Кіріспе

Гипераккумулятор – металл концентрациясы жоғары топырақ немесе суда өсіп, тамырлары арқылы осы металдарды сіңіріп, тіндерінде металлдың өте жоғары деңгейін шоғырландыра алатын өсімдік. Металдар концентрациясы металл топырақта өсіп-өнуге бейімделмеген жақын туысқан түрлерге улы әсер етеді. Гипераккумуляторлардың тамырлары гипераккумуляцияланбаған түрлерге қарағанда топырақтан металлды жоғары жылдамдықпен шығарады, оны тез арада өскіндеріне жеткізеді және жапырақтар мен тамырларда көп мөлшерде сақтайды. Туған түрлерге қарағанда улы металдарды гипераккумуляциялау қабілеті екі өсімдікте де бірдей гендердің әртүрлі экспрессиясы мен реттелуіне байланысты екені дәлелденді. Бұл процесте металдар тамырдан сабаққа тиімді түрде жеткізіледі, бұл тамырларды металлдың уытынан қорғау үшін жақсартылған мүмкіндік. Сонымен қатар, физиологиялық механизмдер толеранттылыққа байланысты: топырақ/тамыр немесе тамыр/өскіндің аралықтарында металдардың қозғалысын тоқтату (эксклюзия), немесе уытты емес деп танылған металдардың ауадағы өсімдік бөліктеріне сіңуіне рұқсат ету (жинақталу). Белгілі бір физиологиялық элементтерден туындайтын сипаттамалар:

Белгілі бір түрлерге тән белгілі бір сипаттамалар бар. Мысалы, мырыш жетіспеген кезде, Thlaspi caerulescens басқа жинақтаушы емес өсімдік түрлеріне қарағанда мырыш концентрациясын жоғары жинақтады. Тағы да дәлелдер T. caerulescens ластанудың жеткілікті мөлшерінде топырақта өсірілген кезде, түрдің Raphanus sativus (редіс) жинақтағаннан 24-60 есе көп мырыш жинақтағанын көрсетті. Бұл гипераккумуляциялық гендер (HA гендері) 450-ден астам өсімдік түрінде, соның ішінде Arabidopsis және Brassicaceae үлгілі организмдерінде кездеседі. Мұндай гендердің экспрессиясы түрдің гипераккумуляцияға қабілеттілігін анықтау үшін қолданылады. HA гендерінің экспрессиясы өсімдікке 100-1000 есеге асқан концентрациядағы As, Co, Fe, Cu, Cd, Pb, Hg, Se, Mn, Zn, Mo және Ni сияқты металдарды қабылдау және оқшаулау қабілетін береді, бұл концентрация туысқан түрлерде немесе популяцияларда кездеседі. Гипераккумуляциялау қабілеті екі негізгі фактормен анықталады: қоршаған ортаның әсері және ZIP гендер отбасының экспрессиясы. Тәжірибелер гипераккумуляцияның ортаға әсер етуіне ішінара тәуелді екенін көрсеткенмен (яғни металлға ұшыраған өсімдіктерде ғана металлдың жоғары концентрациясы байқалады), гипераккумуляция түпкілікті осы процеске қатысы бар гендердің болуы мен жоғарылауына байланысты. Гипераккумуляциялық қабілеттер Thlaspi caerulescens (Brassicaceae) және басқаларда тұқым қуалайтыны көрсетілді. Гипераккумуляциялық түрлердің әртүрлі өсімдік отбасыларына жататын түрлерінің кең ауқымы болғандықтан, HA гендері экологиялық жағынан таңдалған болуы мүмкін. Гипераккумуляциялық өсімдіктердің көпшілігінде металл тасымалдауының негізгі механизмі ZIP отбасындағы гендермен кодталған ақуыздар болып табылады, алайда басқа отбасылар, мысалы HMA, MATE, YSL және MTP отбасылары да қатысы бар екені байқалады. ZIP гендер отбасы - Cd, Mn, Fe және Zn тасымалдаушыларын кодтайтын өсімдіктерге тән жаңа гендер отбасы. ZIP туысы металлопротеиндерге Zn жеткізуде рөл атқарады. Арабидопсис туралы бір зерттеуде металлофит Arabidopsis halleri металлофит емес бауырлас түрлерде экспрессияланбаған ZIP отбасының мүшесін экспрессиялағандығы анықталды. Бұл ген темірді реттейтін тасымалдаушы (IRT ақуыз) болды, ол концентрация градиенті жоғарыдағы катиондарды клеткалық қабылдаумен байланысты бірнеше негізгі тасымалдаушыларды кодтайды. Бұл ген ашытқыға айналғанда, гипераккумуляция байқалды. Бұл катион тасымалдағыштарын кодтайтын ZIP отбасылық гендерінің шамадан тыс экспрессиясы гипераккумуляцияның генетикалық ерекшелігі болып табылатынын көрсетеді. Гипераккумуляторларда кең таралған тағы бір гендер отбасы - ZTP және ZNT отбасылары. T. caerulescens зерттеуінде ZTP туысы басқа мырыш тасымалдаушыларына жоғары дәйектілік ұқсастығы бар өсімдікке тән туысы ретінде анықталды. ZTP және ZNT отбасылары, ZIP отбасы сияқты, мырыш тасымалдаушылары болып табылады. Гипераккумуляциялық түрлерде бұл гендердің, атап айтқанда ZNT1 және ZNT2 аллельдерінің созылмалы түрде асыра экспрессияланатындығы байқалды. Бұл гендердің гипераккумуляцияны жеңілдететін нақты механизмі белгісіз болса да, экспрессия үлгілері жеке гипераккумуляциялық қабілет пен металл экспозициясымен қатты байланысты, бұл ген отбасыларының реттеуші рөл атқаратынын білдіреді. Цинк тасымалдаушы гендері отбасыларының болуы мен экспрессиясы гипераккумуляторларда өте кең таралғандықтан, әртүрлі ауыр металдарды жинақтау қабілеті ең алдымен цинк тасымалдаушыларының нақты металл иондарын ажырата алмауына байланысты болуы мүмкін. Кез келген металлдың гипераккумуляциясына өсімдіктердің жауабы да бұл теорияны қолдайды, өйткені AhHMHA3 гипераккумуляциялық тұлғаларда экспрессияланатыны байқалды. AhHMHA3 Zn детоксификациясына жауап ретінде экспрессияланатыны және көмектеседіні анықталды. Бұл жауап өсімдіктердің нақты металдарды анықтай алмайтынын және гипераккумуляцияның ықтимал нәтижесі Zn тасымалдау жүйесінің шамадан тыс экспрессиясы екенін көрсетеді. Бұл экспрессия үлгілерінің жалпы әсері өсімдік қорғаныс жүйелеріне көмектеседі деп болжанады. Пошенридер ұсынған "элементтік қорғаныс гипотезасында" бұл гендердің экспрессиясы ұлпаларды улап, өсімдікпен қоректенуге тырысатын организмдерге қарсы гербиворлық немесе патогендерге қарсы қорғанысқа көмектеседі деп ұсынылған.

Металл тасымалдаушылар

Гипераккумуляциялық өсімдік түрлерінің маңызды қасиеті – сіңірілген металдың өскіндік бөлігіне күшейтілген тасымалдануы. Металл топырағына бейімделген өсімдіктер металлдың зиянды әсеріне төзімді келеді. Өсімдіктердің металды қажетсіз мөлшерде сіңіру мен тасымалдауға қарсы тұруы (exclusion), сондай-ақ металдың көп мөлшерін сіңіріп алып, оны жинақталатын өскіндік бөлігіне жеткізуі (absorption and sequestration) – металға төзімділіктің екі негізгі механизмі. Гипераккумуляторлар – бұл екінші механизмді пайдаланатын және әдеттегі организмдерге қарағанда 100 есе артық металл концентрациясын сіңіре алатын өсімдіктер. T. caerulescens көбінесе Zn/Pb-ға бай топырақта, сондай-ақ серпентин және минералданбаған топырақтарда кездеседі. Ол Zn гипераккумуляторы екені анықталды, себебі топырақтан көп мөлшерде ауыр металдарды шығару қабілетіне ие. Сәл ластанған топырақта өскенде, оған жақын Thlaspi ochroleucum түрі ауыр металға төзімді болып табылады, бірақ T. caerulescens-ке қарағанда өскінінде аз Zn жинақтайды. Осылайша, Thlaspi ochroleucum гипераккумулятор емес, ал T. caerulescens – сол туысқа жататын гипераккумулятор. Zn-нің тамырдан өскіндік бөлікке берілуі осы екі түрдің арасында айтарлықтай ерекшеленеді. T. caerulescens-тің өскініндегі Zn концентрациясы T. ochroleucum-ға қарағанда әлдеқайда жоғары, ал T. ochroleucum-ның тамырында Zn концентрациясы жоғары болады. Zn жетіспеушілігі кезінде T. caerulescens-те бұрын тамырда жиналған Zn мөлшері T. ochroleucum-ға қарағанда одан да көп азайды, сонымен қатар өскініндегі Zn мөлшері күрт өсті. Тамырдағы Zn азаюының басты себебі – өскіндік бөлікке тасымалдану болуы мүмкін, себебі сол уақыт аралығында өскіндік бөлігіндегі Zn көлемі де артты. Ауыр металл тасымалдаушы cDNA жоғары сәйкестікке ие Zn2+ сіңіруін, сондай-ақ төмен сәйкестікке ие Cd2+ сіңіруін қамтамасыз етеді. Бұл тасымалдаушы гипераккумулятордың тамырлары мен өскінінде өте жоғары деңгейде экспрессияланады. (Pence et., al. 1999) мәліметінше, T. caerulescens-тегі Zn гипераккумуляциялық қасиеттің маңызды құрамдас бөлігі – тамыр және өскіндік тіндеріндегі Zn тасымалдаушы гені ZNT1-дің артық экспрессиясы. Бұл геннің экспрессиясының артуы T. caerulescens тамырларында топырақтан Zn21 сіңірудің күшеюіне себеп болады, және мүмкін, осы процестер жапырақ жасушаларына Zn21 сіңіруді де күшейтеді.