Кіріспе

Makah резервациясы – Америка Құрама Штаттарының Вашингтон штатындағы Кллэм округіне қарасты Олимпиада түбегінің солтүстік-батыс ұшында орналасқан Makah түпкілікті американдықтарының резервациясы. Резервацияның солтүстік шекарасы – Хуан-де-Фука бұғазы. Батыс шекарасы – Тынық мұхиты. Оның жер аумағы және 2000 жылғы халық санағы бойынша 1356 адам тұрады. Ірі елді мекені – Неа шығанағы. Makah тайпасы кит аулаумен де айналысқан. Олар әсіресе сұр киттің үлкендігі мен салмағы үшін аулаған. Кит аулау кезінде кейде 30, 40 немесе 100 шақырым теңізге шығуға тура келген. Makah тайпасы 19 ғасырдың басында Вашингтон штатының Флатер мүйісінде қоныстанған. Льюис пен Кларк экспедициясының мәліметтері бойынша, сол кезде олардың саны шамамен 2000-ға жуық болған. Makah тайпасы – Wakashan тілдік тобының ең оңтүстік өкілі және осы топтың АҚШ-тың қазіргі шекарасында тұратын жалғыз мүшесі. Басқа топтар – Ванкувер аралының батыс жағалауындағы Британдық Колумбияның алғашқы халықтары. Makah мәдениеті негізінен Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауы аймағының мәдениетімен байланысты. 1855 жылы олар барлық жерлерін АҚШ-қа өткізіп, Флатер мүйісіндегі шағын аумақты ғана резервация ретінде қалдырды. Бүгінде АҚШ-тағы 1600-ға жуық Makah тайпасының көпшілігі Makah резервациясында тұрады; олардың негізгі табысы – орман шаруашылығы. Резервацияға кіретін тайпаға жатпайтын адамдар міндетті түрде кіру рұқсатнамасын сатып алуы керек. Ресми іссапармен келген қонақтарға тегін рұқсат беріледі.

Аттар

Мака тайпасы бастапқыда өздерін "Kwih dich chuh ahtx" деп атаған, бұл шамамен "тас пен шағалалардың жанында өмір сүретін халық" деп аударылады. Алайда, көрші тайпалар оларды "Мака" деп атаған, яғни "тамаққа жомарт" деген мағынаны білдіреді. Қазіргі кезде осы ат тайпаны атау үшін жиі қолданылады.

Жергілікті еместермен алғашқы байланыс

Британдық саудагер, капитан Джон Мирспен болған байланыс, маках тайпасының үнді емес адамдармен алғашқы қарым-қатынасы болды. Бұл 1788 жылдың маусым айында болды; Мирс Флатерри мүйісіне жақын келгенде, ол британдықтармен сауда жасауға құлықсыз, жауымкер макахтармен кездесті.

Озетт ауылы

Мака тайпасы бастапқыда қазіргі Вашингтон штатында қоныстанды және Олимпиада түбегінің солтүстік-батыс ұшындағы көптеген ауылдарды мекендеді. Бес ірі ауыл бар: Ваатч, Суес, Диа, Озетте және Бахаада. Ең әйгілілерінің бірі – Озетте, Мака тайпасының өмір сүруі үшін өте маңызды болды. Бұл кит аулаудың ең танымал аймағы еді, ал кит еті тайпа үшін дәстүрлі түрде маңызды тағам көзі болып табылды. Шамамен 1560 немесе 1700 жылдары жер көшкіні Озеттені көміп тастады, және 1970 жылға дейін осы ауыл жер мен лайдың астында жасырынып жатты. Археологтар, жергілікті Мака тайпасының мүшелері мен студенттердің көмегімен, ауылды мүмкіндігінше мұқият қалпына келтіру үшін жылдар бойы жұмыс істеді және Мака мәдениеті мен дәстүрлері туралы көптеген жаңалықтар білді. Келісімде көптеген ережелер мен талаптар болғанымен, келісімдегі ең танымал шарт – Мака тайпасына кит аулауға заңдық рұқсат беруі болды. Бұл Құрама Штаттар мен тайпа арасындағы кит аулауға рұқсат беретін жалғыз келісім. Неа шығанағы шартына қол қойып, Мака тайпасы 300 000 акр жерін АҚШ-қа берді, бұл үшін 30 000 долларлық жылдық төлем және кит аулау және теңіз түлендерін аулау құқығы сияқты басқа да шарттарға келісті.

Сәулет

Озетте ауылының қазба жұмыстары шамамен 9 метрден 21 метрге дейінгі дәстүрлі ұзақ үйлерді ашты, олар көбінесе бес түрлі тұрғын бөліктен тұратын. Әр бөлменің ортасында тамақ дайындау үшін от жағылған. Мака халқы көбінесе маусымдармен бірге қоныс аударғандықтан, ұзақ үйлердің құрылысы оларды оңай бөлшектеп, басқа жерлерде пайдалануға мүмкіндік беретіндей етіп жасалған.

Кит аулау

Мака халқы әрқашан жағалауда және оның маңында өмір сүргендіктен, олардың дәстүрлі тағамдары теңіз өміріне байланысты. Дәлелдер көрсетіп тұрғандай, киттер, әсіресе, Мака халқының тамақтануы мен мәдениетінде маңызды рөл атқарған. Кит аулау – Мака мәдениетінің орталық және ерекше ритуалы: Мака аңшылары аулауға рухани жағынан дайындалуға апталар бойы уақыт жұмсайды. Каноэлермен теңізге шығып, ер адамдар киттердің тынысын мұқият бақылап, арпунмен шабуға тиіс уақытты күтеді. Соңында, китті тиімді өлтіру үшін қажетті қадамдардан кейін, аңшылар оны ауылға жеткізіп, ауыл тұрғындарының құрметі мен мақтауына ие болады.

Климат

Соңғы он жылдағы деректерге сүйенсек, Мака резервациясындағы температура әдетте отыздың ортасынан алпыстың жоғарысына дейін (°F) ауытқиды, сондықтан жыл бойы температура көбінесе салқын болады, кейбір кездерден басқа. Ылғалдылық 79%-тан 87%-ға дейін жетеді, бұл аймақты жалпы алғанда ылғалды етеді. Сонымен қатар, жауын-шашын қыс және көктем айларында, әсіресе қараша, желтоқсан, қаңтар және наурыз айларында көп болады, осы айлардағы жауын-шашынды күндердің орташа саны басқа айларға қарағанда жоғары.

Халық саны

Тіркелген жалпы саны 1612 адамды құрайды, олардың орташа жасы шамамен 32,6 жасқа жетеді. Халықтың көп бөлігі бір нәсілдік топқа жатады, онда америкалық үндістер мен Аляска тумасы, сондай-ақ ақ нәсілділер басым. Латын америкалықтары немесе латиностар шамамен 120 адамды құрайды. 118 адам ардагер мәртебесіне ие, олардың көпшілігі Вьетнам соғысында немесе 1990 жылдардағы Перс шығанағы соғысында қызмет өткен.

Білім

Мака резервациясындағы ерекше оқу бағдарламаларының бірі – Мака тілі бағдарламасы (MLP), ол студенттерге дәстүрлі Мака тілі, Qʷi·qʷidiččaq-ты сақтап, ұрпаққа жеткізуге бағытталған. 25 және одан асып кеткен 927 адамның 86,4%-ы кем дегенде орта мектепті бітірген, ал 14,1%-ы бакалавр немесе одан жоғары академиялық дәреже алған. Мака тайпасының білім бөлімі стипендия беру кезінде резервацияда тұратын студенттерге басымдық береді, себебі олардың резервацияға оралып, тайпаның игілігі үшін жұмыс істеу ықтималдығы жоғары. Бұдан бөлек, студенттер тайпаға пайдалы салаларды – қоршаған ортаны қорғау ғылымдарын және балық шаруашылығын зерттеуге және осы салаларда жұмыс іздеуге ынталандырылады.

Жұмыспен қамту және табыс

Жұмыссыздық деңгейі 16 жастан асқан адамдар үшін 16,4% құрайды, ал Мака үй шаруашылықтарының орташа табысы шамамен 47 000 долларды құрайды. Әдетте жаз айларында болатын туризмнің өсуі Мака мүшелерінің жұмыспен қамтылуына әкеледі, себебі жұмыс орындарының саны артады. Резервацияда орналасқан танымал туристік орындар Мака үшін маңызды табыс көзі болып табылады. Резервацияның әр түрлі аймақтарына кіру үшін 20 долларлық "Демалыс рұқсаты" талап етіледі, бұл тайпаның экономикасын қолдайды. 605 жұмыс істейтін адамның 412-сі, яғни көпшілігі мемлекеттік қызметте жұмыс істейді, ал 118 адам жекеменшік бизнес немесе лауазымда еңбек етеді. Неа шығанағының жағажайлары, мысалы Хобук және Ши Ши жағажайлары, көптеген келушілер үшін танымал орындар. Хобук жағажайында келушілер үшін Хобук жағажай курорты орналасқан, сонымен қатар олар Хобук Хоудоун сияқты шараларға қатысу арқылы көңіл көтеруге мүмкіндік алады. Ши Ши жағажайы 2,5 шақырымдық жолымен танымал, осы жол бойында көптеген қызықты көрікті жерлер бар. Кейп Флатерри жолы – Мака резервациясындағы ең танымал жолдардың бірі. Онда бірнеше бақылау алаңдары бар және Мака резервациясының бір бөлігі болып табылатын Татуш аралына анық көрініс ашылады. Мака мәдени және ғылыми-зерттеу орталығы – 1979 жылы ашылған резервациядағы мұражай, онда Мака тарихы мен мәдениетіне қатысты көптеген жәдігерлер сақталған. Көптеген заттар мен экспонаттар Озетте археологиялық қазбасынан алынған және дәстүрлі Мака өмір салты туралы мәлімет береді. Мұражайға кіру үшін кіру ақысы төленеді, ол мұражайдың қаржылық қажеттіліктерін қамтамасыз етуге көмектеседі.