Кіріспе

Иван Давыдович Лазарев (Հովհաննես Դավթի Լազարյան; Иван Давыдович Лазарев; 17 қазан 1820 – 14 тамыз 1879) – армян тегінен шыққан Ресей императорлық армиясының генералы.

Өмірбаян

Ховнанс Лазарьян (Иван Лазарев) 1820 жылдың 17 қазанында Ресей империясының құрамындағы Таулы Қарабақтың Шуши қаласында дүниеге келді және сол қаладағы мектепте оқыды. 1839 жылы Кавказда әскери қызметін бастады, ал 1842 жылы көрсеткен ерлігі үшін офицер шеніне ие болды.

Солтүстік Кавказ

1877 жылы Батыс Армениядағы соғысқа дейін генерал Лазарьян Солтүстік Кавказда танымал болды. Ол көптеген офицерлер сияқты Дағыстандағы имам Шамильге қарсы Мурид соғысына жіберілді. Лазарьян, көптеген офицерлерден өзгеше, татар тілін оқып үйренуге уақыт бөлді. Бұл тіл Кавказ аймағының барлық шаруалары, яғни қатардағы жаяу әскерлер арасында кеңінен танымал еді. Осы білімі арқасында ол мұсылман көтерілісшілерімен алғашқылардың бірі болып келіссөздер жүргізіп, бейбіт процестердің жоспарларын жасады. 1840 жылы ол Хаджи Мурадты ұстауға қатысты. Осы аймақтағы оның ең маңызды жетістігі – жеңілген Шамилмен өткізген келіссөздері болды, ол Шамилді 1859 жылы бейбітшілікке келісіп, үкіметтік күштерге бағынуға итермеледі. Осы дипломатиялық қадамы оған жоғары әскери ордендер берілгеннен кейін генерал атағын әкелді.

Ресей-Түрік соғысы

Дагестандағы қызметінен кейін он бір жыл өткен соң, ол түріктерге қарсы Армения жерінде қызметке шақырылды. Соңында оның дағдылары тарихи отанын құтқару үшін қолданылмақ. Лазарьян әскери қақтығыс аймағына алғаш келгенде, оның рөлі граф Лорис Меликов және генерал Аршак Тер-Гукасов сияқтылармен салыстырғанда шектеулі болды. Дегенмен, Аладжин бекінісіне шабуыл жасалған кезде, генералға міндет тапсырылғанда, ол Арпачай мен Кегача арасындағы жалғыз көлік құралы болған әскердегі ең алдыңғы қатардағы дивизиялардың басшылығын алғанда, майданда үлкен қабілетін көрсетті. Лазарьян берілген күштерімен 25 батальоннан тұратын түрік әскерін Қарс провинциясына, олардың негізгі орнына қайтарды, кейіннен олар Лазарьянға қаруларын тапсырды. Бұл әрекеттер Арцах генералының кеудесіне тағы да көп ордендер мен медальдар тақты. Тағы бір есімде қалған оқиға 5 қарашадан 6 қарашаға қараған түні болды. Дивизиялар Қарстың маңындағы Хафиз, Канлы, Химон, Тайнасм және Араб Таби бекіністеріне шабуыл жасамас бұрын, Лазарьян дивизиялардың алдында "Енді, Құдаймен бірге!" деп айқайлап, әскери бас киімін ауаға лақтырып, қолмен нысан жасады. Қарсқа төртінші рет сәтті шабуылдан кейін, аймақтағы жеңіс сөзсіз болды.

Түрікменстан

1879 жылы Геок-Тепе шайқасына (1879) бастап әкелген экспедицияны басқаруға жіберілді. Науқан басталғанда ауырып қалды, бірақ әскермен бірге болуын қатыстырып, 1879 жылдың 14 тамызында Чатта қайтыс болды. Оның орнына Ломакин келді, ол тиімсіз шабуыл жасап, жеңіліске ұшырады. 1879 жылдың 14 тамызында Лазарьян Каспий теңізінің шығыс жағындағы экспедицияда қайтыс болды.