Кришьянис Валдемарс: Латыш ұлттық оянуының рухани көшбасшысы

Кіріспе

Латыш жазушысы Кришьянис Вальдемарс (немісше жазуы Кристиан Вальдемар немесе Вольдемар) (2 желтоқсан 1825, Арлава қауымындағы Векжункуриде (қазіргі Вальдгале қауымы, Курландия, Латвия) – 7 желтоқсан 1891, Мәскеу, Ресей) – жазушы, редактор, педагог, саясаткер, лексикограф, фольклорші және экономист, Бірінші латыш Ұлттық оянуының рухани көшбасшысы және Жас латыштар қозғалысының ең белгілі мүшесі.

Өмірбаян

Кришьянис Вальдемарс 1825 жылдың 2 желтоқсанында Арлава еншісіндегі Векцюнкури шаруа қожалығында (қазіргі Валдале еншісі, Курландия, Латвия) дүниеге келген. Ол лютеран дінінің пасторы Мартинс Вальдемарстың ұлы. Жергілікті шіркеу мектебін бітіріп, Сасмакада (кейін оның құрметіне Валдемарпилс деп аталды) мұғалім болып жұмыс істеді. Кейін Рундале және Эдоле еншісінде хатшы болып қызмет етті. 1854 жылы Лиепаядағы гимназияны бітіріп, Тарту университетінде (бұрынғы Дорпат) оқуға түсты. Оның басты пәні және қызығушылығы экономика болатын. Оқу кезінде латыш ұлттығының алғашқы жариялануымен танысты. Ол есігіне "C. Woldemar stud. cam. Latweetis" деген жазуы бар кесте іліп қойды. Сол кезде білімді адамның өзін латыш деп атауы дерлік болмаған; білім алу неміс тіліне өтуді білдірді, ал Вальдемарс жасаған бұл әрекет Мартин Лютердің 95 тезисін Виттенбергтегі Кассель шіркеуінің есігіне ілуімен теңестірілді, латыш ұлтшылдығының тууына оның тигізген әсері зор болды. Вальдемарс Бірінші оянудың рухани әкесі саналады. Юрис Алунанспен бірге Тартуда латыш студенттерінің басқосуларын ұйымдастырып, фольклорды зерттеуді қолдады. 1858 жылы бітірген соң Санкт-Петербургке көшіп, Қаржы министрлігінде кеңсе қызметкері болып жұмыс істеді. Сонымен қатар, ол жергілікті неміс тіліндегі St. Petersburgische Zeitung газетінде тілші болды. 1862 жылы ол латыш тіліндегі ең радикалды газет болған "Петербург хабарларының" редакторы және бас жариялаушысы болды. Бұл газет Балтық немістерінің үстемдігіне және Балтық провинцияларындағы феодализм қалдықтарына қарсы күресті. Газет жас латыш идеяларының негізгі платформасына айналды. 1865 жылы орыс билігі газетті жапты. 1864 жылы Вальдемарс латыштарды байыту мақсатымен Айнажиде алғашқы латыш теңіз мектебін құруға көмектесті. Оның ашылуында ол "Брауциет, латвжи, юринья, кражиц зельту пуринья!" (Латвиялықтар, теңіздерді жағалап, алтынға толы келін түйіндеріңді толтырыңдар!) деген танымал сөздерді айтты. Келесі жылдары Латвияның жағалау қалаларында көптеген латыш теңіз мектептері ашылды. Бұл жергілікті экономика мен мәдениетке үлкен әсер етті, өйткені жүздеген латыш шаруалардың ұлдары тегін білім алып, капитан немесе рульші болу мүмкіндігіне ие болды. Бұл Латвияда "Теңізшілер дәуіріне" алып келді, өйткені жағалаудағы қалалар мен ауылдарда белсенді кеме жасау басталды, ал латыштар жасаған, латыштарға тиесілі және латыштар экипажымен жүретін кемелер алғашқы ұлттық сауда флотына айналды, олар тіпті Атлант мұхиты арқылы сауда жасады. Вальдемарс 1879 жылы латыш-орыс-неміс сөздігін жариялады. Өмірінің соңғы жылдары Вальдемарс Балтық немістерімен пікір таласып, теңізшілікті насихаттады және алғашқы латыш теңіз сөздігін редакциялады. Вальдемарс 1891 жылдың 7 желтоқсанында Мәскеуде қайтыс болды. Ол Риганың Үлкен зиратында жерленген. Ригадағы бірнеше басты көшелердің бірі оның есімімен аталады.

Krišjānis Valdemārs was born on 2 December 1825 at Vecjunkuri homestead, Ārlava parish (now Valdgale parish, Courland, Latvia). He was the son of a Lutheran curate Mārtiņš Valdemārs. He graduated from local parish school and worked as a teacher in Sasmaka (now named Valdemārpils in his honor). Later he worked as a parish secretary in Rundāle and Ēdole parish. In 1854 he graduated from gymnasium in Liepāja and started his studies at the University of Tartu (then Dorpat). His main subject and interest were economics. While studying there he became known with the first public declaration of Latvian nationality. He affixed a visiting card to his door that read "C. Woldemar stud. cam. Latweetis." At the time, it was almost unheard of for an educated person to call himself a Latvian; education meant Germanisation, and Valdemārs' act has been compared with Martin Luther's posting of the 95 Theses at the door of the Castle Church in Wittenberg in its importance for the birth of Latvian nationalism. Valdemārs is seen as the spiritual father of the First Awakening. With Juris Alunāns, he led Latvian student gatherings while in Tartu and advocated the study of folklore. After graduation in 1858 he moved to St Petersburg and worked as a clerk in Ministry of Finance. Also he was a correspondent in local German language newspaper St. Petersburgische Zeitung. In 1862 he became editor and main publisher of the Latvian newspaper Pēterburgas Avīzes which was hitherto the most radical Latvian newspaper. It strongly opposed Baltic German rule and the remnants of feudalism in Baltic provinces. The newspaper became the main platform for Young Latvian ideas. It was closed by the Russian authorities in 1865. In 1864 Valdemārs helped establish the first Latvian naval school in Ainaži as a way of making Latvians rich. At its opening he uttered the famous phrase "Brauciet, latvji, jūriņā, krājiet zeltu pūriņā!" (Latvians, sail the seas, stuff your dowry with gold). Many other Latvian naval schools was established during the next years in the coastal towns of Latvia. It had big influence on local economy and culture because hundreds of Latvian peasant sons had a chance to get education for free and become captains or steersmen. It led to the "Age of Sailors" in Latvia as active shipbuilding started in coastal towns and villages and those Latvian built, Latvian owned and crewed ships became the first national merchant fleet which was even involved in trans Atlantic voyages. Valdemārs published a Latvian Russian German dictionary in 1879. In later life Valdemārs was mostly involved in polemics with Baltic Germans, popularized seafaring and edited the first Latvian naval dictionary. Valdemārs died on 7 December 1891 in Moscow. He is buried in Riga's Great Cemetery. One of the main streets in Riga is named after him.