Делі Сұлтандығының құл-басшысы Малик Кафур

Кіріспе

Үнді құлы-генералы Мәлік Қафур (1316 жылы қайтыс болды), сондай-ақ Тадж аль-Дин Изз аль-Давла деп те аталады, Дели сұлтандығының билеушісі Алауддин Халджидің көрнекті құлы-генералы болған. Ол 1299 жылы Гужаратты басып алған кезде Алаудиннің генералы Нусрат хан тұтқындады. Алаудиннің қолбасшысы ретінде Қафур 1306 жылы моңғол басқыншыларын жеңді. Содан кейін ол Үндістанның оңтүстік бөлігінде Ядаваларға (1308), Какатияларға (1310), Хойсалаларға (1311) және Пандияларға (1311) қарсы бірқатар жорықтарға жетекшілік етті. Осы жорықтардан ол Дели сұлтандығына көптеген қазыналар, сондай-ақ көптеген пілдер мен жылқылар әкелді. 1313 жылдан 1315 жылға дейін Қафур Алаудиннің Девагиридегі әкімі болды. 1315 жылы Алаудин ауыр сырқатқа шалдыққанда, Қафур Делиге қайта шақырылды, онда ол На'иб (вице-король) ретінде билік жүргізді. Алаудиннің қайтысынан кейін ол Алаудиннің кіші ұлы Шиһабуддин Омарды қуыршақ патша ретінде тағайындап, билікті басып алуға тырысты. Қафурдың регенттігі шамамен бір айға созылды, содан кейін ол Алаудиннің бұрынғы қауіпсіздік қызметкерлерінің қолынан қаза тапты. Алаудиннің үлкен ұлы Мұбарак Шах оның орнына регент болып, көп ұзамай билікті басып алды.

Ерте өмір және мансап

Кафур индустардан шыққан ("Мархатта", 14 ғасырлық хроникашы Исамиге сәйкес). Жастық шағында Кафур Хамбат қаласының бай хауажасының құлы болған. Ол – өте әдемі дене бітіміне ие евнух құл. Оның алғашқы иесі оны 1000 динарға сатып алған деседі, содан кейін "хазар динары" деген лақап ат пайда болды. Төленген бағаның шын мәнінде 1000 динарға тең болғаны екі күмәнді, бұл сипаттама Кафурға берілген метафоралық мақтауға ұқсайды. Ибн Батута (1304–1369) Кафурды "әл-Альфи" (хазар динарына арабша баламасы) деп атайды, бұл да оған төленген бағамен байланысты, бірақ Ибн Батута бұл лақаптың солтан (Алауддин) өзі Кафур үшін төлеген сомаға қатысты деген қате пікірге келген болуы мүмкін. Кафурды 1299 жылы Гуджаратты басып алған кезде Алауддиннің генералы Нусрат хан Хамбат портынан тұтқынға алып, ислам дініне кіргізді. Нусрат хан оны Делидегі Алауддинге сыйлады. Кафурдың Алауддин қызметіне кіріскенге дейінгі өмірі туралы ештеңе белгілі емес. Исамидің сөзіне қарағанда, Алауддин Кафурды бағалаған, өйткені "оның кеңесі әрқашан орынды және жағдайға сай болды". Кафурдың жылдам өркендеуіне, негізінен, оның білгіш кеңесші және әскери қолбасшы ретіндегі қабілеті себеп болды. 1306 жылы Кафур барбег шеніне ие болды, бұл шен палата мүшесі және әскери қолбасшы қызметтерін біріктіретін лауазым еді. 1309–1310 жылдары ол Рапринің иқта' (әкімшілік иелігі) иесі болды.

Әскери мансап

1306 жылы Алауддин Чағатай хандығының монғол шапқыншылығын тойтару үшін Кафур бастаған әскерді Пәнджабқа жіберді. Моңғол әскері Рави өзеніне дейін ілгерілеп, жол бойындағы жерлерді тонады. Бұл әскерде Копек, Иқбалман және Тай Бу басқарған үш топ болды. Кафур, Мәлік Тұғлық сияқты басқа қолбасшылардың қолдауымен, моңғол әскерін жеңді. Осы кезде Кафур «Сермония шеберінің көмекшісі» (На'иб и Барбак) деп танылды. Бұл оның Мәлік Наиб есімінің шығу тегі болуы мүмкін, бірақ кейбір тарихшылар бұл оның кейінірек, маңыздырақ «Сұлтанның көмекшісі» (Наиб и Сұлтан) лауазымымен байланысты деп санайды. 16 ғасырдың шежірешісі `Абд әл-Қадир Бада'уни 1305 жылғы Амроха шайқасында Кафур Алауддин әскерін басқарғанын да айтады. Алайда, бұл мәлімдеме Малик Наяк (Малик Нанак) есімді басқа бір офицерді Кафурмен жаңылыстыруға негізделген. Содан кейін Кафур Декан үстіртіне жіберілді, ол сол аймақта мұсылман билігінің негізін қалаған бірқатар ірі әскери жорықтарды басқарды. 1307 жылы Алауддин Ядава патшалығының Девагири қаласына шабуыл жасауға шешім қабылдады, өйткені оның патшасы Рамачандра үш-төрт жыл бойы Делиге салық төлеуді тоқтатқан еді. Алауддин бастапқыда Читтор бекінісінің әкімі Мәлік Шахинге бұл жорықты басқаруды тапсырмақ болған. Бірақ Мәлік Шахин көршілес Гуджарат аймағында Вагеланың қайта өрлеуінен қорқып қашып кетті. Алауддин оның орнына Кафурды тағайындады. Алауддин Кафурды басқа барлық офицерлерден жоғары қою үшін шаралар қабылдады. Патшалық шатыры мен павильоны Кафурмен бірге жіберілді, ал офицерлерге күн сайын Кафурға құрмет көрсету және одан нұсқау алу бұйрық берілді. Кафур Ядаваларды оңай бағындырды. Көптеген олжамен бірге Кафур Рамачандраны Делиге алып келді, онда Ядава патшасы Алауддиннің билігін мойындады. 1309 жылы Алауддин Кафурды Какатия патшалығына жорыққа жіберді. Кафур әскері 1310 жылдың қаңтарында Какатияның астанасы Варангалға жетіп, бір айлық қоршаудан кейін оның сыртқы бекінісін бұзды. Какатия билеушісі Пратапарудра бағынып, салық төлеуге келісті. 1310 жылдың маусымында Кафур жеңілген патшадан алынған көптеген байлықпен Делиге оралды. «Кох-и-Нур» алмазы да олжаның арасында болды деседі. Алауддин Кафурға өте риза болып, оны жомарттықпен марапаттады. Варангалда Кафур Үндістанның оңтүстік аймақтарының да өте бай екенін білді. Ол Алауддиннен рұқсат алып, сол жаққа жорық жасады. 1310 жылдың 19 қазанында жорық басталып, Үндістанның шеткі шетіне жетті. 1311 жылдың 25 ақпанында Кафур 10 000 әскермен Дуарасамудраны, Хойсала астанасын қоршауға алды. Хойсала патшасы Балала келісімге қол қою үшін көп байлықты ұсынды және Дели сұлтандығына жыл сайын салық төлеуге келісті. Дуарасамудрадан Кафур Пандия патшалығына барып, бірнеше жерді тонады, көптеген қазыналар, пілдер мен жылқыларды алды. Кафур 24 сәуірде Мадурайды басып алды және 1311 жылдың 18 қазанында Делиге жеңіспен жетті. Сарайда Кафур Алауддиннің екінші әйелі Махру, оның үлкен ұлы Хизер хан және Махрудың інісі Алп хан, сондай-ақ Хизер ханның күйеуі және Гуджарат әкімі бастаған топтың наразылығын тудырды. 1313 жылы, мүмкін, өзінің тілегі бойынша, Кафур Девагириге тағы бір жорыққа жетекшілік етті, өйткені Рамачандраның мұрагері Сингхана (немесе Шанкарадева) салық төлеуді жалғастырудан бас тартты. Кафур оны жеңіп, Девагириді Дели сұлтандығына қосып алды. Кафур екі жыл бойы Девагириде жаңадан қосылған аймақтың әкімі болып қалды, бірақ Алауддиннің денсаулығы нашарлағанда оны дереу Делиге шақыртты. Ол аймақты мейірімділікпен және тиімділікпен басқарды.

In 1306, Alauddin sent an army led by Kafur to the Punjab to repulse a Mongol invasion by the Chagatai Khanate. The Mongol army had advanced to the Ravi River, ransacking the territories along the way. This army included three contingents, led by Kopek, Iqbalmand, and Tai Bu. Kafur routed the Mongol army, with support from other commanders, including Malik Tughluq. Kafur was known by this time as Na'ib i Barbak ("assistant master of ceremonies"). This may be the origin of his name Malik Na'ib, although some historians believe this relates instead to his later, and more important, role of Na'ib i Sultan. The 16th century chronicler `Abd al Qadir Bada'uni also credits Kafur with leading Alauddin's army in the 1305 Battle of Amroha. This claim, however, is based on the erroneous identification of another officer, called Malik Nayak ( Malik Nanak), with Malik Kafur. Kafur was then sent to the Deccan Plateau, as the commander of a series of great military raids that laid the foundations of Muslim power in that region. In 1307, Alauddin decided to invade the Yadava kingdom of Devagiri, whose king, Ramachandra, had discontinued tribute payments to Delhi for three or four years. Alauddin had originally intended to select another slave to lead this invasion: Malik Shahin, who was the governor of Chittor Fort. But Malik Shahin had fled, fearing a Vaghela resurgence in the neighbouring territory of Gujarat. Alauddin appointed Kafur instead. Alauddin took measures to raise Kafur above all other officers. The royal canopy and the royal pavilion were sent with Kafur, and the officers were directed to pay their respects to Kafur daily and to take their orders from him. Kafur easily subjugated the Yadavas. Along with rich spoils, Kafur brought Ramachandra back to Delhi, where the Yadava king acknowledged Alauddin's suzerainty. In 1309, Alauddin sent Kafur on an expedition to the Kakatiya kingdom. Kafur's army reached the Kakatiya capital, Warangal, in January 1310, and breached its outer fort after a month long siege. The Kakatiya ruler, Prataparudra, surrendered and agreed to pay tribute. Kafur returned to Delhi in June 1310 with a huge amount of wealth obtained from the defeated king. The Koh i Noor diamond was said to be among the loot. Alauddin was very pleased with Kafur, and rewarded him generously. In Warangal, Kafur had learned that the southernmost regions of India were also very wealthy. He obtained Alauddin's permission to lead an expedition there. The expedition set off on 19 October 1310, and reached the extremity of peninsular India. On 25 February 1311, Kafur besieged Dwarasamudra, the Hoysala capital, with 10,000 soldiers. The Hoysala king, Ballala, surrendered vast wealth as part of a truce negotiation, and agreed to pay an annual tribute to the Delhi Sultanate. From Dwarasamudra, Kafur proceeded to the Pandya kingdom, where he raided several places, obtaining much treasure and many elephants and horses. Kafur occupied Madurai on 24 April, and reached Delhi in triumph on 18 October 1311. At court, Kafur seems to have excited the enmity of a faction led by Mahru, Alauddin's second wife; Khizr Khan, his eldest son by her; and Alp Khan, Mahru's brother, who was also Khizr Khan's father in law and the governor of Gujarat. In 1313, probably at his own request, Kafur led another expedition to Devagiri, when Ramachandra's successor Singhana (or Shankaradeva) refused to continue the tribute payments. Kafur subdued him, and annexed Devagiri to the Delhi Sultanate. Kafur remained in Devagiri as governor of the newly annexed territory for two years, until he was urgently summoned to Delhi when Alauddin's health began deteriorating. He had administered the territory with sympathy and efficiency.

Вице-патша ретінде

Кейіннен Кафур На'иб (вице-король) лауазымына көтерілді, бірақ оның осы лауазымға тағайындалған күні белгісіз. 1315 жылы Алаудин ауыр сырқатқа шалдыққанда, Кафур Девагириден Делиге қайтарылды. Кафур Девагириді Айн әл-Мулк Мультаниге тапсырды. Алаудиннің өмірінің соңғы күндері Кафур атқару билігін өз қолына алды. Осы кезеңде Алаудин өзге шенеуніктерге сенімсіздікпен қарап, билікті отбасы мен құлдарына шоғырландыра бастады. Ол бірнеше тәжірибелі әкімшілерді қызметтен шеттетуге мәжбүр етті, вазир (премьер-министр) лауазымын жойды, тіпті министр Шараф Қа'иниді өлімге кесті. Осы шенеуніктерді өзінің қарсыластары деп санайтын Кафур, Алаудинді оларды тазартуға көндірген секілді. Алаудин Кафурға басқа шенеуніктерге қарағанда көбірек сенді, себебі Кафурдың, екіншілерінен айырмашылығы, отбасы мен жақтастары болған жоқ. Исами айтуынша, Алаудиннің билігінің соңғы күндері Кафур ешкімге сұлтанды көруге мүмкіндік бермеді және мемлекеттің іс жүзіндегі билеушісіне айналды.

Алауддинмен қарым-қатынасы

Кафур 1299 жылы Халжи әскерлеріне тұтқынға түсті және Алауддиннің назарын аударды. Екеуінің арасында терең сезімдік байланыс қалыптасты. Өкімдік еткен кезінде (тіпті ауруға шалыққанға дейін) Алауддин Кафурға қатты әуес болды, оны барлық достары мен көмекшілерінен жоғары қойып, Кафур оның құрметіндегі ең биік мәртебеге ие болды. Алауддин ауырған кездегі жағдай туралы тарихшы Зияудин Барани (1285–1357) былай деп жазады:

Баранидің сипаттамасына сүйене отырып, Рут Ванита және Салим Кидвай сияқты бірнеше ғалымдар Алауддин мен Кафурдың гомосексуалды қарым-қатынаста болғанын айтады. Тарихшы Банарси Прасад Саксена Алауддиннің өкімдігінің соңғы жылдары Кафурға ғашық болғанын мәлімдейді, бірақ екеуінің арасындағы жақындық сексуалдық сипатта болмаған деп санайды.

Алп ханның өлтірілуі

Қафурдың билікке қол жеткізуіне ықпалды ақсүйек Альп хан қауіп төндірді. Оның екі қызы Алаудиннің ұлдары Хизер хан (мұрагер) мен Шади ханға үйленді. Қафур Алаудинді патша сарайында Альп ханды өлтіруге бұйрық беруге көндірді. Ол сондай-ақ Хизер ханды алдымен Амрохаға қуылды, кейін Гвалиорда түрмеге қамады, ал Хизердің інісі Шади хан да тұтқындалды. Персияға дейін жеткен әңгімелерде Хизер хан, анасы және Альп хан Алауддинді улау үшін құлық жасаған, соның нәтижесінде Хизер хан жаңа сұлтан болып тағайындалуы тиіс еді, бірақ Алаудин өлер алдында олардың бәрін жазалап үлкерді. Бұл оқиғаны Ибн Батута да белгілі бір дәрежеде растады. Алайда, бұл әңгіме Кафурдың тарапынан таралған жала жаңсақ болуы мүмкін. Содан кейін Қафур Алаудиннің төсегі басындағы маңызды шенеуніктердің кеңесін шақырды. Онда Алаудиннің алты жасар ұлы Шиһабуддин жаңа мұрагер деп жарияланды және Алаудин қайтыс болғаннан кейін Қафур оның регенті болып әрекет ететіні шешілді. Исами айтуынша, Алаудин кеңес кезінде сөйлей алмаған, бірақ оның үнсіздігі келісім ретінде қабылданды. Қафурды қолдаған шенеуніктердің арасында Кабулдан шыққан Камал әл-Дин "Гург" та болды. Қафур және түркі емес басқа шенеуніктер солтандықтың халаж топтарына қарсы одақтасқандай көрінеді.

Регент ретінде

1316 жылғы 4 қаңтарда Алауддин қайтыс болғанда Кафур оның денесін Сири сарайынан алып, Алауддиннің өмірінде салынған кесенеге жерледі. Барани «кейбір адамдардың» айтуынша, Кафур Алауддинді өлтірген. Алауддиннің өлімінен кейін Кафур сарайда маңызды шенеуніктер мен ақсүйектерді жинады. Ол қайтыс болған сұлтанның өсиетнамасын оқыды, онда Шиһабуддин мұрагер болып тағайындалса, ал Хизр хан мұрадан алынған еді. Содан кейін Кафур Шиһабуддинді жаңа сұлтан ретінде таққа отырғызды. Кафур регент ретінде қысқа ғана уақыт – Баранидің мәліметінше 35 күн, Исамидің айтуынша 1 ай, ал 16 ғасыр тарихшысы Фириштаның пікірінше 25 күн билік жүргізді. Осы кезеңде ол Хазар Сутун сарайында таңертеңгі салтанатты сот өткізді. Ұзақ сомай соң Кафур Шиһабуддинді анасына жіберіп, сарай қызметкерлерін таратып жіберді. Сосын ол төменгі қабаттағы кабинетінде шенеуніктермен кездесіп, түрлі бұйрықтар берді. Ол кіріс, хатшылық, соғыс және сауда министрліктеріне Алауддин орнатқан заңдар мен ережелерді сақтауды бұйырды. Министрліктердің қызметкерлері барлық саяси мәселелер бойынша Кафурмен кеңесулері тиіс болды. Кафур таққа берік орналасу үшін бірнеше шаралар қолданды. Алауддинді жерлеуге дейін ол сұлтанның саусағынан патшалық сақинасын алды. Ол бұл сақинаны өзінің генералы Сүмбұлға беріп, Гвалиорға барып, бекіністі басып алуды тапсырды. Сүмбұлдан бекініс басшысын Делиге жіберуін сұрады және Гвалиорда тұтқындалған Хизр ханның көзін жойып, Делиге қайтуға бұйырды. Сүмбұл бұл бұйрықтарды орындады және сыйлық ретінде Әмір и Хиджаб (Имандылардың қолбасшысы) болып тағайындалды. Регенттікке кіріскен күні Кафур шаштаразына Хизр ханның әпкесі Шади ханның көзін жоюға бұйырды. Бұл оқиға түркі ақсүйектерінің Кафурға деген наразылығын күшейтті. Кафур Алауддиннің бас ханымы Малика и Жаханды барлық мүлкінен айырып, кейін Гвалиор бекінісіне қамады. Сонымен қатар, ол Алауддиннің басқа да ересек ұлы Мұбарак Шаһты түрмеге қамады. Фириштаның мәліметінше, Кафур Алауддиннің жесірі, Шиһабуддиннің анасы Жатъяпаллиге үйленді. Жаңа сұлтанның әкесі болу Кафурдың өкіметін заңдастырудың бір жолы болған шығар. Алп ханның өлтірілуі Гуджаратта көтеріліске әкелді, ал Кафур оны басу үшін Камал әл-Дин "Гургты" жіберді. Осы уақытта Кафур Девагири губернаторы Айн әл-Мулк Мультаниді барлық әскерімен Делиге шақырды. Мультани жолда келе жатқанда, Камал әл-Дин Гуджаратта қаза тапты. Содан кейін Кафур Мультаниді Гуджарат губернаторы етіп тағайындады және оған көтерілісті басу үшін сол жаққа баруды бұйырды. Көтеріліс тек Кафурдың өлімінен кейін ғана басылды.

When Alauddin died, on the night of 4 January 1316, Kafur brought his body from the Siri Palace and had it buried in the mausoleum that had been built before Alauddin's death. Barani claims that, according to "some people", Kafur murdered Alauddin. The day after Alauddin's death, Kafur convened a meeting of important officers and nobles in the palace. There, he read out a will of the late sultan that named Shihabuddin as his successor while disinheriting Khizr Khan, and then seated Shihabuddin on the throne as the new Sultan. As regent, Kafur held power for a short time—35 days, according to Barani; 1 month, according to Isami; and 25 days, according to the 16th century historian Firishta. During this period, he held a daily ceremonial court in the morning at the Hazar Sutun Palace. After the short ceremony, Kafur would send Shihabuddin to his mother, and dismiss the courtiers. He would then meet the officers in his chambers on the ground floor, and issue various orders. He ordered the ministries of revenue, secretariat, war, and commerce to maintain the laws and regulations established by Alauddin. The officers of the ministries were asked to consult Kafur on all policy matters. Kafur took several actions to maintain his control over the throne. Before burying Alauddin, he had taken the royal ring from the Sultan's finger. He gave this ring to his general, Sumbul, and asked him to march to Gwalior and take control of the fort, using the ring as a symbol of royal authority. He asked Sumbul to send the fort's governor to Delhi, and ordered Sumbul to return to Delhi after blinding Khizr Khan, who had been imprisoned in Gwalior. Sumbul carried out these orders, and was appointed Amir i Hijab(Commander of the Faithful) as a reward. On his first day as regent, Kafur also ordered his barber to blind Khizr Khan's uterine brother Shadi Khan. This incident intensified resentment of Kafur among the Turkic nobles. Kafur deprived Alauddin's senior queen, who bore the title Malika i Jahan, of all her property, and later imprisoned her at Gwalior fort. He also imprisoned Mubarak Shah, another adult son of Alauddin. According to Firishta, Kafur married Alauddin's widow Jhatyapalli, the mother of Shihabuddin. Becoming the new Sultan's step father was probably Kafur's way of legitimizing his power. Alp Khan's murder had led to a rebellion in Gujarat, and Kafur had sent Kamal al Din "Gurg" to suppress it. Meanwhile, Kafur summoned the Devagiri governor, Ayn al Mulk Multani, to Delhi with all his soldiers. While Multani was on his way, Kamal al Din was killed in Gujarat. Kafur then appointed Multani as governor of Gujarat, and asked him to march there to suppress the rebellion. The rebellion could be suppressed only after Kafur's death.

Өлім

Алаудиннің бұрынғы қаруластары (пайктар) Қафурдың қайтыс болған қожайындарының отбасына жасаған әрекеттерін мақұлдамады. Мұбашир, Башир, Салех және Мунир бастаған бұл қаруластар Қафурды өлтіруге бекінді. Қафур өзіне қарсы құйрық сөз айтылып жатқанын сезгенде, Мұбаширді өз бөлмесіне шақырды. Алаудиннің тұсында патша сарайында қару алып жүруге рұқсат алған Мұбашир Қафурды қылышымен жаралады. Содан кейін оның серіктері бөлмеге кіріп, Қафурдың басын шауып, оны қорғауға тырысқан екі-үш есік күзетшісін де өлтірді. Бұл оқиға 1316 жылдың ақпан айында болды. 16 ғасырдың жылнамашысы Фиришта келтірген деректерге сәйкес, Қафур Мубарак Шаһты соқыр ету үшін бірнеше пайкты жіберген, бірақ тұтқынға алынған ханзада оларға құнды әшекейлі алқасын сыйлап, Қафурды өлтіруге көндірген. Тағы бір аңыз Қафурдың өлімін оның анасының мистик Шейхзада Жамға дұға етуімен байланыстырып айтады. Бұл ақпараттар кейінірек құрастырылған өтіріктер. Баранидің сол замандағы есебінде пайктар Қафурды өз еркімен өлтіруге шешім қабылдады делінген. Қафурдың өлтірушілері жаңа регент етіп тағайындалған Мубарак Шаһты босатып жіберді. Бірнеше айдан кейін Мубарак Шаһ Шихабуддинді соқыр қылып, билікті өз қолына алды. Қафурды өлтіргендер оны патша етіп қойғаны үшін мақтанып, патша сарайында жоғары лауазымдар сұрап бастады. Бірақ Мубарак Шаһ оларды өлім жазасына кесті. Жылнамашы Барани Қафурды қатты сынады. Алайда тарихшы Абрахам Эрали Баранидің Қафурға жасаған сынасы сенімді емес деп санайды, себебі Барани Қафурға қарсы терең ұғымсыздық танытқан, мүмкін Қафурдың түркі емес, индус тегі мен евнух болғандығына байланысты.

Қабір

Кафурдың қабірінің орналасқан жері бүгінде белгісіз. Оның кесенесі XIV ғасырда сақталған, және Сұлтан Фирүз Шах Туғлақ (1351–1388 жылдары билеген) оны жөндеуге бұйырған. Фируз Шахтың "Футухат и Фирузшахи" автобиографиясында мынадай жазба бар:

Танымал мәдениет

2018 жылғы «Падмават» фильмінде Малик Кафур рөлін Джим Сарб сомдайды.