Кіріспе

Чехия мен Польшадағы таулар Жизера таулары немесе Изера таулары (Góry Izerskie; Isergebirge) – Чехия мен Польшаның шекарасындағы Батыс Судет тауларының бір бөлігі. Таулар Смрек массивінің оңтүстік етегінде бастау алатын Жизера өзенінің атымен аталған. Жизера тауларындағы емен ормандары ерекше сақталғандығы және соңғы мұз дәуірінен бері Еуропаның (әсіресе емен туысының) экологиялық тарихына куәлік ететіндігі үшін ЮНЕСКО-ның «Карпаттар мен Еуропаның басқа да аймақтарындағы ежелгі және табиғи емен ормандары» деген дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

География

Бұл таулар тізбегі солтүстік-батыстағы Лузация тауларынан (Зитау таулары) оңтүстік-шығыстағы Крконошеге дейін созылады. Jizera таулары Jizera өзенінің, сондай-ақ Квиза және Лузация Нейсе өзендерінің бастауларын құрайды. Оңтүстік бөлігінің көп бөлігі гранитен, ал солтүстік бөлігі гнейстер мен слюдалы тақтатастардан, ал кейбір аймақтар базальттен тұрады. Ауа райының ерекшелігі – орташа жылдық жауын-шашын мөлшерінен артық болуы. 1897 жылғы 30 шілдеде Нова-Лукадағы метеостанция 345,1 мм (13,6 дюйм) тәуліктік жауын-шашынды тіркеді, бұл Еуропа бойынша әлі де бұзылмаған рекорд болып табылады.

Тарих

Бұл аймақтағы алғашқы қоныстар тарихқа дейінгі кезеңге жатады. Кейіннен, 5 ғасырда кельттер мен герман тайпалары аңғарларда мекендеген, бірақ олар осы жерді тастап кеткен. Соңынан славяндар келді. 10 ғасырдан бастап Польша мен Богемия (Чехия) арасындағы шекара осы таулар арқылы өтті. Польшаның ұсақ герцогтықтарға бөлінуінен кейін, таулардың польша бөлігі Силезия, Легница, Явор және Львовек герцогтықтарының құрамына кірді. 1281 жылы Пьяст әулетінің герцогы Бернард Нұрлы Изера тауларының бір бөлігін Стражегомнан келген Госпитальерлер орденіне сыйлады. 14 ғасырда неміс тілінде сөйлейтін колонистер келіп, тығыз ежелгі орманды кесуге кірісті. Олар тұрақты елді мекендер құрды. 16 ғасырда бірнеше шыны зауыттары салынды. Шыны өндірісі экожүйеге зор әсер етті. Ежелгі орманның орнын бірте-бірте жылдам өсетін қарағай монокөліктігі басты. Қақтаң өндіру, металлургия және тоқыма өнеркәсібі де маңызды салалардың қатарында болды. Смрк тауының солтүстік жиегіндегі Таблулов камен (Тафельштейн, 1072 м) Фридландтағы Клам-Галлас графтарының, Богемиядағы фон Герсдорф отбасының (Мэфферсдорф, қазір Побиднаның бөлігі), Жоғарғы Лузатия және Шреберхаудан (Шклярска-Поремба), Төменгі Силезиядан Шаффгоц графтарының иеліктері арасындағы шекараны белгіледі. 1945 жылы нацистік Германияның Екінші дүниежүзілік соғыста жеңілуінен кейін, Жизера тауларының солтүстік бөлігі қайтадан Польшаның құрамына кірді, ал оңтүстік бөлігі Чехословакияға қайтарылды. Потсдам келісіміне сәйкес, аймақтағы неміс халқы күшпен шығарылып, олардың орнына поляктар (Польша жағында) және чехтар (Чехословакия жағында) қоныстандырылды. Экосистемаға Зиттау бассейнінде орналасқан, көмірмен жұмыс істейтін электр станцияларынан шығарылатын зиянды газдардың әсері зор болды, бұл Еуропаның экологиялық «Қара үшбұрышының» бір бөлігі еді. Әлсіреген қарағай ормандары, түрлі паразиттерге төзімсіздігінен, құрып кетуге айналды. Бұрын тығыз орманды болған таулардың жоғары бөліктері, ішінара, тым көп ағаш кесудің салдарынан, көбінесе ағашсыз қалды. Жаңа жолдар бұрынғы оңаша ландшафтты кесіп өтті. Жағдай 1989 жылы коммунизм құлағаннан кейін ғана жақсарды. Бұрынғы Шығыс Германиядағы ашық карьерлер жабылды, сондай-ақ бірнеше ірі электр станциялары да тоқтатылды. Лаузация Нейсесінің польша жағындағы Богатинядағы алып Турув электр стансасына шығарындыларды тазартатын сүзгілер орнатылды. Сонымен қатар, ірі ауқымды орманды қайта жаңарту жобалары қолға алынды.

Туризм

Жизера таулары қысқы спорт түрлері, велосипед тебу және жаяу серуендеу үшін тартымды жер. Бедрихов – тау шаңғысы және шаңғы жолдарының орталығы. Онда «Jizerská 50» және «Bieg Piastów» (Полана Якушицкада) халықаралық кросс-кантри жарыстары өтеді. Оның жазғы тау велосипедімен (MTB) айналысу да танымал болып келеді. Тауларды қоршаған қалалар: Либерец, Фридлант в Чехах, Нове-Место-под-Смркем, Свирадув-Здруй, Шкларска-Поремба, Десна, Танвальд және Яблонец-над-Нисоу.

Қорғау

Жизера тауларының үлкен бөлігі қорғаудың қандай да бір түрінде қарастырылған. Польшаның кішігірім бөліктерінде Жизера аңғарындағы торф батпақтары шамамен 5 км² аумақты қорғау аймағының құрамына кіреді; Rezerwat Torfowiska Doliny Izery. Чехия бөлігінде Жизера тауларының қорғалған ландшафт аймағы (CHKO Jizerské hory) 368 км² немесе таулардың Чехияға тиесілі барлық бөлігін қамтиды. Бұл ландшафттық қорғау аймағына бірнеше қорықтар кіреді, оның ішінде жұлдызды аспанға қарауға арналған Jizera Dark Sky Park (Rašeliniště Jizery) да бар.

Мәдениет

Баварияның Кауфбюрен қаласындағы Нойгаблонц ауданында орналасқан музей, аймақтың неміс тарихына толық арналған.