесіз бе?» – деген сұрақ қойылды. Референдумда сайлаушылардың белсенді қатысуы (тіркелген сайлаушылардың 50% астамы қатысуы керек) және қатысқан сайлаушылардың көпшілігінің «иә» деп дауыс беруі қажет, әйтпесе референдум міндетті болмайды, яғни сайлаушылардың нашар қатысуы референдумның сәтсіздігіне әкеледі (және Ли референдумының жағдайында құрылыс жалғасады). Оппозициялық ДПП президенттік сайлауы жоқ жылы 50% сайлаушыны қатыстыру өте қиын дейді және Ли референдумының ұлттық бюллетеньге енгізілуіне қатысты дауыс беруге кедергі келтіру үшін заң шығару палатасын тосқаулады. Бұл КМТ заң шығарушыларының тосқауылды бұзуға тырысқанда жанжалға ұласты, және Ли референдумы бойынша дауыс берілмеді. Келесі заң шығару сессиясында наразылық білдірушілер үкіметтен Ли референдумынан бас тартуды талап етті, және ол кейіннен алынып тасталды. Аннет Лу 2012 жылы өсімдіктің тағдырын талқылау үшін жергілікті референдумды пайдаланды. Оның жергілікті референдум өткізу туралы өтінішіне 2013 жылдың наурызына дейін 50 000 қол жиналды, бірақ ұсынылған референдумды 2013 жылдың мамырында Атқарушы Юаньның (行政院) азаматтық дауыс беру жөніндегі кеңес комитеті қабылдамады, себебі бұл мәселе ұлттық маңызы бар және жергілікті референдум арқылы шешілмейді. 2013 жылдың маусымында ол КМТ ұсынған Лиге қарсы референдумға қарсылық білдіру үшін тағы бір жергілікті референдумды бастады. Сонымен қатар, Лу 2014 жылы Тайбэйдің Жоғарғы әкімшілік сотына Атқарушы Юаньдың бұрынғы референдумды қабылдамауына шағым түсірді. Сот шешімі 2014 жылдың тамызында шығаруы күтілуде. Taipower 2013 жылдың 31 желтоқсанында 1-ші блокқа отын жүктеуге өтініш берді. 2012 жылы Тайвань ұлттық университетінің профессоры Као Ченг Ян бастаған референдумды бастады, алғашқыда жергілікті референдум ретінде, содан кейін 2014 жылдың шілдесінде, жеткілікті қол жиналғаннан кейін ұлттық референдум ретінде өткізді. Као референдумының мәтіні оң шаралар қабылдауды талап ету үшін жасалды: «Сіз Тайвань Энергия компаниясына сынақ жүргізу үшін Жаңа Тайбэй қаласындағы Төртінші атом электр станциясына отын таяқтарын енгізуге рұқсат бересіз бе?» сондықтан сайлаушылардың нашар қатысуы референдумның сәтсіздігіне әкеледі, демек өсімдікті іске қосуға қарсылық тудырады.

1-бөлімнің аяқталуы және 2014 жылғы референдум

2014 жылдың сәуір айында үкімет құрылыс жұмыстарын тоқтатуға шешім қабылдады. Бірінші реактор қауіпсіздік тексерулері аяқталғаннан кейін герметикалық жабылып, екінші реактордың құрылысы тоқтатылды. Құрылысты жалғастыру туралы соңғы шешім тағы бір референдумға түсуі керек еді. Биліктегі Гоминьдан партиясы (КМТ) жаңа референдумның мақсаты – электр стансасының тағдырын халық шешсін, сонымен бірге қуат көзін іске қоспаудың салдарына баға берсін деп мәлімдеді. Электр бағасы 14–40% дейін өсуі мүмкін, ал 2021 жылдан бастап электр энергиясын үлестіруге шектеулер енгізілуі де ықтимал. Электр стансасын толығымен жабу Тайпауэрді құрылыс бюджетін толықтай шығынға ұшыратуға және банкротқа мәжбүрлеуі мүмкін. Премьер-министр Цзян Ихуа 2000 жылғы оқиғаны мысалға келтірді, онда атқарушы бұйрықпен құрылыс тоқтатылып, кейіннен конституцияға қайшы деп танылған. Сондықтан ол ұсынылған арнайы заңға қол қоймады. Атқарушы Юань егер құрылысты тоқтату туралы референдум өткізілмесе, алдымен қауіпсіздік сынақтарынан өтіп, станса жұмысын бастауға мүмкіндігі бар екенін мәлімдеді. Бұл халық арасында жүргізілген сауалнаманың нәтижелерімен сәйкес келеді, онда қатысу шегін төмендетуді қолдап, құрылысты жалғастыруға қарсылық білдірілді. 2014 жылдың тамызында Атқарушы Юаньдың референдумды қарау комитеті ұсынылған Као референдумын қабылдамады, себебі референдумның мақсаты ядролық энергияға қарсы болғанымен, референдум сұрағы ядролық реакторды іске қосу туралы болды, тіл жағынан шатастыратын және өзара қайшы еді. Бұл референдумға 120 000-нан астам қол жиналған болатын. Мұндай шешімге қарамастан, Као референдумын қолдаушылар 2014 жылдың қазан айында тағы бір референдум ұйымдастыруға уәде берді. Сол айда 1-ші блок жұмысты бастамас бұрын қажетті қауіпсіздік сынақтарын аяқтады. Салқындату, тоқтату, герметикалық жабу, басқару және қуат өндіруі сияқты 126 жүйе тексерілді. Экономикалық істер министрі Чан Чьячжух: «Қатаң тексеруден өту, нысанның жобалау және құрылысына жұмсалған жоғары деңгейдегі қамқорлықты көрсетеді» деді.

Үш жылдық кейінге қалдыру

Экономикалық істер министрлігі 2014 жылдың тамызында ұлттық референдум өткізілгенге дейін үш жылға құрылыс жұмыстарын тоқтатуды ұсынды; Taipower 1-ші блокты консервациялаудың үш жылдық шығындарын 2 миллиардтан кем деп бағалады. 2014 жылдың қыркүйек айында Taiwan Power Co. 1-ші энергоблокты консервациялау және №4 атом электр станциясының 2-ші блогының құрылысын үш жылға тоқтату жөніндегі жоспарын Атом энергиясы жөніндегі кеңеске (АЭЖК) ұсынды, 2015 жылдан бастап. 2014 жылғы сәуірдегі құрылысты тоқтату туралы үкіметтік директиваға сәйкес жазылған жоспар, 2015 жылдың қаңтарында соңғы нұсқасы ұсынылғанға дейін бірнеше рет қайта қарастырылды; АЭЖК Тайпауэрдің соңғы жоспарын ақпан айында мақұлдады, ол 2015 жылдың шілдесінде күшіне енеді және 2017 жылға дейін жалғасады. Қауіпсіздік сынағынан өткен 126 жүйенің 80-і жұмыс істеп тұрады, 14-і қауіпсіздік функцияларын сақтау үшін мерзімдік тексеруді қажет етеді, ал 32-сі төмен ылғалдылықтағы қоймада сақталады. Консервацияланған реакторды күтіп ұстаудың құны жылына 1,3 миллиард NT долларына бағаланған.

Тоқтатудың жалғасуы

2018 жылы Taipower пайдаланылмаған отын таяқтарын АҚШ-қа қайта жөнелтуді бастады. Taipower компаниясы 2020 жылға дейін электр станциясының барлық отын таяқтарын алып тастауы тиіс. Биліктегі Демократиялық прогрессивті партия 2025 жылға дейін Тайваньдағы барлық атом электр станцияларын жабуды жоспарлап отыр. Отын таяқтарының алынып тасталуы станция құрылысының ешқашан қайта басталмауы мүмкін екенін көрсетеді. Taipower 1-ші блоктан коммерциялық режимде жұмыс ілуге кемінде алты жыл қажет екенін мәлімдеді, себебі отынды алып тастау, ABWR NSSS құрамдастарының тозуы және іске қосылу сынақтары жүргізілуі керек. 2021 жылдың желтоқсанында станцияны қайта құру ұсынысы қабылданбады, бұл құрылыстың жақын арада қайта басталмайтынын анықтады.

Дизайн

Лунгмен ядролық электр станциясы екі бірдей ABWR блогынан тұрады, олардың әрқайсысының номиналды жылу қуаты ; ядро 872 GE14 отын шоғынан құралған, ал су он реактор ішкі сорғылары арқылы қозғалысқа келіп, толық қуатта буды жасайды.

Қауіпсіздік

III буын ядролық реакторының 72 сағаттық пассивті салқындату қабілеті бар, егер электр станциясы төтенше жағдайдан кейін толық құлауға ұшыраса, оның активіне зақым келтірудің алдын алу үшін. Егер активтің қызып кетуі мен балқыуы қашқынсыз болса, бұл реакторларда балқыған отынды ұстап алып, ядролық реакцияны тоқтатуға арналған актив ұстағыштары бар (бірақ Лунгмен, басқа ABWR сияқты, актив ұстағышына ие емес және корийді пассивті салқындатуға сенеді). Соңында, тығыз қорғаныс III буын ядролық электр станциясының айналасында эвакуациялық аймақ қажет емес екенін қамтамасыз етеді. ABWR 0,3G жер сілкінісі үдеу стандартына сәйкес жобаланған, ал Лунгмен блоктарының сейсмикалық тұрақтылығы 0,4G-ға дейін арттырылды.

Сенімділік

Кейбір арнайы жасалған электр станцияларының жұмыс істеуінің алғашқы бірнеше жылында сенімділігі төмен болуы мүмкін. Кейбір бөлшектер сәйкес келмейтін болып шығуы мүмкін және оларды ауыстыру немесе модификациялау қажет болуы мүмкін. ABWR мұндай жағдайды болдырмау үшін стандартталған бөлшектерді пайдаланады, бірақ 3-ші және 4-ші блоктар төмен сенімділік көрсетті (45% – 70%). Осы тәжірибе болашақ блоктарда жақсы нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік беретін білім сыйлады деп саналады. Салынған алғашқы екі блок, Кашивазаки-Карива 6 және 7, одан кейін салынған Хамаока 5 және Шика 2 блоктарынан әлдеқайда жақсы жұмыс істеді.