Жасыл туризм және мәдени мұраны сақтау

Кіріспе

Табиғатқа немесе мәдени кеңістікке зиян келтірмейтін саяхат және туризм түрі.

Тұрақты туризм – экономикалық, әлеуметтік және экологиялық мәселелерге назар аудару, сондай-ақ туристердің саяхат тәжірибесін жақсарту және қабылдаушы қоғамдардың қажеттіліктерін қанағаттандыруды қамтитын кең ауқымды тұжырымдама. Тұрақты туризм қоршаған ортаны қорғау, әлеуметтік теңдік, өмір сапасы, мәдени алуан түрлілік және барлық адамдар үшін жұмыс орындары мен өркендеуді қамтамасыз ететін, дамуға қабілетті экономиканы қамтуға тиіс. Оның бастаулары тұрақты дамуға тікелей байланысты, сондықтан "тұрақты туризм" ұғымында шатасушылықтар туындауы мүмкін. Дегенмен, дұрыс жоспарланған, дамытылған және басқарылған жағдайда туризмнің барлық түрлері тұрақты болуға потенциалы бар. Туризмді дамыту ұйымдары туризмнің өсуінен туындаған, мысалы, оның экологиялық әсері сияқты жағымсыз салдарларды азайту мақсатында тұрақты туризмді ілгерілетуде. Біріккен Ұлттар Ұйымының Дүниежүзілік туристік ұйымы 2017 жылғы Даму үшін тұрақты туризмнің халықаралық жылы сияқты бағдарламалар арқылы тұрақты туризмді Тұрақты даму мақсаттарының (ТДМ) құрамдас бөлігі ретінде насихаттау арқылы осы практикаларға ерекше мән берді. Тұрақты туризм мен 17 ТДМ арасында тікелей байланыс бар. World Travel & Tourism Travel мәліметтеріне сәйкес, 2019 жылы туризм "жаһандық жалпы ішкі өнімнің 10,3 пайызын құрады, халықаралық туристердің саны 1,5 миллиардқа жетті (3,5 пайызға өсім көрсетті)" және 1,7 триллион долларлық экспорттық табыс әкелді. Бірақ, тиімді басқару шараларын қабылдау және тұрақты туризмді кең ауқымды тұрақты даму стратегиясының бір бөлігі ретінде енгізу арқылы одан да жақсы нәтижелерге қол жеткізуге болады.

Анықтама

Тұрақты туризм – "мағынасы мен қолданылуының әртүрлі түсіндірілуіне байланысты сан алуан анықтамалары бар өте күрделі ұғым". Тұрақты туризмнің мақсаты – туристік қызметтің зиянды әсерін азайту. Бұл туризмді дамытудың қажетті және саяси тұрғыдан орынды тәсілі ретінде бүкіл әлемде мойындалды.

Жалпы мақсаттар

Біріккен Ұлттар Ұйымының Дүниежүзілік Туризм Ұйымы (UNWTO) – туризмге қатысты 8-ші Тұрақты даму мақсатының («қадірлі жұмыс және экономикалық өсім») көрсеткіштерін бақылауға жауапты агенттік. Тұрақты даму мақсаттары (ТДМ) немесе Жалпыға ортақ мақсаттар – барлығы үшін жақсы және тұрақты болашақты қамтамасыз етуге арналған «жол картасы» болып табылатын 17 өзара байланысты жаһандық мақсаттар жиынтығы. Туризмнің күрт өсуін ескере отырып, есеп жауапты туризмді белсенді түрде ілгерілетуге баса мән береді. Кейбір елдер мен салалар ТДМ-ді іске асыру үшін туризм саласында бастамалар көтеріп жатқанмен, білім алмасу, тұрақты туризмді қаржыландыру және саясат мүдделі тараптардың қажеттіліктерін толыққанды қамтамасыз етпейді. Әлемдік экономистер халықаралық туризмнің өсуі жалғасатынын болжап отыр, оның көлемі географиялық орналасуына байланысты өзгереді. Әлемдегі ең ірі және ең жылдам дамитын салалардың бірі ретінде, бұл үздіксіз өсім қалған биологиялық түрлерге және жергілікті мәдениеттерге зор күш түсіреді. Туристерді біліммен қаруландыру арқылы жергілікті қауымдастықтар өздерінің «елінің табиғи, мәдени немесе тарихи ерекшеліктеріне» деген жаңа құрмет сезімін қалыптастыра алады (Кохан, 1978). Жалпы алғанда, туристер білуге құштар, ал бұл өз кезегінде «жергілікті халықтың өзіне деген көзқарасын қалыптастыруға көмектеседі» (Кохан, 1978). Яғни, осы жерлерде тұратын халықтар өз тарихын жақсырақ түсіне алады және сонымен бірге шетелдіктерге білім бере алады. Шалап жерлердегі туризмді дамыған аймақтардағы туризммен салыстырғанда бірнеше маңызды айырмашылықтар байқалады. Дамыған жерлердегі дәстүрлі туризмде туристердің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін толыққанды инфрақұрылым бар, ал шалғай жерлерде әдетте жоғары деңгейдегі инфрақұрылым болмайды. Мысалы, «жаңа әуежайлар мен қонақүйлер» үнемі қарқынды түрде салынып жатыр. Жаппай туризм – танымал орындарға, мысалы, ойын-сауық парктеріне, ұлттық парктеріне, жағажайларға немесе круиздік кемелерге көптеген туристердің ұйымдастырылған қозғалысы. Жаппай туризмде көптеген туристерді қабылдауға бейімделген стандартталған, жинақталған демалыс өнімдері мен тәжірибелері қолданылады.

The United Nations World Tourism Organization (UNWTO), is the custodian agency to monitor the targets of Sustainable Development Goal 8 ("decent work and economic growth") that are related to tourism. The Sustainable Development Goals (SDGs) or Global Goals are a collection of 17 interlinked global goals designed to be a "blueprint to achieve a better and more sustainable future for all". Given the dramatic increase in tourism, the report strongly promotes responsible tourism. Even though some countries and sectors in the industry are creating initiatives for tourism in addressing the SDGs, knowledge sharing, finance and policy for sustainable tourism are not fully addressing the needs of stakeholders. Global economists forecast continuing international tourism growth, the amount depending on the location. As one of the world's largest and fastest growing industries, this continuous growth will place great stress on remaining biologically diverse habitats and Indigenous cultures. By educating tourists, indigenous communities can foster a newfound appreciation toward their “country's natural, cultural, or historical uniqueness” (Cohan, 1978). Overall, tourists are motivated to learn more, and in return, this can ‘help to shape the self image of the natives” (Cohan, 1978). Meaning, the natives that live on these indigenous lands can better understand their own history while simultaneously educating foreigners. The comparison between tourism in remote locations versus tourism in more developed areas raises a few key differences. Conventional tourism that takes place in more established locations often has thorough infrastructure to accommodate the needs of tourists, whereas remote locations most likely would not have upscale infrastructure. For example, “new airstrips and hotels” are being constructed at an ever growing rate. Mass tourism is the organized movement of large numbers of tourists to popular destinations such as theme parks, national parks, beaches or cruise ships. Mass tourism uses standardized packaged leisure products and experiences packaged to accommodate large number of tourists at the same time.

Жауапты туризм

"Тұрақты туризм" – ұғым болғанымен, "жауапты туризм" термині тұрақты туризмге алып келетін мінез-құлық пен тәжірибелерді көрсетеді. Мысалы, рюкзакпен саяхаттау – түрлі экологиялық, экономикалық және мәдени қызметтер арқылы тұрақтылыққа үлес қосатын бағыт. Барлық мүдделі тараптар өзі дамытқан немесе қатысқан туризм түрі үшін жауапкершілікке тартылады. Қызмет көрсететіндер де, сатып алушылар немесе тұтынушылар да жауапты. Жауапты болу үшін, қала тұрғындары, табиғат және туристер үшін жақсы және дұрыс нәрселерді этикалық тұрғыдан ойлап, жоспарлау және даму жүйелерін қолдану арқылы "ойлау" қажет. Жауапты туризм орталығының айтуынша, бұл – "жергілікті қоғамдарға ең көп пайда әкелетін, әлеуметтік және экологиялық зиянды азайтатын, жергілікті халыққа нәзік мәдениеттерді, орталарды немесе түрлерді сақтауға көмектесетін туризм". Жауапты туризм физикалық ортамен ғана емес, экономикалық және әлеуметтік өзара әрекеттермен де жауапты болуды қамтиды. Бұл жергілікті қоғамдар мен табиғат үшін, сондай-ақ туристер үшін "жақсы" және "дұрыс" нәрселер туралы этикалық ойлауды қамтиды. Жауапты туризм – әртүрлі нарықтарда және әлемнің әртүрлі бағыттарында әртүрлі жолдармен іске асырылатын мақсат. Жауапты туризм сынға да ұшырады. Зерттеулер көрсеткендей, адамдардың жауапты туризмге қатысу деңгейі олардың әлеуметтік қатысуына байланысты. Яғни, туристердің мінез-құлқы әр туристің қатысатын әлеуметтік байланыстар ауқымына қарай өзгереді. Жауапты туристердің мінез-құлқына қатысты зерттеулер көрсеткендей, нәтижелерді тек туристердің жеке мінез-құлқы ғана емес, сонымен қатар үкіметтер құрған механизмдер де анықтайды. Кейбіреулер бұл туризмді реттеуді қажет ететін, мысалы, келушілер саны мен қоршаған ортаға тигізетін әсер сияқты кең мәселелерден назарды аударады деп санайды.

While "sustainable tourism" is a concept, the term "responsible tourism" refers to the behaviors and practices that can lead to sustainable tourism. For example, backpacker tourism is a trend that contributes to sustainability from the various environmental, economic, and cultural activities associated with it. All stakeholders are responsible for the kind of tourism they develop or engage in. Both service providers and purchasers or consumers are held accountable. Being responsible demands “thinking” by using planning and development frameworks that are properly grounded in ethical thinking around what is good and right for communities, the natural world and tourists. According to the Center for Responsible Tourism, responsible tourism is "tourism that maximizes the benefits to local communities, minimizes negative social or environmental impacts, and helps local people conserve fragile cultures and habitats or species." Responsible tourism incorporates not only being responsible for interactions with the physical environment, but also of the economic and social interactions. This would include ethical thinking around what is "good" and "right" for local communities and the natural world, as well as for tourists. Responsible tourism is an aspiration that can be realized in different ways in different originating markets and in the diverse destinations of the world. Responsible tourism has also been critiqued. Studies have shown that the degree to which individuals engage in responsible tourism is contingent upon their engagement socially. Meaning, tourist behaviors will fluctuate depending on the range of social engagement that each tourist chooses to take part in. A study regarding responsible tourists behavior concludes that it is not only a personal behavior of tourists that shape outcomes, but also a reflection of mechanisms put in place by governments. Some argue that it actually detracts attention from the wider issues surrounding tourism that are in need of regulation, such as the number of visitors and environmental impact.

Табиғатқа оң әсер ететін туризм

Табиғатқа жағымды туризм туризмнің тек із қалдырмаудан гөрі артық жұмыс жасауы керектігін мойындайды. Ол табиғи әлемге оң нәтижелер қалдыруы тиіс. Жаңару туризмінің бір түрі болып табылатын табиғатқа жағымды туризм – туризм индустриясының жаһандық биологиялық әртүрлілік дағдарысын шешуге және 2030 жылға дейін табиғаттың құлдырауын тоқтатуға бағытталған жаһандық биологиялық әртүрлілік мақсаттарына үлес қосу жолы. Табиғатқа жағымды туризмнің негізі – туризмнің барлық түрлері, қалыпты немесе ерекше, табиғатқа тәуелді және оған әсер ететінінде. Туризмнің табиғатқа тигізетін әсері жаһандық биологиялық әртүрліліктің төмендеуіне себеп болатын бес негізгі факторды қамтиды: жер пайдаланудың өзгеруі, ластану, климаттың өзгеруі, табиғи ресурстарды артық пайдалану және бөгде түрлердің енуі. Табиғатқа жағымды туризм осы әсерлерді мойындайды, оларға қарсы шаралар қолданады және кез келген туристік қызметтің табиғи биологиялық әртүрлілікті қорғауға және қайта жаңартуға бағытталғандығын қамтамасыз етеді. Бұл орманды қайта өсіру немесе жаңарту жобаларын қолдау, қалалық қонақ үйлерде табиғатқа орын жасау немесе жарық пен судың ластануын жою үшін жұмыс процестерін өзгерту арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.

Сын

Біз тұрақты туризмге қатысты шешімдер іздеп жүрсек те, туризм жүйесінде күтілгендей өзгеріс байқалып тұрған жоқ. Тұрақты модельдер жаңа сын-қатерлерге бейімделе алуы керек, сонымен қатар қоғамның кең ауқымды өзгерістеріне де жауап беруі тиіс. Көптеген сыншылар "тұрақты туризмнің" пайданы қанағаттандыруға бағытталған сипатын сөздері қайшы нәрсе деп санайды, себебі ол принципиалды түрде шексіз жалғаса алмайды. Нағыз және толыққанды тұрақтылық ең қолайлы жағдайларда ғана мүмкін, өйткені әділеттілік, экономика және экология мүдделері жиі бір-бірімен келіспейді және шартты келісімдерді қажет етеді. Көбінесе, тұрақтылық атымен жасалатын көптеген іс-әрекеттердің мақсаты – қосымша табыс табуға жағдай жасау болып табылады.

Үкіметтер мен жақсы басқару

Мемлекет туризмді дамытуда маңызды рөл атқарады, маркетинг, ақпараттық қызметтер, білім беру және жеке-мемлекеттік серіктестіктер арқылы. Алайда, тұрақты туризмнің мақсаттарын бағалау кезінде үкіметтердің құндылықтары мен жасырын мүдделерін ескеру қажет. Экологиялық тұрғыдан сезімтал немесе шалғай аймақтарда, немесе туризм үшін жаңа аймақтарда ескеру қажеттің бірі – аймақтың көтере алатын жүктеме мөлшері. Бұл – қоршаған ортаға немесе жергілікті мәдениетке зиян келтірмей, уақыт өте келе аймақтың тұрақты түрде қабылдай алатын туристер мен келушілер саны. Бұл көрсеткіш уақыт өте келе, қабылдаулар мен құндылықтардың өзгеруіне байланысты өзгертіліп, қайта қаралуы мүмкін. Ғалымдар серіктестіктердің "басқаруды әртүрлі мүдделі тараптарды қамтуға қарай біртіндеп итетінін" атап көрсеткен. Индонезиядағы Бунакен ұлттық паркіндегі суға түсу курорттары операторлары суға түсу және балық аулау үшін арнайы аймақтарды құру арқылы маңызды рөл атқарады, осылайша туристер мен жергілікті тұрғындар осы кәсіптен пайда көреді. Ірі конгрестер, жиналыстар және басқа да ірі ұйымдастырылған шаралар саяхат, туризм және қонақжайлылық саласын дамытады. Қалалар мен конгресс орталықтары осындай мүмкіндіктерді тарту үшін бәсекелеседі, бұл сауда ресурстарды пайдалануға және қоршаған ортаға елеулі әсер етеді. Олимпиада сияқты ірі спорттық жарыстар қоршаған ортаға тигізетін зиян мен бұзғыштық мәселесін көтеріп тұрады. Бірақ конгресс индустриясының жүктемесі одан да маңызды болуы мүмкін. Жасыл конгрестер мен шаралар – конгресс және қонақжайлылық индустриясында жаңа, бірақ дамитын сектор және тарту мүмкіндігі. Қоршаған ортаға жауапкершілігі жоғары ұйымдар, корпорациялар және мемлекеттік органдар енді тұрақты шаралар, жасыл қонақүйлер, мейрамханалар мен конгресс орындарын, сондай-ақ энергияны тиімді пайдаланушы немесе климаттық бейтарап көлік және жер көлігін іздеп жүр. Алайда, конференцияға бармау – ең тұрақты нұсқа болуы мүмкін: "Көптеген халықаралық конференциялар жүздеген, тіпті мыңдаған қатысушыларды біріктіреді, олардың көпшілігі әдетте ұшақпен саяхаттайды, сондықтан конференциялық саяхат – әуе көлігімен байланысты парниктік газдар шығарындыларын азайтуға болатын сала. Бұл қатысудан бас тартуды білдірмейді" (Reay, 2004), өйткені қазіргі заманғы интернет байланысы кең таралған және қашықтықтан аудио/визуалды қатысу мүмкіндігі бар. Мысалы, 2003 жылға қарай Access Grid технологиясы бірнеше халықаралық конференцияларды сәтті өткізген. Тікелей эфирден кейін әр сессияның жазбасы 24 сағат ішінде онлайн-режимде жарияланады. Кейбір конгресс орталықтары өздері ұйымдастыратын конгрестердің әсерін азайту үшін белсенді әрекет етуде. Мысалы, Сан-Францискодағы Москон орталығында өте тиімді қайта өңдеу бағдарламасы, үлкен күн энергиясы жүйесі және әсерді азайтуға және тиімділікті арттыруға бағытталған басқа да бағдарламалар бар.

The government plays an important role in encouraging sustainable tourism whether it be through marketing, information services, education, and advice through public private collaborations. However, the values and ulterior motives of governments often need to be taken into account when assessing the motives for sustainable tourism. One important factor to consider in any ecologically sensitive or remote area or an area new to tourism is that of carrying capacity. This is the capacity of tourists of visitors an area can sustainably tolerate over time without damaging the environment or culture of the surrounding area. This can be altered and revised in time and with changing perceptions and values. Scholars have pointed out that partnerships "incrementally nudge governance towards greater inclusion of diverse stakeholders". Dive resort operators in Bunaken National Park, Indonesia, play a crucial role by developing exclusive zones for diving and fishing respectively, such that both tourists and locals can benefit from the venture. Large conventions, meetings and other major organized events drive the travel, tourism, and hospitality industry. Cities and convention centers compete to attract such commerce, commerce which has heavy impacts on resource use and the environment. Major sporting events, such as the Olympic Games, present special problems regarding environmental burdens and degradation. But burdens imposed by the regular convention industry can be vastly more significant. Green conventions and events are a new but growing sector and marketing point within the convention and hospitality industry. More environmentally aware organizations, corporations, and government agencies are now seeking more sustainable event practices, greener hotels, restaurants and convention venues, and more energy efficient or climate neutral travel and ground transportation. However, the convention trip not taken can be the most sustainable option: "With most international conferences having hundreds if not thousands of participants, and the bulk of these usually traveling by plane, conference travel is an area where significant reductions in air travel related GHG emissions could be made. This does not mean non attendance" (Reay, 2004), since modern Internet communications are now ubiquitous and remote audio/visual participation. For example, by 2003 Access Grid technology had already successfully hosted several international conferences. Following the live stream, the recording of each session is posted online within 24 hours. Some convention centers have begun to take direct action in reducing the impact of the conventions they host. One example is the Moscone Center in San Francisco, which has a very aggressive recycling program, a large solar power system, and other programs aimed at reducing impact and increasing efficiency.

Жергілікті қоғамдастықтар

Жергілікті қоғамдар тұрақты туризм арқылы экономикалық даму, жұмыс орындарының құрылуы және инфрақұрылымның жақсаруынан пайда көреді. Туризмнен түсетін кірістер тартымды туристік орындарға экономикалық өсім мен гүлдену әкеледі, бұл сол аймақтардағы қоғамдардың өмір сүру деңгейін көтеруге мүмкіндік береді. Тұрақты туризм операторлары жергілікті тұрғындарға жұмыс орындарын ұсынуға міндеттенеді. Аймаққа туризмнен түсетін кірістің артуы инфрақұрылымның дамуына серпін береді. Туристік сұраныс артқан сайын, туризм индустриясының да, жергілікті қоғамның да қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін күштірек инфрақұрылым қажет болады. 2009 жылы Канаданың Британ Колумбия провинциясындағы ауылдық операторлардың арасында жүргізілген зерттеуде "жауап берушілердің арасында тұрақтылыққа деген күшті жағдай байқалды. Негізгі кедергілер инвестиция салуға қолжетімді қаражаттың жетіспеуі, ынталандыру бағдарламаларының болмауы, басқа бизнес мүдделері және тұрақты өнімдерді ұсынатын жеткізушілерге қол жеткізудің шектеулі болуы болды, ал ең көп таралған ұсыныс – бизнесті тұрақты болуға ынталандыру үшін ынталандыру бағдарламаларын енгізу қажеттігі еді."

Халықаралық ұйымдар

Жаһандық тұрақты туризм кеңесі (GSTC) тұрақты туризм тәжірибесі туралы білімді арттыру және түсінуді дамыту, әмбебап тұрақты туризм принциптерін қабылдауға көмектесу және тұрақты саяхатқа деген сұранысты күшейту үшін халықаралық орган қызметін атқарады. GSTC тұрақты саяхат және туризмнің жаһандық стандарты болып табылатын GSTC критерийлерін енгізді, ол бағыттар, тур операторлар және қонақүйлер үшін критерийлер мен өнімділік көрсеткіштерін қамтиды. GSTC критерийлері туристік өнімді тексеріп, оларды тұрақты компания ретінде сертификаттайтын сертификаттау агенттіктері үшін халықаралық стандарт болып табылады. GSTC критерийлері АҚШ-тағы ұлттық саябақтарда жұмыс стандарттарын жақсарту және тұрақтылық күшін арттыру үшін қолданылуы мүмкін.

Тұрақты көлік және мобильділік

Туризм демалыс, іссапар және достарымен, туыстарымен кездесуге жасалатын саяхаттармен байланысты болуы мүмкін, сондай-ақ туризмге қатысты көлік түрлерін де қамтиды. Саяхатсыз туризм болмайды, сондықтан тұрақты туризм тұжырымы тұрақты көлік тұжырымымен тығыз байланысты. Екі маңызды мәселе – туризмнің ископая отындарға тәуелділігі және туризмнің климат өзгеруіне тигізетін әсері. Туризмнің CO2 эмиссиясының 72 пайызы көлік құралдарынан, 24 пайызы орналасу орындарынан (қонақүйлерден), ал 4 пайызы жергілікті іс-шаралардан туындайды. Халықаралық әуе тасымал қауымдастығы (IATA) 2050 жылға дейін авиациялық отынның тиімділігін жылына 2 пайызға арттыруды реалистік деп санайды. Дегенмен, Airbus және Boeing әуе тасымалының жолаушылар-шақырымдары кем дегенде 2020 жылға дейін жылына шамамен 5 пайызға өседі деп күтеді, бұл тиімділіктің кез келген артықшылығын жоққа шығарады. 2050 жылға қарай, басқа экономикалық секторлар CO2 эмиссиясын күрт төмендеткенде, туризм жаһандық көміртегі эмиссиясының 40 пайызын құрауы мүмкін. Бұл себептің бастысы – туристердің орташа сапар арақашықтығының ұзақтығы, ол көп жылдар бойы жасалған сапарлар санынан жылдам өсіп келеді. «Тұрақты көлік қазірдің өзінде әлемдік туризм индустриясы алдында тұрған өте маңызды мәселе болып табылады, бұл индустрия айқын түрде тұрақты емес, ал авиация осы мәселенің ядросында жатыр». Сондай-ақ, жеткілікті және болжамды теміржол инфрақұрылымын қаржыландыру және цифрлық мультимодальды тәжірибелерге, соның ішінде бастап соңына дейін билеттеуге (мысалы, Interrail) назар аудару қажеттігі айтылды, бұл шаралардың барлығы Еуроодақтың (EU) көлік режимін өзгерту мақсатына сәйкес келеді. Жалпы жаһандық парниктік газдар эмиссиясының шамамен сегіз пайызы туризм саласына тиесілі. Бұл көрсеткіш әуе тасымалын, сондай-ақ жергілікті қоғамдар мен олардың экономикасына әрқашан пайдалы бола бермейтін басқа да маңызды экологиялық және әлеуметтік әсерлерді ескереді.

Көшіру және қоныс аудару

Туристік компаниялар келгенге дейін туризм болмаған жерлерде жергілікті қауымдастықтардың көшірілуі және қайта орналастырылуы кең таралған мәселе. Мысалы, Танзаниядағы масаи тайпалары осы мәселенің құрбаны болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін табиғатты қорғаушылар масаи тайпаларының қоныс аумақтарына кіріп, оларды туристерге қолжетімді ету және аймақтың табиғи сұлулығы мен экологиясын сақтау мақсатын көздеді. Бұл көбінесе ұлттық парктері мен қорғау аймақтарын құру арқылы іске асырылды. Масаилардың қызметі жабайы табиғатқа қауіп төндірмегені, бірақ бұл факті "колониялық үстемдік көзқарасы" мен саванна жабайы табиғатын түсінбеушілік салдарынан назардан тыс қалғаны айтылады. Осы процесте жергілікті қауымдастықтар қоныс аударылды. Туристердің жаңа өміске бейімделуге және пейзаж мен өмір салтының өзгеруіне қарсы тұруға ұмтылған, одан да қиын жағдайларды іздеуі табиғи жерлердің тұрақты жойылуына себепкер болды. Сондықтан, қиын жерлерді зерттеуге деген құштарлық және шынайы мәдениетті бағалау қажеттілігі туристерді шалқары жерлерге саяхаттауға итермелейді. Бұл өз кезегінде табиғи дестинациялардың санын азайтады.

Басқару аспектілері

Тұрақты туризмді дамытуды қолдау жиі жергілікті тұрғындар немесе қауымдастықтармен туристік орындарды басқарумен байланысты. Туризмнің бұл түрі ресурстың жанында тұратын адамдардың оны қорғауға ең лайықты екен деген қағидатқа негізделген. Бұл туристік қызметтер мен бизнесті жергілікті қауымдастық мүшелері әзірлеп, басқарады дегенді білдіреді, әрине, олардың келісімімен және қолдауымен. Тұрақты туризм әдетте туризм мақсатында қолданылатын ресурстарды сақтауды қамтиды. Жергілікті тұрғындар бизнесті жүргізеді және қоршаған ортаны қорғау туралы хабарларды таратуға жауапты. Қауымдық негіздегі тұрақты туризм (ҚНТТ) экожүйелік туризм орнының тұрақтылығының табысын тікелей немесе жанама түрде осы орынға күнкөрісі үшін тәуелді қауымдардың басқару тәжірибесімен байланыстырады. ҚНТТ-ның ерекшелігі – жергілікті білімнің экожүйелік туризм бизнес-моделінің жалпы шеңберімен бірге қолданылуы. Бұл жергілікті тұрғындардың басқару деңгейіне қатысуына мүмкіндік береді және әдетте қоршаған ортаны жақсырақ түсінуге көмектеседі. Жергілікті білімді пайдалану жергілікті тұрғындар үшін туризм саласына кіруді жеңілдетеді, олардың жұмыс орындары немесе күнкөрісі қоршаған ортаны туристік мақсатта пайдаланудан әсер көрсе. Қоршаған ортаны тұрақты дамыту жобаға жергілікті қолдаудың болуына тікелей байланысты. Сондай-ақ, жобаның табысты болуы үшін жергілікті қауымдастыққа тікелей пайда тиюі керек. Алайда, соңғы зерттеулер ҚНТТ арқылы құрылатын экономикалық байланыстардың сирек кездесетінін, ал ауыл шаруашылығымен байланыстардың маусымдық жағдайға және өңделетін жерлердің кішкентай болуына байланысты теріс әсер ететінін көрсетті. Бұл ҚНТТ осы қауымдастықтар үшін тек шағын оң әсерге ие болуы мүмкін дегенді білдіреді. Үкімет пен туристік агенттіктердің шағын қауымдастықтармен құрған серіктестіктері екі тараптың мақсаттарының өзгешелігіне байланысты тиімді емес, яғни нағыз тұрақтылыққа қарсы максималды пайда табу үшін жаппай туризмге ұмтылу. Гондураста мұндай қайшылықты Дүниежүзілік банк консультанттары мен Туризм институтының шенеуніктерінің түрлі экожүйелік туризм орындарының жанында 5 жұлдызды қонақ үйлер құруға тырысқандары көрсетеді. Бірақ аймақтағы USAID және APROECOH (экожүйелік туризм қауымдастығы) басқа тәсілді қолданып, көптеген жергілікті гондурастарды оқытып, қауымдық деңгейдегі бастамаларды қолдайды. Гондураста халықтық ұйымдар табысқа жетті.

Promotion of sustainable tourism practices are often connected to the management of tourist locations by locals or the community. This form of tourism is based on the premise that the people living next to a resource are the ones best suited to protecting it. This means that the tourism activities and businesses are developed and operated by local community members, and certainly with their consent and support. Sustainable tourism typically involves the conservation of resources that are capitalized upon for tourism purposes. Locals run the businesses and are responsible for promoting the conservation messages to protect their environment. Community based sustainable tourism (CBST) associates the success of the sustainability of the ecotourism location to the management practices of the communities who are directly or indirectly dependent on the location for their livelihoods. A salient feature of CBST is that local knowledge is usually utilized alongside wide general frameworks of ecotourism business models. This allows the participation of locals at the management level and typically allows a more intimate understanding of the environment. The use of local knowledge also means an easier entry level into a tourism industry for locals whose jobs or livelihoods are affected by the use of their environment as tourism locations. Environmentally sustainable development crucially depends on the presence of local support for a project. It has also been noted that in order for success projects must provide direct benefits for the local community. However, recent research has found that economic linkages generated by CBST may only be sporadic, and that the linkages with agriculture are negatively affected by seasonality and by the small scale of the cultivated areas. This means that CBST may only have small scale positive effects for these communities. Partnerships between governments and tourism agencies with smaller communities are not particularly effective because of the disparity in aims between the two groups, i. e. true sustainability versus mass tourism for maximum profit. In Honduras, such a divergence can be demonstrated where consultants from the World Bank and officials from the Institute of tourism wanted to set up a selection of 5 star hotels near various ecotourism destinations. But another operating approach in the region by USAID and APROECOH (an ecotourism association) promotes community based efforts which have trained many local Hondurans. Grassroot organizations were more successful in Honduras.

Даму стратегиясының бір бөлігі ретінде

Дамушы елдер халықаралық туризмге ерекше қызығушылық танытады, және көптеген адамдар оның елдерге көптеген экономикалық пайда әкелетініне сенімді, оның ішінде жұмыспен қамту мүмкіндіктері, шағын бизнесті дамыту және шетел валютасы түсімдерін арттыру. Көптеген адамдар еліміздің импорттық өнімдерге, шетелдік инвестицияларға және шетелдік мамандарға тәуелділігін арттырса да, сәнді тауарлар мен қызметтерді дамыту арқылы көбірек табыс табуға болады деп есептейді. Бұл классикалық "жоғарыдан төменге" қаржылық стратегия сирек жағдайда шағын бизнеске пайдасын жеткізеді. Ірі масштабты туризмнің экономикалық пайдасы күмәнсіз, бірақ дамушы елдердің үкіметтері рюкзакпен саяхаттайтындар немесе бюджеттік туристер секторын әлеуетті өсу саласы ретінде көбінесе назардан тыс қалдырады. Бұл сектор қатысушы қауымдастықтарды күшейтуге және білім беруге көмектесетін маңызды экономикалық емес пайдалар әкеледі. "Төмендегі мақсатқа бағыну" жергілікті халықтың дағдыларын дамытуға, өзін-өзі қамтамасыз етуге және қауымдастық мүшелерінің сыртқы адамдармен қарым-қатынаста сенімділігін арттыруға негізделген, бұл – күштіліктің белгілері. Туризм – төзімді сала ретінде қарастырылады және табиғи апаттар, 11 қыркүйектегі шабуылдар және COVID-19 сияқты ауыр соққылардан кейін тез қалпына келеді. Көптеген адамдар осы соққылардан алынған "сабақтарға" көбірек назар аударуды және алдын ала қабылдануы мүмкін жеңілдету шараларын жақсартуды ұсынады.

Мәдениетті жетілдіру

Туристер көптеген жағдайларда елдің мәдени мұрасына зор әсер ете алады. Мысалы, мәдени мұраға байланысты экскурсияларды брондау арқылы маңызды салт-дәстүрлер мен өнерді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуге мүмкіндік туады. Осыған ұқсас жағдай жергілікті өнеркәсіпте де байқалады. Туристердің қызығушылығы артып келе жатқандықтан, жергілікті халық өзінің мәдениетін көрсететін өнімдерді жасауды жалғастыруда. Туристер көп шоғырланатын базарлар елдің қауымдастығы үшін өте маңызды орынға ие. Бір қауым үшін мәдени және экономикалық әсерлер бірге жүреді. 44-тен астам елде туризм саласы жалпы жұмыспен қамтудың 15 пайызынан астамын құрайды. Саяхат жасағанда, мәдениетті құрметтеу және оны өздік мүддеңе пайдаланудан немесе бұрмалаудан аулақ болу қажет. Әртүрлі мәдениеттерді жақсырақ түсіну арқылы әлемді жақсы әлеуметтік ортаға дайындауға болады. Тұрақты туризмді қолдану арқылы туристер мәдени өзара түсіністік, өзара сыйластық және төзімділікті арттыра алады.

COVID-19 пандемиясының әсері

COVID-19 пандемиясының салдарынан 2020 жылдың бірінші жартысында 2019 жылмен салыстырғанда халықаралық туристердің саны 65 пайызға төмендеді. Әлем елдері пандемияға жауап ретінде шекараларын жабып, саяхатқа шектеулер енгізді. 2021 жылы жағдай саяхат шектеулерінің алынуына, COVID-19 вакцинасының қолжетімділігіне және туристердің сеніміне байланысты біртіндеп жақсаруы күтілуде. Сонымен қатар, қазіргі COVID-19 пандемиясы туризмнің тұрақтылығына қатысты көптеген мәселелерді анық көрсете түсті. Сондықтан тұрақты туризм саласындағы ғалымдар туризмді трансформациялауға шақыруда. Олар COVID-19 пандемиясының мүдделі тараптарға тұрақты тәжірибелерге көшуге және жүйелерді қайта қарастыруға мүмкіндік беретін терезе есігін ашқанын мәлімдейді. Қазіргі күйінде жүйені сақтап тұру мүмкін емес. Үнемі экономикалық өсуге ұмтылудың қоршаған орта, жануарлар дүниесі және адамның денсаулығына зияны тиеді. Байлар мен кедейлер арасындағы айырмашылық жыл сайын артып келеді, ал пандемия оны одан да күшейте түсті. Қазіргі жүйелер көбінесе аздаған адамдардың мүддесін қорғайды, ал көпшілікті артта қалдырады. Бұл жаһандық және жергілікті туризм жүйелері үшін де осыған ұқсас. Сондықтан туризм ғалымдары пандемиядан сабақ алуымыз керек дейді. "COVID-19 туристік индустрияға, саясаткерлерге және туризмді зерттеушілерге жаһандық өзгерістердің әсері туралы маңызды сабақтар сыйлайды. Енді осы жаһандық трагедиядан ұжымдық түрде сабақ алып, тұрақты туризмді дамытуды жеделдету қажет". Технология COVID-19 сияқты пандемиялардың салдарынан туындаған бұзылыстарды шешудің бір бөлігі ретінде қарастырылады. Ол жаппай туризм үшін қолданылуы мүмкін деректерді жинау үшін пайдаланылса, тұрақты туризмге кері әсер ете алады. Дегенмен, технология мен цифрлық прогресс электронды туризмнің дамуына және пандемия кезінде оның маңыздылығын арттыруға қажетті құралдарды ұсынды. Ғалымдар "сурогаттық туризмнің" туристерге үйден шықпай, мақсатты жердегі жергілікті гидтерді жеке, интерактивті, нақты уақытты турларды (PIRT) ұйымдастыру үшін жұмысқа тартуға мүмкіндік беретінін айтады. Бұл мүмкіндіктер дәстүрлі саяхат тәжірибесін толықтай алмастыра алмайды, бірақ PIRT-ке сұраныс бар, әсіресе мүмкіндігі шектеулі адамдар мен қарттарға, сондай-ақ "планетаға тигізетін әсерін азайтуды қалайтын тұрақты азаматтарға".

Due to COVID 19, an unprecedented decrease of 65% took place in international tourist numbers in first half of 2020 as compared to 2019. Countries around the world closed their borders and introduced travel restrictions in response to the pandemic. The situation is expected to gradually improve in 2021 depending upon lifting of travel restrictions, availability of COVID 19 vaccine and return of traveler confidence. Furthermore, the current COVID 19 pandemic has made many sustainability challenges of tourism clearer. Therefore sustainable tourism scholars call for a transformation of tourism. They state that the COVID 19 pandemic has created a window of opportunity, in which stakeholders can shift towards more sustainable practices and rethink systems. The system cannot be sustained in its current form. The constant aim for economic growth goes at the expense of Earth's ecosystems, wildlife, and well being. The gap between rich and poor is growing every year, and the pandemic has spurred this even further. Our current systems are often in place for the few, leaving the many behind. This is no different for the global and local tourism systems. Therefore, tourism scholars argue we should learn from the pandemic. "COVID 19 provides striking lessons to the tourism industry, policy makers and tourism researchers about the effects of global change. The challenge is now to collectively learn from this global tragedy to accelerate the transformation of sustainable tourism". Technology is seen as a partial solution to the disruptive impacts of pandemics like COVID 19. Although it can be counterproductive for sustainable tourism if it is utilized for data collection that may be misused for mass tourism, technology and digital advancements have provided the tools necessary for e tourism to evolve and become more valuable amidst the pandemic. Scholars argue that "surrogate tourism" will allow tourists to remain home while employing local guides at the destination to facilitate personalized, interactive, real time tours (PIRTs). While these options will not take the place of conventional travel experience, there is a market for PIRTs especially for persons with disabilities and the elderly, and for the "sustainable citizen who wishes to minimize their impact on the planet".

Тарих

Тарихи тұрғыдан алғанда, 1960 және 1970 жылдардағы "жаппай туризм" құбылысының өркендеуімен қатар туған экологиялық сананың арқасында жауапты туризм арқылы тұрақты туризмге ұмтылыс пайда болды. 1973 жылы Еуропалық Саяхат Комиссиясы экологиялық тұрғыдан дұрыс туризмді және оның дамуын ілгерілету үшін көпжақты күш-жігерді бастады. Оңтүстік Африканың 1996 жылғы ұлттық туризм саясаты "жауапты туризм" терминін қолданып, жергілікті қауымдастықтың әл-ауқатын маңызды фактор ретінде атады. 2014 жылы Кейптаун декларациясы жауапты туризмді ілгерілетуде бизнестің рөліне назар аударды. Жауапты туризмнің әсерін толық түсіну үшін тағы да зерттеулер қажет болғанымен, 2017 жылы жасалған зерттеу дұрыс басқарылған жауапты туризм практикасы жергілікті қауымдастықтар үшін пайдалы екенін көрсетті.

Орман туризмі

Канаданың Онтарио штатының орталығында орналасқан Галибуртон тұрақты орманы – туризм мен ағаш өңдеу өнеркәсібін қолдайтын, тұрақты басқарылатын және жеке меншіктегі 100 мың гектарлық орман. Орманды 100 жылға сақтап қалу жоспары негізінде құрылған Галибуртон тұрақты орманы туризм мен ағаш кесуден түсетін табыс арқылы жергілікті экономиканың ұзақ мерзімді тұрақтылығына және орманның саулығына үлес қосады. Төрт он жылдың ішінде орман, тозығы жеткен орман шаруашылығынан гүлденген, көп мақсатты кәсіпорынға айналды, бұл меншік иелеріне, қызметкерлерге, халыққа және қоршаған ортаға пайда әкеледі. Бутан, жергілікті тұрғындар мен туристердің қалдырған көміртегі ізіне ие болып, су электр станциялары арқылы өндірілетін жаңартылатын энергия мен кең орман алқаптарының көмегімен оны теңестіреді, ал орман табиғи көміртегі жинағыш ретінде қызмет етеді.

Ұйымдар

Биосфералық туризм – туристік мақсаттағы аймақта әлеуметтік-мәдени, экономикалық және экологиялық факторларды үйлестіре білетін сала мамандарын сертификациялайтын ұйым. Геоспорт жергілікті мәдени мұраны, табиғи ресурстарды және дестинацияның (саяхат бағытының) имиджін спортпен байланыстырады. Ол саяхатшыларға жергілікті мәдени және табиғи мұраны жақсырақ тануға мүмкіндік береді. Адам мен ортаның арасындағы байланысты күшейту арқылы тұрақты даму мен қоршаған ортаны қорғау идеялары иілген түрде насихатталады.