Кіріспе

Аутсерпарламенттік оппозиция (German for extra parliamentary opposition, APO деп белгілі) – 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында Батыс Германиядағы саяси наразылық қозғалысы. Бұл Германия студенттік қозғалысының маңызды бір бөлігі болды. Оның құрамына Германияның Социал-демократиялық партиясы (СДП) мен Христиан-демократиялық одағының (ХДС) «үлкен коалициясынан» (Große Koalition) көңілі толмаған, көбінесе жастар кірді. Коалиция Бундестагтың 95 пайызын бақылағандықтан, АПО студенттердің наразылығын тиімдірек білдіруге мүмкіндік берді. Оның ең белгілі мүшесі және ресми емес өкілі – Руди Дючке.

Жіктеу

АПО-дан өзге, парламентте өкілдігі бар, бірақ үкімет құруға қатыспайтын басқа партиялардың да қарсылығы болды. Кіші партиялар сайлауда жеткілікті дауыс жинамай, парламентке қайтадан өте алмайды. Мысалы, бұрынғыда Ертіс демократиялық партиясы (FDP) көбінесе Федералды Жерлер Парламенттерінде (Länderparlamente) өкілдік етпеген, бірақ олар АПО ретінде жіктелмейді.

Германиядағы АПО

Германиядағы APO негізінен конституциялық пікір еркіндігіне, баспасөзге және жиналыс құқығына өз талаптарын жария етуге шақырды. Жаңа саяси ағымдар көбінесе парламенттен тыс жерде басталады және әдетте Германияның Ландерпарламенттері (жер парламенттері) арқылы Германияның Бундестагына (федералды парламент) немесе тіпті Германия Федералдық Үкіметіне (Германияның федералды үкіметі) еніп өтеді. Мысалы, 1998 жылы "Жасылдар" партиясы SPD (Германияның социал-демократиялық партиясы) партиясымен коалиция құрып, 2005 жылға дейін үкіметте қалды.

APO 1960-шы жылдары

Студенттік қозғалыс 1960 жылдардың ортасында Батыс Германияда күшейе бастады. Студенттік қозғалыс жиі APO-мен бір мағынада қолданылады, себебі сол кезде ол Германиядағы парламенттік емес оппозицияның ең белгілі түрі болды. Студенттік қозғалыс 1967 және 1968 жылдары, әсіресе университеттері бар қалаларда, өркендеуге жетті. Студенттер бастаған APO-ның ең көп сілтеме жасалған түрі Sozialistischer Deutscher Studentenbund (әлеуметшіл неміс студенттік одағы) басқарды. APO 1966 жылдан бері биліктегі «үлкен коалиция» үкіметіне қарсы наразылықтың нәтижесінде құрылды, ол канцлер Курт Георг Кизингердің (CDU) басшылығымен ХДС пен СДПК-ны біріктірді және Германияның төтенше жағдайлар туралы заңдарын ұсынды (төтенше жағдайлар туралы заңдар), бұл заңдар қоғамдық дау туындаған жағдайда үкіметтік бақылауды барынша арттырып, жеке өмір мен қозғалыс еркіндігі сияқты азаматтық құқықтарды шектеуге мүмкіндік беретін еді. Парламентте 49 орынға ие болған FDP сол кезде парламенттегі жалғыз оппозициялық партия болды, ал қалғандары парламенттік емес оппозицияда болды. Бұл оппозицияны әлсіретті, ал Бундестаг Германиядағы APO-ны күшейтті. APO университет саясатын демократияландыруды талап етті. Жоғары білім беру мекемелерінің ескірген сипатына қарсы наразылық білдірген студенттік қозғалыстың ұраны: «Unter den Talaren – Muff von 1000 Jahren» («университет көйлектерінің астында – мың жылдық саңырау иісі»), бұл Гитлерге де сілтеме жасады, ол өзінің режимін мың жылдық билік деп атаған. APO ата-ана буыны арқылы қоғамның ұлттық-социалистік қылмыстарды жасыруын сынады, олар тек экономикалық жаңаруға қызығушылық танытты. Осылайша, ол Вьетнам соғысына қарсы әлемдік наразылыққа қосылды және АҚШ-тың әрекеттеріне қарсы Солтүстік Вьетнамда күресіп жатқан партизандарға қолдау көрсетті. Басқа да маңызды тұлғалардың арасында Куба партизаны Че Гевара және Вьетнам Коммунистік партиясын құрған Хо Ши Мин болды. 1960 жылдардың соңында демонстрацияларда жиі «Хо Хо Ши Мин» деп айтылатын. Көп ұзамай студенттік қозғалыс қоғам туралы пікірталасқа қатысып, қоғамды сынады, социалистік революциялық идеалға қарай қоғамдағы түбірінен өзгерістерді талап етті. Жаңа өмір салты мен жаңа наразылық формалары мен саяси әрекеттер ізденіп көрілді. Атап айтқанда, Фриц Тюфель, Дитер Кунцельман және Райнер Ланганстың сөздерімен Коммуна I (Коммуна 1) өмірі басталды. Оның мүшелері жиі қудаланды, бұл одан әрі наразылықтарға себеп болды. APO сонымен қатар Эрнст Блох, Теодор В. Адорно, Герберт Маркузе және Жан-Поль Сартр сияқты зиялылар мен философтардан қолдау мен теориялық жетекшілік алды. Батыс Германиядағы APO негізінен жұмыс күшіне енуге қиындықтар туындаған жастардан, көбінесе студенттерден тұрды. Сол кездегі бірнеше сарапшылар, мысалы Ютта Дитфурт, осы пікірге қарсы шығып, жұмысшыларды қолдады және оларды саяси қозғалысқа қатыстырды. Францияда жағдай біршама өзгеше болды. Олардың ынтымақтастығы кәсіподақтар мен студенттік белсенділер арасында табылды, бұл төңкеріске ұқсас жағдайға және 1968 жылдың мамырында көптеген бұзылуларға, көшедегі ұрыстарға және жаппай ереуілдерге әкелді, нәтижесінде мемлекеттік дағдарыс туды. Немец және француз APO-ның маңызды тұлғаларының бірі, белсенді және кейіннен Жасыл партияның саясаткері Даниэль Кон-Бендит президент Шарль де Голльдің бастамасымен Францияға қайта кіруге тыйым салынды. APO-ның басқа мүшелері Джозеф «Жошка» Фишер (1998 жылдан 2005 жылға дейін Германияның сыртқы істер министрі) және 1980-90 жылдары әйгілі кабаретші болған Матиас Белц болды.

Жарыс күшейді

Батыс Германияның АПО тарихындағы шешуші кезең 1967 жылдың 2 маусымында басталды, Иран шахы Мұхаммед Реза Пахлавидің ресми сапарына қарсы өткен демонстрациялар кезінде студент Бенно Онесоргты полиция қызметкері атып өлтірді. Онесорг өзінің алғашқы саяси демонстрациясына қатысып жатқан болатын, ал оның қазасы жүкті әйелін өзіне өзі күтуге мәжбүр етті. Студенттік қозғалыс радикалданды, одан да белсенді болды және назарын Спрингер баспасына, атап айтқанда Bild Zeitung газетіне (британдық The Sun басылымының неміс тілді аналогы) аударды, ол студенттік қозғалысқа қарсы тұрып, бұл ақпаратты жалпы жұртшылыққа жеткізді. Бенно Онесоргтың қазасынан кейін бір жыл өткен соң, Йозеф Бахман есімді жас жұмысшы студенттік қозғалыстың ең белгілі көшбасшыларының бірі Руди Дюцкеге қастандық жасауға тырысты; Бахман Дюцкеге үш рет жақыннан атып, бір оқты басына тигізді. Дюцке өмірінің соңына дейін атыс салдарынан денсаулығына қатысты мәселелерге тап болды, соның ішінде 1979 жылы батқан кезде қайтыс болған эпилепсия ауруына шалдықты. 1969 жылдан кейін АПО, сол кездегі түрінде, Батыс Германияда ешқандай рөл атқармады, бірақ парламенттік емес оппозиция жалғасты. 1970-ші жылдардағы жаңа әлеуметтік қозғалыстар саяси және әлеуметтік салаларға әсер етті, олардың кейбіреулері студенттік қозғалыспен қарастырылған болатын. АПО-ның бұрынғы белсенділері қоршаған ортаны қорғау және ядролық энергия мәселелеріне баса назар аударды.

АПО-ның құлдырауынан бастап Жасылдар партиясының құрылуына дейін

APO 1968 жылы тарады, К-топтары деп белгілі шағын коммунистік топтарға бөлінді, олар саяси аренада қалды, бірақ Батыс Германия саясатына елеулі әсер етпеді. Руди Дюцке тараптан жақтаған "Институттар арқылы науқан" (Marsch durch die Institutionen) басталды, нәтижесінде 11 жыл өткен соң Жасылдар партиясы құрылды. Бұл науқанның идеясы саяси құрылымдарды тек іштен өзгертуге болатындығы болды, сондықтан ірі топтардың тарауы, ал жеке адамдар мен кіші топтардың өздерінің жергілікті аймақтарында саяси жүйені өзгерту үшін дербес жұмыс істеуі дұрыс болды. Жасылдар партиясы Германиядағы ядролық қаруға қарсы қозғалысты, бейбітшілік жақтастарын және 1970-1980 жылдардағы басқа да жаңа әлеуметтік қозғалыстарды ұйымдастыру және біріктіру үшін құрылды, олардың негіз қалаушылары бұрын APO-да белсенді болған. 1983 жылы Германияның Жасылдар партиясы Бундестагқа сайланды, онда ол қозғалыс пен өзгеріс концепциясын ұстанып, оның тамыры мен философиясы жаңа әлеуметтік қозғалыстарда көрінді. Аз ғана жылдың ішінде Жасылдар көп саяси күш пен беделге ие болды. Партия құрылғаннан кейін фундаменталистер мен реалистер арасындағы жік әлі де сақталып келеді. Жасылдардың келісімге келуге және бейімделуге дайындығы олардың саяси күшінің артуына әкелді. Атап айтқанда, 1998 жылы SPD-мен коалициялық үкімет құрғаннан кейін және APO-ның көптеген өкілдіксіз қалған мақсаттарын, мысалы, 1999 жылғы Косово соғысына және 2002 жылғы Ауғанстан соғысына қатысу сияқты мәселелерді қолдағаннан кейін.

Радикалистік топтар

АПО белсенділерінің аз тобы, мысалы Андреас Баадер, Гудрун Энсслин және журналист Ульрике Майнхоф дүкендерді өртеуге және заңсыз құпия жұмыстарға көшті. Олар "RAF" (неміс тілінде: Rote Armee Fraktion; ағылшын тілінде: Red Army Faction) аясында бірігіп жұмыс істеді. Бұл бастапқыда "bewaffneten Widerstand" (ағылшын тілінде: қарулы қарсылық) деп аталды, бірақ кейіннен Баадер-Майнхоф тобы деп белгілі болған террористік ұйымға айналды. RAF, "Bewegung 2. Juni" (2 маусым қозғалысы) және "Revolutionären Zellen" (революциялық жасушалар) 1980-жылдарға дейін бизнес, саясат және заң салаларындағы жетекші тұлғаларға қарсы банк тонаулары, адамдарды ұрлау және тіпті кісі өлтірулер жасады.