Кіріспе

Француз суретшісі

Жорж Матье (27 қаңтар 1921 – 10 маусым 2012) – француз абстрактілі суретшісі, өнер теориясының маманы және Париждің Бейнелеу өнері академиясының мүшесі. Ол еуропалық лирикалық абстракцияның, бейресми өнердің бір ағынының негізін қалаушылардың бірі саналады.

Ерте өмір және білім

Матье 1921 жылы Булонь-сюр-Мер қаласында дүниеге келді. Оның әкесі, Адольф Жорж Матье, Barclays банкінде менеджер болып жұмыс істеді. Анасы, Мадлен Дюрпе, оған бала кезінде сурет салуды үйретті. Отбасы қала қамалдарының жанында, Принц Альбер бульвары, 38 мекенжайында тұрды. 1933 жылы Матьедің ата-анасы ажырасып, ол Версальдегі тәтесінің қамқорлығына берілді. 1927 жылдан 1933 жылға дейін ол Булонь-сюр-Мердегі түрлі мектептерде, содан кейін Версальдегі Лицей Хош мектебінде оқыды. Одан кейін Лилль университетінде ағылшын тілі мен құқық пәндерін оқыды. 1942 жылы Матье Францияның солтүстігіндегі Дуай лицейінде ағылшын тілінің мұғалімі болып жұмысқа орналасты. Келесі жылдары ол бірнеше жұмыс істеді, 1944 жылы Камбрейде американдық армияда аудармашы болып қызмет етті, Биаррицтегі американдық университетінде сабақ берді және 1945-1946 жылдары Истресте оқытты. 1942 жылы ол хобби ретінде Англияның суреттерін пошта карточкаларынан салды (Түндегі Оксфорд көшесі). Кейін, 1944 жылы, ол келесі идеямен эстетика туралы ойлана бастады: сурет салу үшін бейнелеудің қажеті жоқ. Бұл жаңалық Эдвард Краншоутың еңбектерін оқуынан және оның Жозеф Конрадтың шығармаларын абстрактілі әдебиет ретінде түсінуінен туындады. Осының нәтижесінде ол өзінің алғашқы бейнесі жоқ "Бастау" картинасын жасады.

АҚШ желілері

1947 жылы ол Парижге қоныс аударды, American Express компаниясында жұмыс істеді және Люксембург сарайының жанында Chambre de bonne бөлмесін жалға алды. Содан кейін Матье Нью-Йорк пен Гавр қалалары арасындағы бағыттағы қоғамдық қатынастар бөлімінің басшысы ретінде United States Lines компаниясында жұмыс істеді: оның міндеті Гавр мен Париж арасында сапарлайтын жолаушыларды қарсы алып, сүйемелдеу болды. Бұл Матьеге беделді клиенттермен қарым-қатынас жасауға және әлеуетті клиенттердің алғашқы желісін құруға мүмкіндік берді. Осы оқиғада ол Сальвадор Далимен алғаш рет кездесті. 1953 жылдан 1963 жылға дейін ол "United States Lines Paris Revue" журналының бас редакторы қызметін атқарды. 15000 данамен шығарылатын бұл жылдық журнал 1963 жылға дейін тегін таратылды: ол Матьеге сол заманғы көркемдік (Джон Кейдж, Пьер Булез, Марк Тоби, Генри Миллер) және ғылыми саланың (Альберт Эйнштейн, Норберт Винер, Оскар Моргенстерн) белгілі тұлғаларымен сұхбаттасуға мүмкіндік берді.

Алғашқы көрмелері

1946 жылы оның алғашқы абстрактілі суреттері Париждегі 30 жасқа дейінгілер көрмесінде қойылды. Ол Волс, Жан Мишель Атлан, Хартунг, Брайен, Риопельмен бірге «L’Imaginaire» атты алғашқы көркемдік топты құрды және 1947 жылдың 16 желтоқсанында Люксембург галереясында он төрт суретшінің туындыларымен бірге көрме ұйымдастырды. Көрме «Лирикалық абстракцияға қарай» деп аталды, бірақ Пабло Пикассо мен Жан Арптың туындыларының болуына байланысты атауы кейін өзгертілді. Сол жылы ол «Жаңа Реалиялар» және «Тәуелсіздер» көрмелеріне қатысты. Кейін топ Мишель Тапие, Пикабия және Франсуа Сталидің қосылуымен кеңейтілді, олар H. W. P. S. M. T. B. құрамын жасады және Allendy галереясында көрме өткізді. Ол бейнелеу өнерінің шектеулерінен азат өнерді насихаттап, лирикалық абстракция тұжырымын қалыптастырды. 1948 жылы ол американдық және француз авангардистерінің арасындағы алғашқы қақтығысты ұйымдастырды: осы оқиғада ол француз көрермендеріне Джексон Поллок пен Алтон Тобидің американдық абстракциясының маңыздылығын таныстырды. Ол 1952 жылы өзінің алғашқы ірі полотноларын жасай бастады.

Тану

1957 жылдан бастап ол Жапония, АҚШ-та саяхаттап, сурет салған, ал 1959 жылы Бразилия, Аргентина және Таяу Шығысқа барған. Оның туындыларының ретроспективті көрмелері 1959 жылдан бастау алды. Матье мен Симон Хантай 1957 жылы Сигер де Брабанттың екінші айыпталуын еске алу рәсімдері деп аталатын бірқатар конференциялар өткізді. Үш апта бойында өткен пікірсайыстар батыс өркениетінің негіздері, 313 жылғы Милан жарлығынан бастап батыс мәдениетін қалыптастырған ұлы тұлғалар мен революциялардың рөлі, сондай-ақ физика мен философиядағы соңғы жаңалықтар талқыланды. Ақын Т.С. Элиот, философ Стефан Лупаско және көптеген ғалымдар осы конференцияларда өз ойларын білдірді. Шараға 13 ғасырда маңызды рөл атқарған философ Сигер де Брабанттың есімі берілді. 1965 жылы Матье Шарпентье галереясында жүз суреттен тұратын көрме ұйымдастырды. Ол осы оқиғаға арнап «Париж, өнер астанасы» деген атпен көк фонға негізгі түстерді бейнелейтін алып полотно жасады. Бүгінде Шарпентье галереясының ғимараты Париждегі Фобур Сент-Оноре көшесінде орналасқан Sotheby's France кеңсесіне жайғасқан. 1978 жылы Гранд-Паледе өткен үлкен ретроспективті көрме оның соңғы он бес жылдық туындыларын қамтыды. 1978 жылдың қаңтар және наурыз айлары аралығында жасалған, ені алты метр болатын жеті картина осы шараға арналып ерекше дайындалды. Ол Құрмет орденімен марапатталды және Өнер мен әдебиет командирі атағын алды. Матьедің туындылары бүгінде әлемнің 90-нан астам мұражайында қойылған.

Көркемсурет академиясы

1976 жылы ол Әдемі өнер академиясының мүшесі болып сайланды және сурет бөлімінің 7-орындық төрағасы болды.

Халықтың мәдениеті мен білім беруіне үлес қосу

Матье қалаларды көркемдеуді, күнделікті заттардың дизайнын жақсартуды және бұқаралық ақпарат құралдары ұйымдастырған мәдениеттің төмендеуіне қарсы шықты. Ол декоративтік өнерге, қолөнерге және архитектураға зор үлес қосты. Сонымен қатар, ол ұлттық білім беруде өнердің нашар болуына наразылық білдірді және француз мектептерінде өнер тарихы, сезімталдық дамыту және өнермен айналысу (сурет салу, мүсін жасау, музыка, ән салу) сияқты пәндерді қамтитын міндетті өнер курстарын енгізуді қолдады. Соңында ол 1980 жылы Пьер Дехаемен бірлесіп, француз білім беру министрлігінде мәдени білім беруді реформалау мақсатында саяси жұмыс топтарын құрды және француз парламентіне заң жобасын ұсынды. 1980 жылы жеткілікті қаржылық қолдау болмағандықтан заң жобасы қабылданбады. Ол 2012 жылдың 10 маусымында 91 жасында Булонь-Биланкур қаласында дүние салды және Париждегі Монмартр зиратына жерленді.

Жариялы орындалу және оқиғалардың алдын ала болжауы

Матье суретші мен көрерменді жақындатуға тырысты. Ол көбінесе көпшілік алдында өнер көрсетті: "Көпшілік алдында сурет салу – мен үшін адамдар арасындағы нағыз рухани байланыс екенін түсінгендер азаз болды". Осы оқиғалар оның қимылдарының шеберлігі мен жылдамдығын аңғарды. 1956 жылы Сара Бернар театрында 2000 адамның алдында 400x1200 см көлемді, 800-нен астам бояу түтігі қолданылған "Әлемдік ақындарға арнау" картинасы жасылды. Оның көптеген қойылымдары түсірілді, мысалы, 1963 жылы канадалық теледидар үшін. "Мен көпшілік алдында сурет салғандағы сәттер ең маңыздысы. Шындығында, бұл процесс, менің сезбейтінімше, жағдайдың концентрациясын арттыру үшін медиумдық тәсілмен жұмыс істейді. Соның салдарынан, концентрация – бұл өнер түрін Батыс әлемі соңғы жиырма ғасырда білген басқа барлық өнерден бөліп тұратын шешуші элемент. Бұл – өзгелермен рухани байланыс құрудың қуанышы. Бұл махаббатқа ұқсас. Махаббатты анықтайтын нәрсе – ортақ назардағы екі жандардың арасындағы тартылыс. Егер бұл екі адамның арасындағы қарапайым тартымдылық болса, онда ондайда ұлылық болмас еді". Ол сонымен қатар мүсіндемемен де айналысты және жарықпен сурет салу өнерін меңгерді.

Бейресмилік

Матьедің алғашқы абстрактілік туындыларында органикалық пішіндер, "ешқандай мағынасы жоқ пішіндер" болды. Оның кейбір техникалары Джексон Поллоктың екі жылдан кейін жасайтын жұмыстарын болжады және Action Painting қозғалысын хабарлады.

Тахизм

1950 жылы оның тамшылары тығыздалып, орталық ядроның төңірегіне жиналды. Палитра жылы түстермен ғана шектелді. 1951 жылдан бастап Матье монохромды кенептерде тахизмді зерттеді: бояудың дақтары пайда болды, себебі белгілі бір жерде белгілі бір түсті аймақ қажет, ал ең тікелей жолы – қылқаламды әртүрлі күшпен (шашыратуға әкеп соқтыратын) кенепке қою, боялған аймақты белгілемей. "Тюреннің маршалы", "Тюреннің Бланшы", "Бувин шайқасы" сияқты туындыларында да осылай.

Лирикалық абстракция

1960 жылдары оның зен кезеңінде монохроматикалық фонға санаулы штрихтар ғана түсіріліп, белгінің күші айқындалады. Мысалы, «Брункерберг шайқасы» және «Bulle Omnium Datum Optimum» туындылары. 1970 жылы Матье тепе-теңдік пен жарқындықтың арасалмақтығына назар аударды және біртекті түстік блоктарда орталық пішіндерді бейнеледі. 1984 жылдан бастап Матье өзінің суреттеріндегі «космостық бетбұрыс» деп атаған жаңа кезеңге жетті. Оның композициялары енді орталыққа басымдық бермейді: графикалық элементтер кенепте көбейіп, картина осы элементтер арасындағы тартылыс арқылы тепе-теңдікке ие болды.

Атаулары

Матье тарихқа, әсіресе орта ғасырларға деген терең құмарлығын мойындады. Сондықтан суретшінің көптеген туындылары тарихи шайқастар мен оқиғалардың аттарымен аталды: La Bataille de Bouvines (Буайн шайқасы), La Victoire de Denain (Денайн жеңісі) және Les Capétiens partout (Капециялықтар барлық жерде). Кенеп атаулары мен сурет салу процесі арасындағы байланыс туралы мәселе жиі талқыланды, себебі кейбір сыншылар оның суреттерінде тарихи сурет өнерінің жаңаруын көрді. Алайда, суретші өзінің ешбір туындысында тарихи оқиғаларды бейнелемегенін мәлімдеді. Дегенмен ол, картинаның атын картина салынған жерге (Hommage au général Hideyoshi, Hommage au général San Martin), салынған күніне (La Victoire de Denain, La Bataille de Tibériade) немесе оның түсіне (La Bataille des Eperons d’Or) қатысты таңдағанын мойындады. Ал кейбір атаулар математикадан (Александров теоремасы), физикадан (Паули принципі) немесе философиядан (Grand algorithme blanc) шабыттанды.

Басқа да көркем шығармалар

Өзінің мансабы бойында Матье қазіргі қоғамға өнерді енгізуге күш салды және өзінің стилін түрлі салаларда пайдаланды.

Қала құрылысы және сәулет

1964 жылы Матье Кастеллас қаласы үшін архитектуралық жоспарлар жасады. 1966 жылы өнеркәсіп кәсіпкері Гай Биро оған Фонтен-ле-Конте электр трансформатор зауытының жобаларын дайындауды тапсырды.

Тапталған шатырлар мен фарфор

Матье 20-ғасырда қолөнердің көп дамымағанын және француз ұлттық фабрикаларымен жұмыс істегенін есептеді. 1966 жылы ол Manufacture de Sèvres порцелин шеберханасына қосылып, порцелин тақталар сериясын жасады. Ол Париждегі Manufacture nationale des Gobelins компаниясымен серіктестікте көптеген гобелендер өндірді.

Маркалар

Матьедің кейбір туындылары ұлттық маркалардың дизайны ретінде пайдаланылды. 1972 жылы ол Нью-Делидегі Үндістан поштасы үшін алғашқы көрнекті маркасын жасады. Кейін 1974 жылы "Николас Фукеге сағыну" тақырыбындағы гобелен бейнеленген марка басылып шықты. 1980 жылы генерал Шарль де Голль басқарған Франция шайқасының 40 жылдығына арналған тағы бір марка жасалды.

Меңті

1973 жылы он франк монетасын жаңару үшін ашық конкурс жарияланды: Матьеге қатысу сұралды. Оның жобасында бір жағында өнеркәсіптік Францияның суреті, ал екінші жағында Матье салған Францияның алтыбұрышты контуры бейнеленген. 1974 жылдың 31 шілдесінде Францияның қаржы министрі Матье ұсынған жобаның басқа 342 жобаның ішінде таңдалғанын мәлімдеді. Купроникль-алюминий монетасы 1974 жылдан 1987 жылға дейін 100 миллион дана көлемде басылды.

Жарнама

Матье бірнеше жарнамалық кампанияға тапсырыс алды. 1966 жылы Air France әуе компаниясы Матьеден болашақ жарнамалық кампаниясы үшін бірнеше плакат тапсырды. Бұл серияда Нью-Йорк, Бразилия, Жапония, Германия сияқты маңызды бағыттарды еске түсіретін суреттер болды, барлығы лирикалық абстракция стилінде орындалған. Суреттер елдер мен олардың бейнеленуі арасындағы графикалық үйлесімділігімен ерекшеленді. 1985 жылдан 2001 жылға дейін француз телеарнасы "Les 7 d'or" сыйлығының жеңімпаздарына Матье жасаған мүсін табыс етті. Шампан шарап өндіруші Deutz Матье дизайнымен жасалған әсем безендірілген шампан бөтелкаларын шығарды.

Мұра

Жапондық суретшілердің Гутай тобы да 1950 жылдары Матье өнеріне ұқсас рухта шабыттанған тікелей жұмыс жасады. 1956 жылғы манифестінде оның мүшелері екі белгілі суретшінің техникасына деген қызығушылықтарын мойындады: "Қазіргі заманғы өнерге келгенде, біз Поллок пен Матьеге құрметпен қараймыз, себебі олардың туындылары материядан, пигменттен және эмальден шыққан дауыстарды бейнелейтіндей. Олардың жұмысы – материямен бірігу, бұл әдістер олардың жеке ерекшеліктерін айқын көрсетеді. Көбірек нақты айтсақ, олар өздерін материяға күшті симбиоздық қарым-қатынаста қызмет етуге берді."

Оның кейбір туындылары Graffiti стилінің қайта жаңғыруын болжайды.

Матье жазбалары

1959 жылы: «Абстрактіден мүмкінге», Қазіргі заманғы өнер орталығы баспасы. 1960: «Абстрактіден мүмкіншілікке», Қазіргі заманғы өнер орталығы баспасы. 1963 жылы: «Тахизмнен әрі», Джульярд баспасы, Париж. 1967 жылы: «Болу құрметі», Роберт Морел баспасы, Париж. 1973 жылы: «Наразылықтан қайта жаралуға», «Идеялар» жинағы, Галлимард баспасы, Париж. 1975 жылы: «Лирикалық абстракцияның жауабы», Ла-Табл-Ронд баспасы, Париж. 1976 жылы: Альфред Гиесс өмірі мен еңбектері туралы хабарлама, Франция институты, Париж. 1984: «Көрнекті абстракция», «Идеялар» жинағы, Галлимард баспасы. 1994: «Сезімталдықтың құрбандығы», Жан Пиколек баспасы, Париж. 1998: «Енді Құдайға жалғыз қараймын», «Адам заманы» баспасы.

Матье туралы жазбалар

Жорж Матье; Доминик Квиньон Флюрет. Матье (Нью-Йорк: Crown Publishers, 1977); Мишель Тапие; Жорж Матье; Stable Gallery (Нью-Йорк, Н. Y.). Жорж Матьедің маңызды хабары (Нью-Йорк: Stable Gallery, 1952) OCLC 79307225. Мюллер Яо, Маргарита Хуэй: Батыс бейресми сурет өнеріне қытай каллиграфиясының ықпалы, диссертация. Бонн, Кёльн, 1985.