Кіріспе

Хара Хото (; (Khar Khot); "қара қала"), сондай-ақ Хейшуйчэн немесе Хейшуй қаласы деп аталады, Қытайдың ішкі Монголияның батысындағы Алша лигасының Эджин байрағында, Джуян көлінің алабына жақын орналасқан қираған қала. 1032 жылы салынған бұл қала, Тангуттар басқарған Батыс Ся әулеті тұсында гүлденді. Бұл қала Марко Полоның саяхаттарында айтылған Эцина қаласы екені анықталды, ал Эджин байрағы осы қаланың құрметіне аталған.

Атауы

Хара Хото көптеген атаулармен белгілі, оның ішінде Hēichéng "қара қала", тангут тілінде /*zjɨ̱r² nja̱¹/ "қара су" (қытай тілінде 亦集乃 Yijinai деп жазылады), қазіргі моңғол тілінде Khar khot (Орта моңғол тілінде ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠲᠠ Khara Khoto, "қара қала") және қытай тілінде Heishui City (Hēishuǐchéng, "қара су қаласы").

Барлау

Ресейлік зерттеушілер Григорий Потанин мен Владимир Обручев Ежин өзенінің төменгі ағысында ежелгі қала күтіп тұр деген хабар естіді. Бұл білім Санкт-Петербургтегі Азия мұражайына Петр Кузьмич Козловтың басшылығымен Моңғол Сичуань экспедициясын ұйымдастыруға түрткі болды. Алайда, Хара-Хотоны 1907 жылдың көктемінде Цокто Бадмажапов есімді бурят азаматы бұрын-ақ тапқан болатын. Бадмажапов Санкт-Петербургтегі Географиялық қоғамға Хара-Хотоның суреттері мен қолжазба сипаттамасын жіберді. 1908 жылдың 1 мамырында Козлов 1907–1909 жылдар аралығындағы Орталық Азияға жасаған экспедициясы барысында Хара-Хотоға келді. Ол жергілікті Торғут биі Дәші Бейлеге кешкі ас және граммофон сыйлап, қазба жұмыстарын жүргізуге рұхсат алды. Козлов бастапқыда он сандық қолжазбалар мен буддалық заттарды Санкт-Петербургке жіберді, ал 1909 жылдың мамырында олардың көбісін алу үшін қайта оралды. Кітаптар мен ағаштан ойылған суреттер маусым айында қала қабырғасының сыртындағы ступаны қазған кезде табылды. Бұл зерттеудің нәтижелері Стайннің «Innermost Asia» атты бірінші томының 13-тарауында жарияланды. 1925 жылы Лэнгдон Уорнер Хара-Хотоға сапар жасады. Свен Гедин мен Сюй Шушенг 1927–1931 жылдар аралығында осы маңда археологиялық қазбалар жүргізген Қытай-швед экспедициясын басқарды. Қазба жұмыстары барысында кітаптармен қатар құрылыс материалдары, тұрмыстық заттар, өндіріс құралдары және діни өнер туындылары табылды. Бұл жаңалықтар кейінірек таңгут тілінің зерттелуіне және таңгут жазуымен жазылған мәтіндерді түсінуге негіз болды. Козлов Санкт-Петербургке жіберген кітаптар мен қолжазбаларды Алексей Иванович Иванов зерттеді. Ол бірнеше таңгут сөздіктерін анықтады, соның ішінде 1190 жылы құрастырылған «Парла в пальме» атты қытай-таңгут сөздігі де бар еді. Жазбалармен қатар, Эрмитаж мұражайындағы Хара-Хото коллекциясында жібекке салынған суреттер де бар, олар негізінен буддалық сюжеттерді бейнелейді және қытай және тибет стилінде орындалған. Сонымен қатар, батикпен боялған жібек фрагменттері де табылды. Кішкентай саз қабырға суреті кобальт пигментінің смальт түрінде қолданылғанын растайды. Эрмитаж кураторы Кира Самосюктың сөзіне сәйкес, «жинақтағы суреттердің көпшілігі он бірінші мен он үшінші ғасырларға жатады, ал кобальтпен әшекейленген фарфордың көп бөлігі он төртінші ғасырдан басталады. 1378–1387 жылдардан кейінгі суреттер жоқ, 1371 жылдан кейінгі қытай мәтіндері жоқ, ал 1212 жылдан кейінгі таңгут мәтіндері де табылмады. Осыдан қаланың шамамен 1380 жылы тоқтағанын болжауға болады». Хара-Хотоның бір қызықты жайттарының бірі – қамал қабырғасының сыртындағы ғимараттың болуы. Оның пішініне қарағанда, ол мешіт болуы мүмкін. Тангуттардың билігінде мұсылмандар да болған болуы керек. Жергілікті халықтың көпқұдайлық сенімдеріне байланысты мұсылмандар мешіттерін қаладан тыс салды. Үндістан мен одан да батысқа сапарлаған саудагерлер бұл мешітте дұға оқып, Жібек жолындағы қиын сапардан кейін демалыс табатын болған.

Хара-Хотоның христиан қолжазбалары

Шығыс Сирия христиандығы кем дегенде Тан әулеті (618–907) тұсында, Тангут империясы құрылмас бұрын Тангут аймағына жеткен. Шіркеу моңғол үкімдігі кезінде гүлденді және 13 ғасырдың соңында Тангут атты метрополитен провинциясы құрылды. Қара-Хотода көптеген Шығыс Сирия христиан қолжазбалары табылды, олардың бір бөлігін Пётр Козлов 1907–1909 жылдардағы Моңғол Сычуань экспедициясы кезінде тапты; ал бір бөлігін Аурель Штайн 1914 жылғы үшінші Орталық Азия экспедициясы барысында жарыққа шығарды; 1983 және 1984 жылдар аралығында Ішкі Моңғол археологиялық зерттеу тобы 3000-ға жуық қолжазбаны тапты. Бұл құжаттарда араб, моңғол, парсы, санскрит, сирия, тангут, тибет, ұйғыр, көне түрік және басқа түркі тілдері қолданылған. 3000-нан астам қолжазбаның 228-ін жапон және қытай ғалымдары зерттеді. Бір сириялық мәтін (H 101) Шиничи Муто тарапынан егжей-тегжейлі зерттеліп, мазмұны талданды.