Кіріспе

9-шы Тора бөлімі – Шығу кітабындағы Ки Тиса, Ки Тисса, Ки Тисса немесе Ки Сиса (כִּי תִשָּׂא – «егер алсаң», парашадағы алғашқы ерекше сөздер, алтыншы және жетінші сөздер) – жылдық еврей Тора оқу циклындағы 21-ші апталық Тора бөлімі (параша) және Шығу кітабындағы тоғызыншы бөлім. Парашада киелі шатырдың салынуы, алтын бұзау оқиғасы, Мұсаның Құдайдан Өзінің қасиеттерін ашуын сұрауы және Мұсаның жарқырап кеткені туралы айтылады. Параша – Шығу 30:11–34:35. Бұл параша Шығу кітабындағы ең ұзын апталық Тора бөлімі (бірақ Тораның ең ұзыны емес, ол – Насо), және 7,424 еврей әрпінен, 2,002 еврей сөзінен, 139 тармақтан және Тора парқыншасында (Сефер Тора) 245 жолдан тұрады. Яһудилер оны Симхат Торадан кейінгі 21-ші сенбі күні, еврейлердің Адар айында, яғни Григориан күнтізбесі бойынша ақпан немесе наурыз айларында оқиды. Яһудилер сондай-ақ парашаның бірінші бөлігін, Шығу 30:11–16-ны, жарты шекелдік бас салығы туралы, арнайы Шаббат Шекалимдегі Тораның мафтир оқуы ретінде оқиды (мысалы, 2014 жылдың 1 наурызында Шығу 30:11–16 параша Пекудеймен бірге оқылғанда). Яһудилер Мұсаның араласуы және Құдайдың мейірімі туралы парашаның бөліктерін, Шығу 32:11–14 және 34:1–10-ды, Теветтің оныншы күні, Естер оразасы, Таммуздың он жетінші күні және Гедалия оразасы күндері, сондай-ақ Тиша Б’Ав күні кешкі (Минха) намазында Тора оқулары ретінде оқиды. Яһудилер парашаның тағы бір бөлігін, Шығу 34:1–26-ны, Үш саяхат мейрамына (Шалош Регалим) қатысты, Құтқарылу мейрамының үшінші аралық күніндегі (Хол ХаМоэд) алғашқы Тора оқуы ретінде оқиды. Ал яһудилер парашаның сол бөлігінен үлкен бөлікті, Шығу 33:12–34:26-ны, Құтқарылу мейрамының немесе Суккоттың аралық күндерінің біріне түсетін сенбі күні Тораның алғашқы оқуы ретінде оқиды.

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті оқуға (עליות, aliyot) бөлінеді. Танахтың (Еврей Киелі кітабы) Масорет мәтінінде Ки Тиса парашасы он "ашық бөлім" (פתוחה, petuchah) бөлімінен тұрады (шамамен абзацтарға тең, көбінесе еврей әріпі פ (peh) арқылы қысқартылады). Ки Тиса парашасында ашық бөлімдер ішінде "жабық бөлім" (סתומה, setumah) деп аталатын бірнеше қосымша бөлімдер бар (еврей әріпі с (samekh) арқылы қысқартылған). Бірінші үш ашық бөлім ұзақ бірінші оқуды (алия) бөледі, ал келесі үш ашық бөлім ұзақ екінші оқуды бөледі. Жетінші ашық бөлім қысқа үшінші оқуға сәйкес келеді, ал сегізінші ашық бөлім қысқа төртінші оқуға сәйкес келеді. Тоғызыншы ашық бөлім бесінші және алтыншы оқуларды қамтиды. Ал оныншы ашық бөлім жетінші оқудан басталады. Жабық бөлімдер бірінші және екінші оқуларды одан әрі бөліп, жетінші оқуды аяқтайды.

Бірінші оқу Шығ.

Құдай Мұсаға исраилдіктерді санаққа алғанда, байлығына қарамастан, 20 және одан асқан жастағы әрбір адам жарты шекел мөлшерінде сыйлық беру керектігін айтты. Құдай Мұсаға осы сыйлықтарды Кездесу шатырының қызметіне жұмсауды бұйырды. Бірінші ашық бөлім осы жерде аяқталады. Оқылымның жалғасында Құдай Мұсаға Кездесу шатыры мен құрбандық тақтасының (мизбеях) арасына мыс ыдыс (кьийор) қоюды бұйырды, сонда Һарон мен дін қызметкерлері Кездесу шатырына кіргенде немесе құрбандық тақтасына жақындағанда қолдарын және аяқтарын сумен жуып, өлімнен сақтанулары керек еді. Екінші ашық бөлім осы жерде аяқталады. Оқылымда Құдай Мұсаға таңдаулы дәмдеуіштерден – мирра, даршын, кассия және зәйтүн майынан қасиетті жағу майын дайындауды бұйырды. Құдай Мұсаға осы майды Кездесу шатырын, киелі шатырдағы заттарды және дін қызметкерлерін жағу үшін пайдалануды бұйырды. Құдай Мұсаға исраилдіктерді қасиетті жағу майының рецептін көшіріп, оны басқа мақсаттар үшін қолданбаулары туралы ескертті, әйтпесе елден қуылған болар еді. Мұнда жабық бөлім аяқталады. Оқылымда Құдай Мұсаға стакте, ониха, галбан және ладан шөптерінен киелі құрбандық иісін дайындап, Кездесу шатырында жағуды бұйырды. Құдай жағу майы сияқты, осы рецепт бойынша құрбандық иісін дайындауға тыйым салды. 30-шы тараудың соңымен тағы бір жабық бөлім осы жерде аяқталады. 31-ші тарауда Құдай Мұсаға Яһуда тайпасынан Безелиелге барлық қолөнерде құдайдан берілген шеберлікпен сыйлағандығын хабарлады. Құдай оған Дан тайпасынан Охолиабты серік етіп берді және барлық шеберлерге киелі шатырдың заттарын, дін қызметкерлерінің киімдерін, жағу майын және құрбандық иісін жасау үшін қабілет берді. Үшінші ашық бөлім осы жерде аяқталады. Оқылымда Құдай Мұсаға исраилдіктерді, өлім жазасынан қорқуға қарамастан, демалыс күнін сақтау керектігін ескертті. Бірінші оқылым және жабық бөлім осы жерде аяқталады.

Екінші оқылым:

Екінші оқылымда Құдай Мұсаға екі тас тақташа берді, олар Құдайдың саусағымен жазылған еді. Ал халық Мұсаның қайтысын асыға күтіп, Һароннан оларға құдай жасап беруді өтінді. Һарон олардан алтын сырғаларын әкелуін сұрады, сосын оларды қуып, еритін алтын бұзау жасады. Олар: «О, Израиль, сені Мысыр елінен шығарған осы – сендердің құдайыңдар!» – деп айқайлады. Һарон бұзаудың алдына тұрғылық құрбандық орнын қойып, Раббының мерекесін жариялады. Халық құрбандық шалып, жеп-ішіп, биледі. Төртінші ашық бөлім осы жерде аяқталады. Оқылымның жалғасында Құдай Мұсаға халықтың істегенін айтты: «Мен оларға ашуланып, оларды жоқ қылып, сендерден ұлы ұлт жасаймын. Мысырлықтар: «Құдай оларды тауларда өлтіру үшін босатып алды» дейтін болады». Бірақ Мұса Құдайдан олай істемеуін өтінді, себебі мысырлықтар Құдай оларды тауларда өлтіру үшін азат еткен дейді. Мұса Құдайға Ибраһим, Исақ және Яқубты, сондай-ақ олардың ұрпақтарын жұлдыздар санындай көбейту туралы Құдайдың сертін еске салды. Сонда Құдай жоспарланған жазадан бас тартты. Бесінші ашық бөлім осы жерде аяқталады. Оқылымның жалғасында Мұса таудан екі тақташамен түсті. Ешуа Мұсаға: «Лагерьде соғыс дауысы естіліп тұр», – деді. Мұса: «Мен ән естіп тұрмын», – деп жауап берді. Мұса бұзау мен билегендерді көргенде ашуланып, тақташаларды таудың етегінде сындырып жіберді. Ол бұзауды өртеп, ұнтақтап, суға шашып, израильдіктерге ішіртті. Мұса Һароннан осы үлкен күнәға қалай батқанын сұрағанда, Һарон: «Халық маған құдай жасап беруді өтінді, мен олардың алтынын отқа лақтырдым, содан осы бұзау шықты», – деді. Һарон халықты бақылаудан шығарғанын көрген Мұса лагерь қақпасына тұрып: «Раббының жағында кім болса, ол маған келсін!» – деп шақырды. Левиліктер Мұсаның жағына жиналып, оның бұйрығымен ағайын, көрші және туыстардың арасынан 3000 адамды өлтірді. Мұса Құдайға қайта оралып, израильдіктерді кешіруін немесе өзін де өлтіруін сұрады. Бірақ Құдай тек күнәкарларды жазалауға бекінді, және осылай істеді, оба арқылы. 32-тараудың соңымен аяқталатын жабық бөлім осы жерде бітеді. 33-тараудан оқылымды жалғастырғанда, Құдай Мұса мен халықты Уәделі жерге жіберді, бірақ олардың арасында жүрмеуге шешім қабылдады, себебі оларды жолда жоқ қылып қоюдан қорқады. Мұны естіген израильдіктер қайғырып жылады. Содан Мұса лагерь сыртында Кездесу шатырын тікті, және ол Құдаймен бетпе-бет сөйлесу үшін оған кіретін. Екінші оқылым мен алтыншы ашық бөлім осымен аяқталады.

Үшінші оқылым Шығ. 33:12 16

Қысқа үшінші оқылымда Мұса Құдайға, халықты жетектеу үшін Құдай Мұсамен кімді жіберетінін сұрады. Мұса Құдайдан Өзінің жолдарын білуді өтінді, осылайша Мұса Құдайды танып, Оның құрметіне бөленуі үшін. Құдай израильдіктерді жетектеуге келісті. Мұса Құдайға ізраильдіктерді Құдай алдымен жүрмесе қоздырмауын сұрады. Үшінші оқылым және жетінші ашық бөлім осы жерде аяқталады.

Төртінші оқу Шығ. 33:17 23

Қысқа төртінші оқылымда Құдай оларды жетекшілік етуге келісті. Мұса Құдайдан Өзінің қадір-қасиетін көруге рұқсат етуін сұрады. Құдай Мұсаға Өзінің барлық жақсылығын көрсетіп, Өзінің есімін және мәнін жариялауға келісті, бірақ Құдай ешбір адамның Өзінің жүзін көріп тірі қала алмайтынын түсіндірді. Құдай Мұсаға бір тасқа тұруды бұйырды, онда Құдай Өзінің қолымен оны жауып, өткен соң Мұса Құдайдың артын көре алатын болды. Төртінші оқылым және сегізінші ашық бөлім 33-тараудың соңымен аяқталады.

Бесінші оқу Шығ. 34:19

Бесінші оқылымда, 34-ші тарауда, Құдай Мұсаға бұрынғысынан сынған тақташалар сияқты екі тас тақташа жасауды бұйырды, сонда Құдай оларға алғашқы тақташалардағы сөздерді жазу үшін. Мұса осылай істеді. Сосын Құдай бұлт ішінде түсіп, былай деп жариялады: «Раббым! Раббым! Мейірімді, қайырымды, ашуға жайлы, кешірімді, адал, мың буынға дейін мейірімділік пен шыншылықты көрсететін, күнә, бұзықтық және қылмысты кешіретін Құдай! Бірақ, жазаны толығымен жеңілдетпейді, әкелердің күнәсін балаларына, балаларының балаларына үшінші және төртінші буынға дейін жеткізеді». Мұса бойын иіп, Құдайдан халыққа араларында бірге жүруін, халықтың күнәсін кешіруін және оларды Өзінің халқы етіп қабылдауын сұрады. Бесінші оқылым осы жерде аяқталады.

Алтыншы оқу Шығ. 34:10 26

Алтыншы оқылымда Құдай жауап ретінде бұрын-соңды болмаған кереметтер жасап, Уәде етілген жердің халқын қуып шығаруға келісім жасады. Құдай Мұсаны олармен келісім жасаудан сақтандырды, олар тұзаққа айналып, израильдіктердің балаларын өздерінің құдайларына құмарлық тудыруы мүмкін еді. Құдай израильдіктерге балқытылған құдайларды жасамауды, әр туғанды қасиеттеп немесе құтқаруды, сенбі күнін сақтауды, Үш саяхат мерекесін ұстауды, ашытқы қосылған нәрселермен құрбандық шалмауды, Пасха қозысын таңға дейін қалдырмауды, ең жақсы алғашқы жемістерді Тәңір үйіне әкелуді және жаңа туған қозыны анасының сүтінде пісірмеуді бұйырды. Алтыншы оқылым мен тоғызыншы ашық бөлім осы жерде аяқталады.

Жетінші оқу Шығ. 34:27 35

Мұса Құдаймен бірге 40 күн, 40 түн болды, нан жемеді, су ішпеді және осы уағданың шарттарын тас тақташаларға жазды. Мұса екі тас тақташаны алып, таудан төмен түскенде, оның беті жарқырап, израильдіктер одан қорқып, артқа шегінді. Мұса оларды жақынға шақырып, Құдайдың барлық бұйрықтарын түсіндірді. Парашаны аяқтау үшін, Шығу кітабының 34:33–35 тарауындағы мафтир (מפטיר) оқуында, Мұса сөйлесін бітірген соң, бетіне жамылғы жапты. Мұса Құдаймен сөйлескен сайын жамылғысын шешіп алатын. Ал сыртқа шығып, Құдайдың өсиеттерін израильдіктерге жеткізген соң, Мұса қайтадан бетіне жамылғы жапатын. Параша және соңғы жабық бөлім 34-тараудың соңында аяқталады.

Мысырдан шығу кітабының 31 - тарауы

Акадтың Саргон патшасы жеті күндік аптаны алғаш рет қолданғанын ескере отырып, Григорий Альдрете ізраилдіктердің бұл идеяны Акад империясынан алған болуы мүмкін деген болжам жасады.

Мысырдан шығу кітабының 33 - тарауы

Мысырдан шығу 3:8 және 17, 13:5, 33:3, Леуіліктер 20:24, Сандар 13:27 және 14:8, және 5-ші Заң 6:3, 11:9, 26:9 және 15, 27:3 және 31:20 тарауларында Израиль жері "сүт пен бал ағып жатқан" ел ретінде сипатталған. Сол сияқты, Орта Египет (б.з.д. екінші мыңжылдықтың басындағы) Синухе Палестина туралы әңгіме Израиль жерін, немесе египеттік әңгімеде айтылғандай, Яа жерін былай сипаттайды: "Бұл Яа деп аталатын жақсы жер еді. Онда інжір мен жүзім өседі. Онда судағыдан гөрі шарап көп болды. Оның балы мол, майы көп еді. Ағаштарында әр түрлі жемістер болды. Арпа мен бидай, және барлық түрдегі малдың шексіз саны бар еді."

Мысырдан шығу кітабының 31 - тарауы

2 Жылнама 1:5–6 бойынша, Шығу кітабы 38:1–2-де Безелел жасаған мыс алтын, Сүлейменнің тұсында ғибадат шатырының алдында тұрды және Сүлеймен оған мың күйдірілген құрбандық шалдырды.

Демалыс күні

Мысырдан шығу 31:12–17 тармақтарында демалыс күні туралы айтылған. Зерттеушілер еврей кітаптарында демалыс күнін сақтау туралы нұсқау 12 рет қайталанатынын көрсетеді. Жаратылыс 2:1–3-те жаратылыстың жетінші күні Құдай Өзінің жұмысын аяқтап, демалды, жетінші күнді батамен күшейтіп, қасиетті етті. Демалыс күні Он Буйрықтың бірі. Мысырдан шығу 20:8–11 тармақтарында демалыс күнін еске алуға, оны қасиетті етуге және ешқандай жұмыс істемеуге, сондай-ақ өз бағынышындағыларға да жұмыс істемеуге бұйырылады, себебі Құдай алты күнде аспан мен жерді жаратты және жетінші күні демалды, демалыс күнін батамен күшейтіп, қасиетті етті. Сандар 5:12–15-те демалыс күнін сақтауға, оны қасиетті етуге және ешқандай жұмыс істемеуге, сондай-ақ өз бағынышындағыларға да жұмыс істемеуге, осылайша олар да демалуы үшін, және израилиялықтардың Мысыр елінде құл болғандарын еске алуға, ал Құдай оларды зор күшпен және созылған қолмен шығарғанын еске алуға бұйырылады. Шығу 16:22–30-дағы мана (מָן, тағам) оқиғасында Мұса израилиялықтарға демалыс күні – қасиетті демалыс күні екенін айтты; демалыс күніне дейін пісіруге қажетті тағамды пісіріп, демалыс күніне азық-түлік дайындау керек. Құдай Мұсаға жетінші күні ешкім үйінен шықпауына бұйырды. Шығу 31:12–17-де Мұсаға екінші тақташаларды беруден бұрын Құдай израилиялықтарға демалыс күнін сақтап, ұрпақтан ұрпаққа дейін оны сақтауға бұйырды, бұл Құдай мен Израиль ұлдары арасындағы мәңгілік белгі болсын, себебі Құдай алты күнде аспан мен жерді жаратты, ал жетінші күні демалды. Шығу 35:1–3-те, Табұрнат туралы нұсқауларды беруден бұрын Мұса израилиялықтарға демалыс күні жұмыс істемеу керектігін қайтадан айтты, демалыс күні от жағуға болмайтынын нақтылады. Леуіліктер 23:1–3-те Құдай Мұсаға халыққа демалыс күні туралы нұсқауды қайталауға бұйырды, демалыс күнін қасиетті жиын деп атады. Пайғамбар Ишая Ишая 1:12–13-те күнәнің демалыс күнімен үйлеспейтінін үйретті. Ишая 58:13–14-те пайғамбар адамдар демалыс күні іс іздеуден немесе істер туралы әңгімелеуден бас тартса және демалыс күнін қуанышпен қарсы алса, Құдай оларды жердің биік жерлеріне көтеріп, Яқуптың мұрасымен тойдыратынын үйретті. Ал Ишая 66:23-те пайғамбар болашақта барлық адамдар Құдайға құлшылық ету үшін келетінін айтады. Пайғамбар Иеремия Иеремия 17:19–27-де Иерусалимнің тағдыры халықтың демалыс күні жұмыс істемеуіне, үйлерінен және қала қақпалары арқылы жүк көтермеуіне байланысты екенін үйретті. Пайғамбар Езекиел Езекиел 20:10–22-де Құдайдың израилиялықтарға демалыс күндерін Құдай мен олардың арасындағы белгі ретінде бергенін айтты, бірақ израилиялықтар демалыс күндерін жеңілдеп, Құдайға қарсы шықты, осылайша Құдай оларға Өзінің ашуын төгуге ашуланды, бірақ Құдай Өзінің қолын тоқтатты. Нехемия 13:15–22-де Нехемия кейбір адамдардың демалыс күні шарап сығып жатқанын және басқаларының демалыс күні Иерусалимге түрлі жүктер әкеліп жатқанын көрді, сондықтан демалыс күні қараңғы түскенде қала қақпаларын жабылып, демалыс күнінен кейін ғана ашуға бұйырды және леуіліктерге демалыс күнін қасиетті ету үшін қақпаларды күзетуді тапсырды.

Мысырдан шығу 32 - тарау

Шығу 32:1-дегі «халық жиналды» (וַיּקָהֵל הָעָם, vayikahel ha'am) деген хабар Шығу 35:1-де қайталанады, ол «Мұса жиналды» (וַיַּקְהֵל מֹשֶׁה, vayakhel Mosheh) деп басталады. Пәтуахтар кітабының 12:25–33 тармақтарында алтын бұзаулар туралы осыған ұқсас оқиға баяндалған. Солтүстік Израиль патшалығының патшасы Иеровоам, патшалықтың Дауыт әулетіне және оңтүстік Яһуда патшалығына адал болуын тоқтату ниетімен екі алтын бұзау жасады. Шығу 32:4-те халық алтын бұзау туралы былай деді: «Бұл сені Мысыр жерінен шығарған құдайың, Израиль!». Сол сияқты, Пәтуахтар кітабының 12:28-де Иеровоам халыққа алтын бұзаулары туралы айтты: «Жерұсалимге енді көп уақытқа бармайсыздар, Израиль! Міне, сені Мысыр жерінен шығарған құдайың!» Иеровоам бір бұзауды Бетелге, екіншісін Данға орнатты, және халық Дандағы бұзауға табынуға барды. Иеровоам биік жерлерде ғибадатханалар салдырып, леуілік емес адамдарды дін қызметкерлері етіп тағайындады. Ол сегізінші айдың он бесінші күні (нағыз Сүкіттен бір ай кейін) Сүкіт сияқты мереке ұйымдастырды, және ол жасаған алтын бұзауларға құрбан шалу үшін Бетелдегі алтарга көтерілді, және дін қызметкерлерін сол жерге орнатты. Шығу 32:13 және Ережелер кітабының 9:27-де Мұса Құдайдан Ыбырайым, Исақ және Яқуппен жасаған Оның келісімін еске сақтауын сұрады, алтын бұзау оқиғасынан кейін Израильді Құдайдың ашуынан құтқару үшін. Сол сияқты, Құдай Нойды су тасқынынан құтқару үшін еске алды, Жаратылыс кітабының 8:1-де; Құдай жерді тағы да су тасқынымен жоймайтыны туралы келісімін еске сақтауға уәде берді, Жаратылыс кітабының 9:15–16-да; Құдай Ибраһимді Содом және Гомор қалаларының құрылысынан Лоты құтқару үшін еске алды, Жаратылыс кітабының 19:29-да; Құдай Рахилді баласыздықтан құтқару үшін еске алды, Жаратылыс кітабының 30:22-де; Құдай Ыбырайым, Исақ және Яқуппен жасаған келісімін еске алды, Мысыр құлдығынан Израильді құтқару үшін, Шығу кітабының 2:24 және 6:5–6-да; Құдай Яқуп, Исақ және Ыбырайыммен жасаған келісімін еске сақтауға уәде берді, Израильді және Израиль жерін құтқару үшін, Левилер кітабының 26:42–45-те; Израильдіктер өз дулығаларына үрлеп, жауларынан құтқарылу үшін еске сақталуын сұрады, Сандар кітабының 10:9-да; Самсон Құдайға палестиналықтардан құтқару үшін шақырды, Төрелер кітабының 16:28-де; Ханна баласыздықтан құтқарылу үшін Құдайды еске сақтауын сұрады, 1 Самуил кітабының 1:11-де, және Құдай Ханнаның баласыздықтан құтқарылу үшін дұғасын еске алды, 1 Самуил кітабының 1:19-да; Хизия Құдайға Хизияның адалдығын еске сақтауын сұрады, аурудан құтқару үшін, 2 Пәтуахтар кітабының 20:3 және Ишая кітабының 38:3-те; Иеремия Құдайға Израильдіктермен жасаған келісімін еске сақтауын сұрады, оларды жазаламау үшін, Иеремия кітабының 14:21-де; Иеремия Құдайға оны еске сақтауын және оның қудалаушыларынан кек алуын сұрады, Иеремия кітабының 15:15-те; Құдай Израильдіктермен жасаған келісімін еске сақтауға және мәңгілік келісім орнатуға уәде береді, Езекиел кітабының 16:60-та; Құдай Сиондағы қарапайым адамдардың айқайын еске алды, олардан кек алу үшін, Забур 9:13-те; Дауыт Құдайға Оның мейірімі мен кешірімін еске сақтауын сұрады, Забур 25:6-да; Асаф Құдайға Оның қауымын еске сақтауын сұрады, оларды жауларынан құтқару үшін, Забур 74:2-де; Құдай Израильдіктердің тек адам екенін еске алды, Забур 78:39-да; Езрахит Итан Құдайға Итанның өмірі қаншалықты қысқа екенін еске сақтауын сұрады, Забур 89:48-де; Құдай адамдардың тек шаң екенін еске алды, Забур 103:14-те; Құдай Ыбырайым, Исақ және Яқуппен жасаған келісімін еске алды, Забур 105:8–10-да; Құдай Ыбырайымға берген уәдесін еске алды, Израильді Израиль жеріне жеткізу үшін, Забур 105:42–44-те; Забуршы Құдайға Оның халқына жақсылық жасау үшін, Оның құтқаруында оны еске сақтау үшін шақырады, Забур 106:4–5-те; Құдай келісімін еске алды және Израильдіктердің бүйір бұруы мен күнәсінен кейін оларды құтқару үшін Оның кешіріміне қарай тәубе етті, Забур 106:4–5-те; Забуршы Құдайға Оның құлына үміт беру үшін Оның сөзін еске сақтауын сұрайды, Забур 119:49-да; Құдай бізді төмендікте еске алды, бізді жауларымыздан құтқару үшін, Забур 136:23–24-те; Айоп Құдайға оны еске сақтауын сұрады, Құдайдың ашуынан құтқару үшін, Айоп кітабының 14:13-те; Нехемия Құдайға Мұсаға берген уәдесін еске сақтауын сұрады, Израильдіктерді жер аударылудан құтқару үшін, Нехемия кітабының 1:8-де; және Нехемия Құдайға оны еске сақтауын және оны жақсылыққа жеткізу үшін сұрады, Нехемия кітабының 13:14–31-де.

Мысырдан шығу 34 - тарау

Уильям Пропп Құдайдың қасиеттерін көрсететін Мысырдан шығу 34:6–7 аяттарының нұсқаларын немесе цитаталарын Мысырдан шығу 20:5–6; Сандар 14:18; 5Мұса 5:9–10; Еремия 30:11; 32:18–19; 46:28; 49:12; Жоел 2:13; Жүніс 4:2; Михей 7:18–20; Нахум 1:2; Забур 103; 145:8; Арықтаулар 3:32; Даниял 9:4; және Нехемия 9:17 аяттарында кездестірді, бұл сөздердің баршаға мәлім болғанын көрсетеді. Джеймс Лимбург Жүніс кітабының Мысырдан шығу 34:6 сияқты мәтінге негізделген мидраш болу мүмкіндігін сұрады. Бенджамин Сомер Мысырдан шығу 34:6–7 және Сандар 14:18–20 аяттарын оқып, Құдайдың ата-аналардың күнәсі үшін балаларын жазалауының ата-аналарға көрсетілген мейірімділік белгісі екенін түсіндірді: Күнә жасаған ата-аналар тәубе еткенде, Құдай олардың жазасын ұрпақтарына ауыстырады. Сомер басқа Киелі кітап авторларының, Киелі кітаптың ішіндегі түсіндіру арқылы, осы пікірді 5Мұса 7:9–10, Жүніс 4:2 және Забур 103:8–10 аяттарында қабылдамағанын дәлелдеді. Сомер мысалы, Забур 103:8–10 аяттарының Мысырдан шығу 34:6–7 аятын келтіргенін, ол бұған дейін беделді және қасиетті мәтін болғанын, бірақ моральдық тұрғыдан қиын тудыратын бөлігін өзгерткенін айтты: Мысырдан шығу 34:7 аяты Құдайдың ұрпақтан ұрпаққа күнәні жазалайтынын үйретсе, Забур 103:9–10 аяттары Құдай мәңгілікке таласпайтынын мәлімдейді. Сомер 5Мұса 7:9–10 және Жүніс 4:2 аяттарының да Мысырдан шығу 34:6–7 аятын өңдеумен келтіргенін дәлелдеді. Сомер 5Мұса 7:9–10, Жүніс 4:2 және Забур 103:8–10 аяттарының Мысырдан шығу 34:6–7 аятын қалай оқыруға болатынын көрсетпегенін, яғни Мысырдан шығу 34:6–7 аятының мағынасы басқаша екенін дәлелдемейтінін айтты. Олар Мысырдан шығу 34:6–7 аятын қайталайды, бірақ оның бір бөлігімен келіспейді.

Сүт

Үш түрлі жерде – Мысырдан шығу кітабы 23:19, 34:26 және Есімдер кітабы 14:21 – Таурат ешкінің жаңа туған анасының сүтінде қайнатылуына тыйым салады.

Мысырдан шығу кітабының 31 - тарауы

Иосиф Флавий исраилдіктер құрылыс материалдарын үлкен ынтамен жинағанда, Мұса пайғамбар Құдайдың бұйрығымен жұмыстарға сәулетшілерді тағайындады деп айтқан. Егер халыққа сайлау мүмкіндігі берілгенде, олар өздері мыналарды таңдар еді: Яһуда тайпасынан Ұри ұлы Безелиел, Мұсаның қарындасы Мириамның немересі, және Дан тайпасынан Ахисамақ ұлы Охолиаб. 1 Мақкабилер 2:27–38 б.з.д. екінші ғасырында, ізгі еврей дін қызметкері Маттафияның көптеген жақтастары Селевкид патшасы Антиох IV Эпифанға қарсы көтерілгенін баяндайды. Антиохтың әскері олардың бір тобына сенбі күні шабуыл жасады, ал ізгілер сенбіні құрметтеу үшін (басқа жерлермен қатар, Шығу кітабы 31:12–17-де бұйрылған) өздерін қорғамағандықтан, мың адам қаза тапты. 1 Мақкабилер 2:39–41 хабарлайды, Маттафия және оның достары бұл туралы естігенде, егер олар сенбі күні шайқаспаса, жақын арада жойылмақ екенін түсінді. Сондықтан олар сенбі күні оларға шабуыл жасаған әркімге қарсы күресуге шешім қабылдады.

Мысырдан шығу 30-шы тарау

Раббылар бараитада жаңа астық өлшеуге қоймаға кіргенде: "Уа, Раббым, Құдайымыз, Сенің еркің болсын, қолымыздың жұмысына нығметіңді бер!" деп дұға ету керектігін үйретті. Өлшеуге кіріскенде: "Осы үйіндіге нығмет берген Аллаға мақтау болсын!" десін. Егер біреу алдымен астықты өлшеп, содан кейін дұға етсе, онда дұғасы қабыл болмайды, себебі нығмет бұрын өлшенген, саналған немесе таралған нәрседе емес, көзден жасырын нәрседе ғана болады. Рабби Аббаху Мұсаның Израильдің қалай жоғарылатылатындығын Алладан сұрағанын және Алланың Мысырдан шығу 30:12 (жарты шекел салық жинау туралы) сөздерімен жауап бергенін айтты: "Оларды көтергенде", халықтан жарна жинау оларды жоғарылатады. Рабби Элеазар Алланың Дәуітті қоздырғыш деп атағанын, бірақ Алланың Дәуітті тіпті мектеп оқушылары білетін нәрсеге құлатқанын айтты, яғни Мысырдан шығу 30:12 былай дейді: "Егер Израиль ұлдарының санын санасаң, әркім Жаратқан Иеге өз жаны үшін құнырлық төлесін, сонда олардың арасында індет болмасын". Содан кейін "Шайтан Израильге қарсы көтерілді" делінген. Ал 2 Самуил кітабының 24:1-тарауында: "Дәуітті оларға қарсы қоздырып: «Барып, Израиль халқын санап көр» деді", - делінген. Дәуіт оларды санағанда, ешбір құнырлық қабылдамады. 2 Самуил кітабының 24:15-тарауында: "Жаратқан Ие таңертеңнен бастап белгіленген уақытқа дейін Израильге індет жіберді", - делінген. Гемаралықтар 2 Самуил кітабының 24:15-тарауындағы "белгіленген уақыт" деген сөздің мағынасын сұрады. Сонда Ханананың күйеу баласы Самуил пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) атынан былай деп жауап берді: "Құрбандықты сою уақытынан (таңда) қан шашыратылғанға дейін". Рабби Йоханан бұл сөзді "түске қарай" деп түсіндірді. 2 Самуил кітабының 24:16-тарауының жалғасын оқығанда: "Ол халықты қырып жатқан періштеге: «Жеткілікті (רַב, rav)» деді", - делінген, Рабби Элеазар Алланың періштеге олардың арасынан бір үлкен кісіні (רַב, rav) алып кетуге бұйырғанын, оның өлімі арқылы көптеген күнәлар кешірілуі мүмкін екенін айтты. Содан Әбішай, Церуяхтың ұлы қаза тапты, ол Жоғарғы Кеңес мүшелерінің көп бөлігімен теңдей құнды болды. 1 Тарих кітабының 21:15-тарауын оқығанда: "Құдай құртуға дайындалып жатқанда, Жаратқан Ие мұны көріп, қайырымдылық танытты", - делінген, Гемара Алланың не көргенін сұрайды. Рав былай деді: "Жақып оларды көргенде: «Бұлар кім?» деді". Самуил пайғамбар Ысқақтың қошқардың күлін көрді дейді. Жаратылыс кітабының 22:8-тарауында: "Құдай қошқарды Өзі көреді", - делінген. Рабби Исаак Напаха Алланың Мұсадан күнәнің құнын өтейтін ақшаны жинауды талап еткенін айтты. Өйткені Алла Мысырдан шығу кітабының 30:16-тарауында былай деді: "Израиль ұлдарынан күнәнің құнын өтейтін күмісті алып, кездесу шатырының қызметіне арна. Осылай сендер күнәларыңнан тазардыңдар. Сонда Жаратқан Ие Израильдің ұрпақтарын сендер үшін жаратқан Иенің есіміне айналады". (Сондықтан Алла былай деді: "Бір күні осы ақша арқылы күнәнің құнын өтеуге болады"). Рабби Йоханан ғибадатхананы Алланың көргенін де айтты. Жаратылыс кітабының 22:14-тарауында Ыбырайымның Ысқақты құрбандыққа шалуға жақындаған тауға қойған есімінің мағынасы былай түсіндіріледі: "Жаратқан Ие көрінетін тауда". (Содан кейін Сүлеймен киелі үйді осы төбеде салған болатын. Сол жерде Аллаға арнап құрбандықтар шалудың лайықты екенін көрді). Бұл мәселеде Рабби Якуб бар Идди мен Рабби Самуил бар Нахмани әртүрлі пікірде болды. Бірі Алланың Мысырдан шығу кітабының 30:16-тарауында Мұсадан Израильдіктерден жинауды талап еткен күнәнің құнын өтейтін ақшаны көрді, ал екіншісі Алланың ғибадатхананы көргенін айтты. Гемараның қорытындысында, ең ықтимал көзқарас - Алла ғибадатхананы көрді, өйткені Жаратылыс кітабының 22:14-тарауын "Ол күні айтылатын сияқты, «Жаратқан Ие көрінген тауда»" деп оқуға болады. Мишна, Тосефта, Иерусалим Талмуды мен Вавилон Талмудындағы «Шекалим» трактатының алғашқы төрт тарауы Мысырдан шығу кітабының 30:13-16-тарауларында бұйрылған жарты шекелдік салық туралы заңды түсіндіреді. Мысырдан шығу кітабының 30:13-тарауында: «Олар мынаны берсін: Жаратқан Иеге арналған құрбан үшін жарты шекел», - делінген, Рабби Исмаил Алланың оң қолының бес саусағының әрқайсысы құтқарылудың құпиясына қатысты екенін айтты. Рабби Исмаилдің айтуынша, Алла Нұхқа кішкентай саусағын көрсетіп, Кеме қалай жасалатынын көрсетті. Жаратылыс кітабының 6:15-тарауында Алла былай деді: «Сен оны осылай жаса». Екінші саусағымен, кішкентай саусағының жанында Алла Мысырлықтарды он пәлемен жазалады, Мысырдан шығу кітабының 8:15-тарауында (8:19 KJV) былай делінген: «Солқындар перғауынға: «Бұл Алланың саусағы» деді». Алла ортаңғы саусағымен Таурат заңының тақташаларын жазды. Бұл туралы Мысырдан шығу кітабының 31:18-тарауында былай делінген: «Алла Мұсамен сөйлесіп болғаннан кейін тас тақташаларды, Алланың саусағымен жазылған заңдарды берді». Бас бармағымен Алла Мұсаға Израиль ұлдарының жанын құтқару үшін берілуі керек ақшаны көрсетті, Мысырдан шығу кітабының 30:13-тарауында: «Олар мынаны берсін: Жаратқан Иеге арналған құрбан үшін жарты шекел», - делінген. Бас бармақ пен барлық қолмен Алла болашақта Өзінің жауына (Рабби Исмаилдың айтуынша, Есау мен Исмаил ұлдары) шабуыл жасайды, Миқа кітабының 5:9-тарауында: «Қолыңды жауыңның үстіне көтеріп, барлық жауыңды жоқ қыл». Бір мидраш Алланың киелі орынның құрылысын зерттеуді оны қайта құрумен теңестіретінін айтады. Мишна дін қызметкерінің қолдарын және аяқтарын Мысырдан шығу кітабының 30:18-21-тарауларында талап етілгендей жуып алмаса, жасалған құрбандық жарамсыз болады деп үйретті. Рабби Йосеф, Рабби Ханананың ұлы, дін қызметкерінің төрт дін қызметкерін жууға жеткілікті суы жоқ жуынатын ыдыста жуынуға рұхсат етілмейтінін айтты, өйткені Мысырдан шығу кітабының 40:31-тарауында: «Мұса мен Аарон және олардың ұлдары онда қолдарын және аяқтарын жуа алатын болды», - делінген. («Олардың ұлдары» кемінде екі дін қызметкерін білдіреді, ал Мұса мен Ааронды қоссақ, төрт болады). Мишна бас дін қызметкері Бен Катин бұрын екі болған жуынатын ыдысқа 12 шүбіршік жасады. Бен Катин сондай-ақ ыдысқа бір машина жасады, осылайша оның суы түнде бұзылмады. Бараита Джосияның Мысырдан шығу кітабының 30:22-33-тарауларында айтылған жақсы майды, Мысырдан шығу кітабының 37:1-5-тарауларында айтылған Шығу табағын, Мысырдан шығу кітабының 16:33-тарауында айтылған мананың құмырасын, Сандар кітабының 17:23-тарауында айтылған Ааронның бадам мен гүлдері бар таяғын және палестиндіктердің ізраилдіктерге Шығу табағымен бірге сыйлық ретінде жіберген және дін қызметкерлері 1 Самуил кітабының 6:8-тарауында айтқан жәшікті жасырғанын айтты: «Ал сен оның жанына (Шығу табағының жанына) қайтарған алтын әшекейлерін қой және оны жібер, осылайша ол кетеді». Құдайлықтың Деутерономия кітабының 28:36-тарауында «Жаратқан Ие сені және сенің патшаңды білмейтін елге әкеледі» деп болжағаннан кейін Джосия Шығу табағын жасыруға бұйрық берді, өйткені 2 Тарих кітабының 35:3-тарауында: «Ол (Джосия) Израильдің барлығына үйреткен левилерге: «Сәлеметті Шығу табағын Давид патшасы Израильдің патшасы болғанда салған үйге қойыңдар, енді сіздердің иықтарыңызда ауырлық болмасын, енді Раббың Құдайға және оның халқы Израильге қызмет етіңдер» деді». Рабби Элеазар Джосияның Шығу табағымен бірге майды және басқа да заттарды жасырғанын, Мысырдан шығу кітабының 16:33-тарауындағы манаға қатысты «сонда» және Мысырдан шығу кітабының 30:6-тарауындағы Шығу табағына қатысты «сонда» сөздерінің, Мысырдан шығу кітабының 16:33-тарауындағы манаға қатысты «сақтау үшін» және Сандар кітабының 17:25-тарауындағы Ааронның таяғына қатысты «сақтау үшін» сөздерінің және Мысырдан шығу кітабының 16:33-тарауындағы манаға қатысты «ұрпақтарға» және Мысырдан шығу кітабының 30:31-тарауындағы майға қатысты «ұрпақтарға» сөздерінің ортақтығынан болды деп болжайды. Мишна Мысырдан шығу кітабының 30:23-33-тарауларындағы рецепт бойынша майды дайындауды және Мысырдан шығу кітабының 30:32-тарауында тыйым салынған майды қолдануды 36 құқық бұзушылықтың арасында, Талмудта жазаланатын (כרת, karet) екі құқық бұзушылық ретінде санайды. Мишна бұл құқық бұзушылықтарға адамның бұйрықты біліп бұзған жағдайда жазаланатынын айтады. Егер адам бұйрықты қателікпен бұзса, оған күнә жазасы беріледі...

Мысырдан шығу кітабының 31 - тарауы

Бір мидраш Құдай Мұсаға Шығыс 31:3-де: "Міне, Мен сені шақырдым", - деген. Мидраш Мұса Синай тауына көтерілгенде, Құдай оған киелі шатырдың барлық ыдыстарын көрсетті және оған: "Сен шамданы жаса" (Шығыс 25:31), "Сен үстел жаса" (Шығыс 25:23), "Сен құрбандық тақты жаса" (Шығыс 30:1) деп айтты, және киелі шатырдың барлық жасалуы үшін солай деді. Мұса осы бұйымдарды жасауға дайындалып, Синай тауынан түсуге кірісті. Содан Құдай Мұсаға Оның оны патшаға ұқсатқанын айтты, ал патшаның өзі ештеңе жасамайды, бірақ патша жарлық етеді, ал басқалар жасайды. Сондықтан Шығыс 31:3-те Құдай Мұсаға: "Міне, Мен Бесалиелді атымен шақырдым", - деді. Рабби Йоханан Құдайдың Өзі үшін үш нәрсені жария ететінін үйретті: ашаршылық, молшылық және жақсы басшы. Патшалар кітабы 8:1 Құдайдың ашаршылықты жариялағанын көрсетеді: "Ие ашаршылықты шақырды". Езекиел 36:29 Құдайдың молшылықты жариялағанын көрсетеді: "Мен астыққа бұйрық беремін, сонда оны көбейтемін". Ал Шығыс 31:1-2 Құдайдың жақсы басшыны жариялағанын көрсетеді: "Ие Мұсаға былай деді: "Міне, Мен Ұри ұлы Бесалиелді атыммен шақырдым". Рабби Исаак былай үйретті: "Мұса Израиль балаларына: "Міне, Ие Ұри ұлы Бесалиелді атымен шақырды", - деді. Рабби Исаак Құдайдың Мұсадан Бесалиелдің лайықты екенін сұрағанын айтты. Мұса: "Егер Құдай Бесалиелді лайықты деп тапса, онда Мұса да солай істеуі керек", - деп жауап берді. Құдай Мұсаға: "Сен халыққа барып, олармен кеңес", - деді. Мұса израильдіктерге Бесалиелдің лайықты екенін сұрады. Олар: "Егер Құдай да, Мұса да оны лайықты деп тапса, онда олар да солай істеуге тиіс", - деді. Рабби Самуил бар Нахмани рабби Йохананның атынан Бесалиелдің (בְּצַלְאֵל, оның есімін בְּצֵל אֶל, betzel El, "Құдайдың көлеңкесінде" деп оқуға болады) өзінің даналығы үшін аталғанын айтты. Құдай Мұсаға (Шығыс 31:7) Бесалиелге киелі шатыр, сандық және ыдыс-аяқ жасауды бұйырғанда, Мұса бұл ретті өзгертіп, Бесалиелге сандық, ыдыс-аяқ және киелі шатыр жасауды бұйырды. Бесалиел Мұсаға: "Әдетте, адам алдымен үй салады, содан кейін оған ыдыс-аяқ әкеледі", - деп жауап берді. Бесалиел ыдыстарды қайда қою керектігін сұрады. Содан Бесалиел: "Құдай Мұсаға киелі шатырды, сандықты және оның барлық бөлшектерін жасауды бұйырды ма?" - деп сұрады. Мұса оған: "Бәлкім, Бесалиел Құдайдың көлеңкесінде (בְּצֵל אֶל, betzel El) болған шығар, сондықтан ол осыны білген болар", - деп жауап берді. Рав Иуда Равтың атынан былай үйретті: "Шығыс 35:31 Құдайдың Бесалиелге әлемді жаратуда қолданған қасиетті сыйлағанын көрсетеді". Рав Иуда Равтың атынан Бесалиелдің Құдайдың аспан мен жерді жаратқан әріптерін қалай біріктіру керектігін білгенін айтты. Шығыс 35:31 (Бесалиел туралы) былай дейді: "Ол Құдайдың Рухымен, даналықпен, ақылмен, біліммен толыды", ал Нақыл сөздер 3:19 (жарату туралы) былай дейді: "Жаратқан Ие даналығымен жердің негізін қалады, ақылмен көктерді орнатты", ал Нақыл сөздер 3:20: "Оның білімімен тереңдіктер жарылды". Рабби Танхума Рав Хунаның атынан Бесалиелдің Мұсадан естімеген нәрселерді де, олар Мұсаға Синайдан айтылғандай, өздігінен ойлап тапқанын үйретті. Рабби Танхума Рав Хунаның атынан былай деді: "Шығыс 38:22 кітабында: "Яһуда руынан шыққан Хур ұлы Ұри ұлы Бесалиел барлық нәрсені жасады, Ие Мұсаға бұйырғандай", - делінген. Өйткені Шығыс 38:22-де Мұсаның "Оған бұйырды" демей, "Ие Мұсаға бұйырды" делінген. Агадат Шир-ха-Ширимде Бесалиел мен Охолиаб Синай тауына көтеріліп, көктегі киелі үйді көргендері туралы айтылған. Мишнадағы, Тосефтадағы, Иерусалим Талмуды мен Вавилон Талмудындағы Шаббат трактаты Шығыс 16:23 және 29; 20:8-11; 23:12; 31:13-17; 35:2-3; Леуіліктер 19:3; 23:3; Сандар 15:32-36; және 5 Мойсей кітабы 5:12-де демалыс күнінің заңдарын түсіндірді. Шығыс 31:14-тегі "демалыс күнін бұзған әркім өлтірілсін" деген сөздерді (мұнда өлім етістігі екі рет келтірілген) оқығанда Самуил Тауратта демалыс күнін бұзғандарға көптеген өлім жазаларын тағайындағанын түсінді. Гемарада Шығыс 31:14 қасақана бұзу туралы айтылған болуы мүмкін деп болжанады. Гемараның жауабы: "Шілдеде жұмыс істеген әркім өлтірілсін" деп жазылған Еврей жазбалары кітабының 31-тарауындағы сөздер шәмбе күнін қасақана бұзуды өлім жазасына кесілетін қылмыс деп үйрету үшін қажет емес. Гемарада Шығыс 31:14 қасақана күнә жасаған адамға қатысты айтылғаны туралы тұжырым жасалды. Сифралар Леуіліктер 24:11-16-да айтылған құдайға қарсы сөйлеген адам мен Сандар 15:32-36-да айтылған отын жинаған адамның бір уақытта болғанын, бірақ израильдіктердің оларды бірге қалдырмағанын көрсетеді, өйткені олар отын жинаған адамның жазаланатынын білді, Шығыс 31:14-тегі "демалыс күнін бұзғандар өлтірілсін" деген бұйрық бойынша. Бірақ олар оның жазасының дұрыс түрі білмеді, өйткені Құдай оны не істеу керектігін әлі көрсетпеген, Сандар 15:34-тегідей: "өйткені оны не істеу керектігі әлі көрсетілмеген". Құдайға қарсы сөйлеген адам туралы Сифра Леуіліктер 24:12-де: "Ие оларға шешім бергенше" делінген, олар құдайға қарсы сөйлеген адамның жазаланатынын білмеді. (Егер олар құдайға қарсы сөйлеген адамды отын жинаған адаммен бірге қойса, ол қажетсіз қорқынышқа ұшырауы мүмкін, өйткені ол өлім жазасына кесілгенін ойлап, қорқуы мүмкін. Сондықтан оларды бөлек ұстады). Мидраш Мысыр заңы 11:22-де айтылған бұйрыққа қатысты сұрақ қойды: "Егер сен осы бұйрықты, Мен сендерге бұйырғандарын орындасаң, Иеңе сүйісіп, Оның жолымен жүрсең, Ие осы елдің алдынан барлық ұлттарды қуып шығарады және сендер өздеріңнен үлкен және күшті ұлттарды иеленесіңдер". Рабби Леви "осы бұйрық" сөзінің Шема оқуға (Мысыр заңы 6:4-9) қатысты екенін айтты, бірақ раббилер оның Таураттың барлық бұйрықтарымен тең келетін сену күніне қатысты екенін айтты. Рабби Акиваның әліпбиі Құдай Израильге Тауратты бергенде, егер олар Тауратты қабылдап, Құдайдың бұйрықтарын орындаса, Құдай оларға мәңгілікке өте құнды нәрсені, яғни Келешек Әлемін сыйлайтынын айтты. Израиль осы әлемде Келешек Әлемінің мысалын көргісі келгенде, Құдай сену күнінің Келешек Әлемінің мысалы екенін айтты. Мишнадағы екі Тауратты Құдай Мұсаға Шығыс 31:18-де бергені, бірінші сену күнінің кешкі аспанында жаратылған он нәрседен бірі екені айтылған. Рабби Мейр Құдай Мұсаға Шығыс 31:18-де берген тас тақталардың әрқайсысы 6 қол өлшемі ұзын, 6 қол өлшемі ені және 3 қол өлшемі қалың болғанын айтты. Рабби Шимон бен Лакиш Таураттың Құдай Мұсаға бергені ақ оттан жасалғанын және оның жазуы қара оттан жасалғанын айтты. Ол өзі от болды, оттан қашалды, толығымен оттан жасалды және отта берілді, Мысыр заңы 33:2-де айтылғандай: "Оның оң жағында отты заң болды". Рабби Самуил бар Нахман Құдай Мұсаға екі тақта бергенде (Шығыс 31:18-де айтылғандай), тақталар Мұсаға жарқын көрініс бергенін айтты (Шығыс 34:30-да айтылғандай). Рабби Элеазар Шығыс 31:18-дегі "тақталар (לֻחֹת, luchot) тастан" деген сөздерден, егер адам өз еңсектерін (לְחָיָיו, lechayav) оңай тозбайтын тас ретінде қараса (Таурат сөздерін айтуда, бет бұлшықтарына түсетін күштің салдарына қарамастан), олар біледі...

Мысырдан шығу 32 - тарау

Бір бараита айтқандай, Израильдіктер Құдайға наразы болғандықтан, олар 40 жыл бойы шөлде саяхаттаған кезде солтүстік жел есіп тұрмады. Раввин Танахум бар Ханилай, Ааронның Шығу кітабының 32:4-тарауында Алтын бұзау жасағанын үйретті, себебі ол Шығу кітабының 32:1-тарауындағы халықтың «бізге алдымызда жүретін құдай жасаңдар» деген талабына келісім жасауға тырысты. Раввин Бенямин бар Яфет, Рабби Элеазардың айтуынша, Шығу кітабының 32:5-тарауындағы «Аарон оны көргенде, оның алдында құрбандық тақтайын тұрғызды» деген сөздерді Ааронның (немересі) Хурдың алдында өлтірілгенін көргенін және егер ол халыққа бағынбаса, олар өзінің де өліміне себеп болатынын ойлағанын түсіндірді. (Шығу кітабының 24:14-тарауында Мұса Хурды Ааронмен бірге халықты басқаруға тағайындағаны айтылады, бірақ Мұса Синай тауынан түскеннен кейін Хурдың аты қайта еске алынбады.) Аарон халықтың Забур 10:3-тегі «Діни қызметкер мен Пайғамбардың қасиетті орында Құдай алдында өлтірілуі керек пе?» деген сөздерді орындауын қалады, сонда халық ешқашан кешірім таба алмас еді. Аарон халықтың Алтын бұзауға табынуын қалады, себебі олар өкінішпен кешірім табуы мүмкін еді. Осылайша, Раввин Танахум бар Ханилай Забур 10:3-тің 3-тарауы Ааронның осы оқиғадағы шешіміне сілтеме жасайды, яғни «Келісім жасағанды мақтаған Құдайды құрметсіздікке ұшыратады». Саналар айтады, Аарон халықты Мұса келгенше тоқтатуға ниеттенген, бірақ Мұса Ааронның балғамен Алтын бұзауды қалыпқа келтіріп соққанын көргенде, Ааронның да күнәға ортақтасқанын ойлап, оған ашуланды. Сондықтан Құдай Мұсаға Ааронның ниетінің жақсы екенін білгенін айтты. Мидраш оны әкесінің үйін құрту үшін қазба жұмыстарын бастаған, ақыл-есі бұзылған ханзадамен салыстырды. Оның ұстазы оған шаршамауын және қазуға рұқсат беруін айтты. Патша оны көргенде, ұстаздың ниетінің жақсы екенін білді және ұстаз сарайды басқаратынын жариялады. Сол сияқты, Израильдіктер Шығу кітабының 32:1-тарауында Ааронға «Бізге құдай жасап бер» деді, ал Аарон Шығу кітабының 32:1-тарауында «Сендердің әйелдеріңнің, ұлдарыңның және қыздарыңның құлақтарындағы алтын жүзіктерді жұлып алып, маған әкеліңдер» деп жауап берді. Аарон оларға өзі діни қызметкер болғандықтан, олар оған оны жасауға және оған құрбандық шалуға рұқсат берулері керек екенін айтты, бәрі де Мұса келгенше оларды тоқтату мақсатымен жасалды. Сондықтан Құдай Ааронға Құдай Ааронның ниетін білгенін және Израильдіктер шалған құрбандықтарға Аарон ғана ие болатынын айтты. Сондықтан Шығу кітабының 28:1-тарауында Құдай Мұсаға «Ағаң Ааронды және оның ұлдарын Израиль халқының арасынан әкел, олар Менің алдымда діни қызметкер болып қызмет етеді» деді. Мидраш Құдайдың Мұсаға осыны айтқанын, Ааронды оның қызметіне дайындау үшін бірнеше ай өткен соң, Өсиет шатырында айтқанын айтады. Рабби Леви оны патшаның досымен, патшалық кабинетінің мүшесі және судьямен салыстырды. Патша сарай басқарушысын тағайындамақ болғанда, досына оның бауырын тағайындамақшы екенін айтады. Сондықтан Құдай Мұсаны сарайдың басқарушысы етіп тағайындады, Сандар кітабының 7:7-тарауында «Менің құлқыным Мұса, Менің үйімде сенімді» деп жазылған. Құдай Мұсаны судья етіп тағайындады, Шығу кітабының 18:13-тарауында «Мұса халыққа соттасу үшін отырды» деп жазылған. Ал Құдай Бас діни қызметкерді тағайындамақ болғанда, Мұсаға оның ағасы Аарон болатынын хабарлады. Бір мидраш Алтын бұзау оқиғасында, Шығу кітабының 32:2-тарауында Аарон оларға «Сендердің әйелдеріңнің құлақтарындағы алтын жүзіктерді жұлып тастаңдар» деді, бірақ әйелдер қатысудан бас тартты, Шығу кітабының 32:3-тарауында «Барлық халық құлақтарындағы алтын жүзіктерді жұлып тастады» деп көрсетілгендей. Сондай-ақ, Мидраш кітабында Сандар кітабының 14:36-тарауында «Шпиондар . . . Олар қайтып келгенде бүкіл қауымды оған қарсы күңкілдеп сөйлеуге себепші болды» делінген. Мидраш кітабында Сандар кітабының 27:1-11-тарауындағы Зелофехадтың қыздары туралы оқиға Сандар кітабының 26:65-тарауындағы шөлде өлген ұрпақ туралы оқиғадан кейін айтылғанының себебі түсіндірілді. Мидрашқа сай, Сандар кітабының 26:65-тарауында «Ефунне ұлы Халептен басқа ешкім қалмады» делінген, өйткені олар сол жерге кіруге дайын болмаған. Бірақ мидрашта Сандар кітабының 27:1-тарауында «Содан кейін Зелофехадтың қыздары жақындады» деп жазылған, бұл әйелдер әлі де жерді мұралық иелікке ие болуды қалайтынын білдіреді. Мидраш бұл ұрпақта әйелдер ерлерлер бұзған қоршауларды құрды деп үйреткен. Пирке де Рабби Елиезер Шығу кітабының 32:7-14-тарауындағы Алтын бұзау күнәсінен кейін Құдай мен Мұсаның арасындағы әңгімені түсіндірді. Пирке де Рабби Елиезер айтады, Алтын бұзау оқиғасынан кейін Құдай Мұсаға Израильдіктердің Құдайдың күшін ұмытып, жалған тәңір жасағанын айтты. Мұса Құдайға Израильдіктер әлі күнә жасаған жоқ, бірақ Құдай оларды «Менің халқым» деп атады, Шығу кітабының 7:4-тарауында Құдай «Мен Менің әскерлерімді, Менің халқымды шығарамын» деді. Бірақ Мұса Израильдіктер күнә жасағаннан кейін Құдай Мұсаға (Шығу кітабының 32:7-тарауында) «Төмен түс, себебі халқың бұзылды» деді. Мұса Құдайға Израильдіктердің шын мәнінде Құдайдың халқы екенін және Құдайдың мұрагерлері екенін айтты, Айтқан сөздерінің 9:29-тарауында Мұса «Дегенмен олар Сенің халқың және Сенің мұрагерлерің» деді. Мұсаның Шығу кітабының 32:11-14-тарауындағы дұғасы Құдайдың қатал жарлығын өзгертті ме? Осы мәселе бойынша Рабби Аббаху Давидтің соңғы сөздерін, 2 Самуил кітабының 23:2-3-тарауындағы Давидтің Құдай оған «Адамдардың үстінен әділ билесін, Құдайдан қорқып билесін» деді деп хабарлағанын түсіндірді. Рабби Аббаху 2 Самуил кітабының 2:3-тарауын Құдай адамзатты басқарады, бірақ әділдер Құдайды басқарады, себебі Құдай жарлық шығарады, ал әділдер олардың дұғалары арқылы оны жоюы мүмкін екенін үйретті. Рава Шығу кітабының 32:11-тарауындағы «Мұса өз Раббысына жалбарынып өтінді (ва йечал)» деген сөздерімен байланысты Сандар кітабының 30:3-тарауын пайдаланды. Рава Шығу кітабының 32:11-тарауында «жалбарынып өтінді» (ва йечал) деген сөз қолданылғанын, ал Сандар кітабының 30:3-тарауында уәделермен байланысты «бұзу» (йахель) деген ұқсас сөз қолданылғанын байқады. Сандар кітабының 30:3-тарауының мағынасын Шығу кітабының 32:11-тарауына ауыстырып, Рава Шығу кітабының 32:11-тарауы Мұса Құдайға Израильді жою туралы Құдайдың уәдесін жойғанша дұға ететінін білдіреді, себебі шебер адамдар өздерінің уәделерін бұза алмайды, бірақ басқалар оларды жоюы мүмкін екенін үйреткен. Сол сияқты, Рабби Берекия Рабби Хелбоның Рабби Исаак атынан айтқан сөздерінде Мұса Құдайға Құдайдың уәдесін жоюға көмектескенін айтты. Израильдіктер Алтын бұзау жасағанда, Мұса Құдайға оларды кешіруге көндіруге тырысты, бірақ Құдай Мұсаға Ол бұрыннан Шығу кітабының 22:19-тарауында «құдайларға құрбан шалушы . толығымен жойылсын» деп уәде бергенін және уәдені қайтаруға болмайтынын түсіндірді. Мұса Құдайға Сандар кітабының 30:3-тарауында «Ер адам Құдайға уәде берсе немесе жанын міндеттемемен байлап ант берсе, сөзін бұрмауы керек» делінгенін еске салды, яғни ол өзінің уәдесін бұза алмайды, бірақ білімді адам оның уәдесін жоюы мүмкін екенін білдірді. Сондықтан Мұса плащысын жамылып, уәдені жоюға дайын санаткердің позын қабылдады, ал Құдай Мұсаның алдында уәдесін жоюды сұрап тұрғандай болды. Гемара Мұсаның Шығу кітабының 32:11-тарауындағы мысалынан дұға ету алдында іздеушілікке дайындалу керектігін шығарды. Рав Хуна мен Рав Хисда егер бірінші дұғада қателік жіберсе, екінші дұғаны қайталау үшін қанша уақыт күту керектігін талқылады. Бірі: дұға ететін адам жалбарынушылыққа толы күйге түсуі үшін жеткілікті уақыт, Шығу кітабының 3:23-тарауындағы «Мен Раббыма жалбарынып өтіндім» деген сөздерді келтірді. Екіншісі: дұға ететін адам іздеушілікке толы күйге түсуі үшін жеткілікті уақыт, Шығу кітабының 32:11-тарауындағы «Мұса іздеді» деген сөздерді келтірді. Мидраш Нойды Мұсамен салыстырды және Мұсаның артықшылығын көрсетті. Ной Су көтерілісінің ұрпағынан құтылуға лайық болғанмен, ол тек өзін және отбасын сақтап қалды және оның ұрпағын құтқаруға жеткілікті күші болмады...

Мысырдан шығу кітабының 33 - тарауы

Шығыс 24-жазбаны оқып, рабби Сымлай израильдіктер «істесек» деген сөзді «тыңдасақ» деген сөзден артық қойғанда, 600 000 қызмет ететін періште келіп, әр израильдікке екі тәж кигізгенін айтты: біреуі «істесек» дегені үшін, екіншісі «тыңдасақ» дегені үшін сый ретінде. Бірақ израильдіктер алтын бұзауға табынып, күнә жасағанда, Шығу 33:6 айтуынша, 1,2 миллион жойғыш періште түсіп, тәждерін алып қойды: «Израиль ұлдары Хориб тауынан әшекейлерін шешіп тастады». Гемарада бірнеше раббилердің баяндамалары келтірілген. Олар Шығу 3:8 және 17, 13:5, 33:3, Леуіліктер 20:24, Сандар 13:27 және 14:8, 5-жазба 6:3, 11:9, 26:9 және 15, 27:3, 31:20-тарауларында айтылғандай, Израиль жерінде «сүт пен бал» шынымен ағып жатқанын хабарлады. Бірде Рами бар Езекиел Бней Бракқа келгенде, інжір ағаштарының астында жайылып жүрген ешкілерді көрді, ал інжірден бал ағып жатты, ешкілерден тамған сүт інжір балымен араласып, оны шынымен сүт пен бал ағып жатқан жер екеніне көз жеткізді. Рабби Яқуб бен Достай Лод пен Оно арасы үш шақырымдай екенін айтады. Бірде ол таңертең ерте тұрып, тұяғына дейін өрік балымен бауыздаған. Реш-Лакиш Сепфористің сүті мен балы 16 мильге 16 мильге созылып жатқан жерін көргенін айтады. Рабба бар Бар Хана бүкіл Израиль елінде сүт пен бал ағып жатқанын көріп, оның жалпы ауданы жиырма екі парасаң мен алты парасаңға тең екенін айтты. Рав Иуда Равтың атынан Мұсаның өлім алдында Ешуаның Шығу 33:11-дегі сөздерді Мұсаға қайталап айтқанын, яғни Ешуаның Мұсаның қасында әрдайым болғанын үйретті. Рав Иуда Равтың атынан Мұсаның өлім алдында Ешуаны шақырып, Ешуаның кез келген күмәні туралы сұрағанын айтады. Ешуа Мұсадан: «Ешуа Мұсаны бір сағатқа қалдырып, басқа жерге барыпты ма?» - деп сұрады. Ешуа Мұсадан: «Мұса 33:11-жазбасында: «Жаратқан Ие Мұсамен бетпе-бет сөйлесті, екеуі де адам сияқты сөйлеседі. Ал оның қызметшісі Нұн ұлы Ешуа киелі шатырдың ішінен шықпай жүрді» деп жазбаған ба?» деді. Мұсаның күш-қуаты бірден әлсіреп, Ешуа 300 заңды ұмытып, 700-ге жуық заңға күмәнданады. Сонда израильдіктер Ешуаны өлтіруге асықты (егер ол осы күмәндарды шеше алмаса). Содан кейін Құдай Ешуаға жауаптарды айту мүмкін емес екенін айтты (Екінші заң 30:11–12-де айтылғандай, Тора көкте емес). Одан кейін Құдай Ешуаға израильдіктердің назарын соғысқа аударуды бұйырды, Ешуа 1:1–2 хабарлайды. Рабби Самуил бар Нахмани рабби Жонатанның атынан Шығу 33:11-жазбасының Ешуа 1:8-жазбасындағы сөздерді бата ретінде түсіндіруге көмектескенін үйретті. Бірде Рабби Исмаилдің әпкесі Бен Дамах, Рабби Исмаилден Тораның бәрін оқыған адам грек даналығын үйренуі мүмкін бе деп сұрады. Рабби Исмаил Бен Дамаға Ешуа 1:8-ді оқып берді: «Мұсаның Таурат заңының кітабы аузыңнан кетпесін, оны күні-түні оқып, ой жүгіте жүр». Содан соң рабби Исмаил Бен Дамаға күн де, түн де емес уақытты тауып, грек даналығын үйренуге бұйырды. Алайда рабби Самуил бар Нахмани рабби Жонатанның атынан Ешуа 1:8-дегі сөздерді міндет те, бұйрық та емес, бата деп түсіндірді. Құдай Таурат заңының сөздері Ешуа үшін аса құнды екенін көрді. Шығу 33:11-де былай делінген: «Жаратқан Ие Мұсамен бетпе-бет сөйлесті, екеуі де адам сияқты сөйлеседі. Содан кейін лагерге қайта оралады. Ал Нұн ұлы Ешуа киелі шатырдың ішінен шықпайтын». Алайда, бір бараита Рабби Исмаилдің мектебінде Таураттың сөздерін адам төлегісі келетін қарыз ретінде қарамауы керектігін үйретті, өйткені адам олардан бас тартуға ерікті емес. Бір мидрашта Нақыл сөздер 27:18-де: «Құдай қожайынын күтіп тұрғанды сыйлайды», - деп жазылған, бұл сөз Ешуаға қатысты, өйткені Ешуа Мұсаға күні-түні қызмет етті, бұл туралы Шығу 33:11-де: «Ешуа шатырдан шықпады», - делінген, ал Сандар 11:28-де: «Ешуа . . . (Иса) былай деді: «Уа, Мұса, менің ием!»». Сондықтан Құдай Ешуаға: «Ол діни қызметкер Елазардың алдына келіп тұрсын. Мұсаның қызметшісі Ешуаға Жаратқан Ие мынаны айтты». Мидраш былай деп үйретті: Ешуа 1:1-де «Мұсаның қызметшісі» деп айтудың қажеті жоқ, сондықтан «Мұсаның қызметшісі» деген сөздің мақсаты Ешуаға пайғамбарлық мәртебе берілді, өйткені ол Мұсаның қызметшісі болды. Рав Нахман Құдай Шығу 23:20-де айтқан періште Метатрон (מטטרון) деп үйретті. Рав Нахман Рав Идит сияқты еретиктерді жоққа шығаруға дағдыланған адам мұны істеу керек деп ескертті, бірақ басқалар олай істемеуі керек. Бірде бір еретик Рав Идиттен неге Шығу 24-тармақта: «Ол Мұсаға: «Жаратқан Иеге кел», - деді» деп сұраған еді. Ал Құдай: «Маған кел», - деп айтуы керек еді. Рав Идит бұл сөздерді айтқан періште Метатрон екенін, ал Метатронның аты оның Иесінің атына ұқсас екенін (әрі шындығында Метатронның (מטטרון) әріптерінің сандық мәні Шадайдың (שַׁדַּי) сандық мәнімен тең, Құдайдың Жаратылыстану 17:1 және басқа жерлердегі аты) айтты, өйткені Шығу 23:21-де: «Менің атым оның ішінде» делінген. Бірақ егер солай болса, еретик қайтарды, біз Метатронға табынуымыз керек. Рав Идит Шығу 23:21-де сондай-ақ «Оған қарсы бүлік тудырма» делінгенін айтты, онда Құдай «Мені оның орнына алмастырма» дегенді білдірді (өйткені «бүлік» сөзінің түбірі «алмастыру» сөзінің түбірімен бірдей). Содан кейін еретик неге Шығу 23:21-де «Ол сенің бұзықтығыңды кешірмейді» делінгенін сұрады. Рав Идит Метатронның күнәларды кешіруге құқығы жоқ екенін, ал израильдіктер оны тіпті елші ретінде де қабылдамайтынын айтты, өйткені Шығу 33:15-те Мұса Құдайға: «Егер Сенің қатысың бізбен болмаса, бізді осы жерден жолға салма» деді. Бір бараита Рабби Жошуа бен Корханың атынан Құдай Мұсаға өрттен шыққан бұтақта көрінуді қалағанда, Мұса Құдайдың бетін көруге ішін тыйып, бетін жасырғанын, Шығу 3:6-да айтылғандай, ол Құдайға қараудан қорқып, Шығу 33:18-де Мұса Құдайды көруді қалағанда, Құдай көрінуге ішін тыйды, Шығу 33:20-де Құдай: «Адам Мені көре алмайды және тірі қалады» деді. Бірақ Рабби Самуил бар Нахмани рабби Жонатанның атынан Мұсаның өрттен шыққан бұтақта жасаған үш ізгі амалының орнына, ол үш сыйлыққа ие болғанын айтты. Шығу 3:6-дағы бетін жасыруының орнына, оның беті Шығу 34:29-да жарқырады. Шығу 3:6-дағы Құдайға деген қорқынышының орнына, израильдіктер оған Шығу 34:30-да жақындаудан қорқып, оның бетіне қарауға батыл болмады. «Құдайға қарауға» деген тартыншақтығының орнына, ол Сандар 12:8-де Құдайдың келбетін көрді. Пирке Де Рабби Элиезер Шығу 33:18–34:6-да Мұса Құдайдың қатысуын көруді сұрағаннан кейін не болғанын айтты. Мұса Құдайдың даналығын көретінін және Йом Кипур күнінде израильдіктердің күнәсін кешіретінін болжады. Сол күні Мұса Құдайдан (Шығу 33:18-дегі сөздермен) «Маған даналығыңды көрсет, сұраймын» деді. Құдай Мұсаға оның даналығын көрсе, өлмекке тиіс екенін айтты, Шығу 33:20-де Құдай: «Адам Мені көре алмайды және тірі қалады», - деді, бірақ Мұсаға берген уәдесі үшін Құдай Мұсаның сұрағанын істеуге келісті. Құдай Мұсаға үңгірдің кіреберісінде тұруын және Құдай барлық періштелерін Мұсаның алдынан өткізерін айтты. Құдай Мұсаға тұрып, қорқымауын айтты, Шығу 33:19-да: «Мен сенің алдынан барлық жақсылығымды өткіземін». Құдай Мұсаға оның есімді естігенде...

Мысырдан шығу 34 - тарау

Раббан Йоханан бен Заккай Құдайдың алғашқы екі тақташаны неге қашап, ал екінші екеуін Мұсаға қашауды бұйырғанын түсіндірді (Шығу 34:1). Раббан Йоханан бен Заккай мұны әйел алып, неке шартының қағазын, хатшысын және той киімін төлеген патшаның жағдайымен салыстырды. Бірақ ол оның бір құлмен бірге жүргенін көргенде, ашуланып, оны қуды. Оның өкілі патшаға келіп, оның әйелі құлдардың арасында өскенін, сондықтан олармен жақсы таныс екенін айтты. Патша өкілдеріне: «Егер патша онымен татуласса, онда ол қағаз бен хатшыға ақы төлесін, жаңа неке шартын жасасын, ал патша оған қол қояды», деді. Сол сияқты, израильдіктер алтын бұзау жасап, күнә жасағаннан кейін Мұса Құдайға дұға еткенде, Құдай израильдіктерді жалған құдайларға табыну орынынан Мысырдан шығарғанын білгенін айтты. Құдай Мұсаға: «Егер Мұса Құдайдың израильдіктермен татуласуын қаласа, онда ол тас тақталарды өз қаражатынан алып келсін, ал Құдай оған қолымен қол қояды, өйткені Құдай Шығу 34:1-де: «Мен тақташаларға жазамын» деді». Заңгерлер кітабында 18:15-те Мұса: «Құдай Ием сен үшін маған ұқсас пайғамбарды көтеріп береді», - деп болжады, ал Рабби Йоханан пайғамбарлардың Мұса сияқты мықты, бай, дана және төменпайлы болуы керек екенін үйретті. Мықты, өйткені Шығу 40:19 Мұса туралы: «Ол шатырдың үстін киелі орында жапты», - дейді, ал бір шебер Мұсаның өзі оны жапқанын айтты, ал Шығу 26:16: «Тақтаның ұзындығы он шақырым болуы керек», - деп хабарлайды. Сол сияқты, Мұсаның күші Заңгерлер кітабы 9:17-ден алынуы мүмкін, онда Мұса: «Мен екі тақташаны алдым, екі қолымнан лақтырып, сындырып тастадым», - деп хабарлайды, және тақташалардың алты ес жүздік ұзындығы, алты ес жүздік ені және үш ес жүздік қалыңдығы болғаны айтылды. Бай, өйткені Шығу 34:1 Құдайдың Мұсаға берген нұсқауын хабарлайды: «Өзіңе екі тас тақташа қашап ал», және Раббилер осы аятты Мұсаға сынықтардың тиесілі екенін үйрету үшін түсіндірді. Дана, өйткені Рав пен Самуил әлемде 50 түсінік қақпасы жаратылғанын айтты, және барлығынан біреуі ғана Мұсаға берілді, өйткені Забур 8:6 Мұса туралы: «Сен оны Құдайдан сәл төмен етіп қойдың», - дейді. Төменпайлы, өйткені Сандар 12:3-те: «Мұса өте төменпайлы адам еді», - деп хабарлайды. Гемара Киелі Келісімнің тақташалары мен сынған тақташалардың ғибадатханадағы Келісім сандығына қойылғанын үйретті. Бірінші тақташалар сынға ұшса да, олардың қадірлілігі израильдіктерді оларды құрметпен қарауға міндеттеді. Рабби Йошуа бен Леви тағы былай үйретті: бір кезде Тора біліміне ие болған, бірақ қазір ұмытып қалған қарт осы сынған тақташаларға ұқсайды, және мұндай қартты қарттың бір кезде ие болған Тора үшін құрметтеуді жалғастыруға көңіл бөлу керек. Сифре Шығу 34:6-да адамдар еліктеуі керек Құдайдың қасиеттерін көрсетеді деп үйретті. Заңгерлер кітабы 11:22 адамдарды «Құдай Иемді сүй, Оның барлық жолымен жүр», - деп бұйырады. Сифре Құдайдың жолымен жүру дегеніміз, Шығу 34:6-да айтылғандай, «мәрхаматты және кеңшіл» болу дегенді білдіреді деп үйретті. Иерусалим Талмуды Шығу 34:6-дағы Құдайдың кешірім қасиетін көрді. Иерусалим Талмуды былай үйретті: егер сот күнінде жазбаның көп бөлігі құрметті істерден тұрса, онда адам Едем бағын мұра етеді, ал егер көп бөлігі бұзушылықтардан тұрса, онда ол тозаққа түседі. Егер жазба тең салмақты болса, Рабби Йосе бен Ханина Сандар 14:18-ді «күнәларды кешіреді» деп емес, «күнәні кешіреді» деп оқыды. Яғни, Құдай күнәні жазатын бір құжатты жыртып тастайды, сонда адамның құрметті істері оның күнәларынан асып түседі және ол Едем бағын мұра ете алады. Забур 62:13-ті оқып: «Сенде, Ием, берік сүйіспеншілік бар. Сен адамға оның ісіне қарай жаза бересің», - деді, Раввин Елазар Забур 62:13-те «оның ісі» емес, «оның ісіне сәйкес» делінгенін, егер адам жақсы істер жасамаса, Құдай оған Құдайдың бірін береді, сондықтан адамның артықшылықтары оның күнәларынан асып түседі деп түсіндірді. Иерусалим Талмуды бұл Раввин Елазардың Шығу 34:6-дағы «асырауы берік сүйіспеншілікке толы» деген сөздерді оқығанымен сәйкес келетіндігін айтты. Раввин Елазар Құдай адамның Едем бағын мұра ететіні үшін оның мейірімділік танытатынын түсіндіріп, Шығу 34:6 оқыды. Бабыл Талмуды Құдайдың қасиеттерінің Шығу 34:6–7-дегі айқын қарама-қайшылықтарын ұштастырды. Рав Хуна Забур 145:17-нің екі бөлігінде Құдай туралы айтылған сөздердің айырмашылығын көрсетті. Рав Хуна Забур 145:17 сөздері бойынша, қалайша Құдай бір мезгілде «барлық жолында әділ» және «барлық ісінде мейірімді» бола алады? Құдай бір мезгілде әділ де, мейірімді де бола алады? Алдымен Құдай әділ, содан кейін мейірімді (Алла әлемнің қатаң әділдікке төтеп бере алмайтынын көргенде). Сондай-ақ, Раввин Елазар Забур 62:13-те айтылған екі қасиетті салыстырып көрсетті. Раввин Елазар Забур 62:13-тегі: «Сенде, Ием, рақым бар» және «Сен әркімге оның ісіне қарай жаза бересің» делінгенін қалайша бір уақытта шын болуы мүмкін? Алдымен Құдай «әркімге оның ісіне қарай жаза береді», бірақ соңында «Сенде, Ием, рақым бар». Сондай-ақ, Илфи (немесе басқалар Илфа дейді) екі қасиетті салыстырды. Шығу 34:6 Құдайдың «жақсылыққа толы» екенін хабарлайды, содан кейін Шығу 34:6 «және шындыққа» дейді. Илфи екеуінің де шын болуы қалай мүмкін деп сұрады. Алдымен Құдай «шындықты» көрсетеді, содан кейін «жақсылыққа толы». Рабби Йоханан егер Шығу 34:6–7-де жазылмаса, мұндай нәрсе болғанын айту мүмкін емес еді дейді. Бірақ Шығу 34:6–7 Құдайдың Өзін дұға оқитын басшы сияқты орап алғанын және Мұсаға дұғаның ретін көрсеткенін үйретеді. Құдай Мұсаға, егер Израиль күнә жасаса, онда олар Құдайдың 13 қасиетін қамтитын Шығу 34:6–7 жолынан оқысын, сонда Құдай оларды кешіреді дейді. Гемара Шығу 34:6-дағы «Ием, Ием» сөздерін Құдайдың адамдар күнә жасағанға дейін және олар күнә жасап, тәубе еткеннен кейін де мәңгілік екенін (мейірімділік танытатынын) үйрету үшін түсіндірді. Рав Иуда Шығу 34:6-дағы «мәрхаматты және кеңшіл Құдай» сөздерін Құдай 13 қасиетімен еврейлердің дұға оқығанда бос қолмен қайтарылмайтынына келісім жасағанын үйрету үшін түсіндірді, өйткені Шығу 34:10-да Құдай: «Міне, Мен келісім жасаймын», - дейді. Барайта Рав Элазардың Шығу 34:7-дегі «кешіруге болады» сөзін барлық бұзушылықтарға қолдануға болмайтынын айтқанын хабарлады, өйткені Шығу 34:7-де «кешірмейді» делінген. Раввин Элазар осы айқын қарама-қайшылықты Құдай тәубе еткендерді кешіреді, ал тәубе етпегендерді кешірмейді деп түсіндіріп шешті. Сондықтан «тәубе» және «кешіру» екеуі де Синай тауында айтылды. «Ұзақ шыдамдылық» (אֶרֶךְ אַפַּיִם, erekh appayim) қасиетін Шығу 34:6-да оқып, Рабби Хаггай (немесе кейбіреулер Рабби Самуил бар Нахмани дейді) неге אֶרֶךְ אַפַּיִם, erekh appayim, көпше түрінде (яғни «беттер» немесе «көріністер») емес, אֶרֶךְ אַף, erekh af, жекеше түрінде айтылғанын сұрады. Рабби жауап берді: бұл Құдайдың екі жағынан ұзақ шыдамды екенін білдіреді: Құдай ізгілерге ұзақ шыдамды, яғни олардың сыйлығын төлеуді кейінге қалдырады (әлемнің соңына дейін); және Құдай жамандарға да ұзақ шыдамды, яғни оларды бірден жазаламайды (әлемнің соңына дейін күтеді). Пирке Де Рабби Элиэзер Құдай Тораға Жаратылыс 1:26 сөздерін айтты: «Біз кісіні Өзіміздің бейнемізде, Өзіміздің ұқсастығымызда жасаймыз». Тора жауап берді, Құдай жаратуға тырысқан кісінің өмірі шектеулі және ашуға толы болады, ал ол күнәге ұшырайды. Егер Құдай оған ұзақ шыдамдылық танытпаса, Тора жалғастырды, кісінің дүниеге келуі жақсы. Құдай Торадан Өзінің «ашуға баяу» және «сүйіспеншілікке толы» (Шығу 34:6) екенін естігеніне қандай қажеттілігі бар екенін сұрады. Содан кейін Құдай кісіні жасай бастады. Шығу 3:14-ті кеңейте отырып, «Құдай Мұсаға: «...» деді», - .

Мысырдан шығу 32 - тарау

Раши рабби Моше ха Даршанның түсіндірмесін баяндады, өйткені леуіліктер алтын бұзауға табыну кезінде жалған құдайларға табынушылық еткен тұңғыш ұл үшін тәуекелге ұсынылған (Шығу 32), ал 106-Забур 28-тарауында жалған құдайларға табыну «өлгендерге құрбандық» деп аталады, және 12-Сандар 12-тарауында Мұса жаралы адамды «өлі адамдай» деп атады, ал 14-Леуі 8-тарауында жаралы адамдарға шаштарын қырқу талап етілді, сондықтан Құдай леуіліктерді де шаштарын қырқуға міндеттеді. «Зохар» Мұсаны Нұхқа теңеді және Мұсаны одан артық деп тапты. Құдай Мұсаға: «Мені жалғыз қалдыр, ашуым тұтансын және оларды жоқ қылсын, және Мен сені ұлы ұлтқа айналдырамын!» - деді, сонда Мұса Израильді өзінің пайдасы үшін тастап кетуге бола ма екенін сұрады. Мұса Израильді өлтіргені үшін және Нұхтың өз ұрпағына істегені сияқты істегені үшін әлем айтатынын алаңдады. Себебі Құдай Нұхқа: «Өзіңді және үйіңді судан сақта!» - деді, бірақ Нұх өз ұрпағы үшін араласпады, олардың қырылуына рұқсат берді. Сондықтан, сулар Нұхтың атымен аталды, Ишая 54:9 айтуынша: «Бұл мен үшін Нұх сулары сияқты». Осылайша Мұса халқы үшін жарылқау тіледі, және Құдай оларға шүкіршілік етті. 1-Сандар 1-2-тарауларын оқығанда: «Жаратқан Ие Синай шөлінде… айдың бірінші күнінде «Адамдарды сана!» - деді», Раши Құдайдың ізраилдіктерді жиі санағанын, олардың Құдайға жақындығынан болғанын айтты. Олар Мысырдан шыққанда Құдай оларды санады (Шығу 12:37); алтын бұзаудың күнасынан көп адам опат болғанда, Құдай оларды санады (Шығу 32:28) аман қалғандардың санын білу үшін; және Құдайдың олардың арасында болуына себепкер болғанда, Құдай оларды санады. Нисанның бірінші күні Шатыр тігілді, ал айдың бірінші күні Құдай оларды санады. Бахия ибн Пакуда, Құдайдың ізраилдіктерге басқа халықтардың арасында ерекше мейірімділік көрсеткенін, оларды Мысырдан алып шығып, Кәнаан еліне әкелгенін айтты, сондықтан Құдай оларды барлық халықтардан күтілетін жалпыға бірдей қызметтен асып түсетін қызмет ету міндетіне алды. Бұл тек аянға негізделген, ақыл-сана талап ететін моральдық міндеттерден тыс өсиеттерге бағынудан тұрады. Бахия, кімде-кім Құдайдың даңқы үшін қызмет етсе, Құдай оған ерекше игіліктер сыйлайды және басқалардан гөрі қосымша қызмет етуге міндеттейді деді. Бахия мысал ретінде Мұсаның Шығу 32:26-да айтқан сөздерін келтірді: «Кім Жаратқанның жағында? Менің қасыма келіңдер!» Сонда Леуі ұрпақтарының барлығы оның қасына жиналды. Содан кейін Құдай леуіліктерге қосымша мейірімділік көрсетті және олардың арасынан Аарон мен оның ұлдарын дін қызметкерлері етіп таңдады. Құдай леуіліктерге басқа ұлттарға бергеннен артық ерекше міндеттер жүктеді және оларға ақыретте үлкен сыйлықтар уәде етті.

Мысырдан шығу 34 - тарау

Раши айтуынша, Құдай Мұсаға Елул айының бірінші күні, Ешуа 34:2-де айтылғандай: «Таңертең Сен Синай тауына көтеріл», – деп екінші тақташаларды алуын бұйырған. Мұса онда 40 күн өткізген. Йом Кипур күні Құдай Израильге разы болып, Сандар 14:20-да айтылғандай, Мұсаға: «Сен сөйлегендей кешірдім», – деген. Раббину Там Ешуа 34:6-7-де Құдайдың он үш қасиетін былай анықтады: (1) יְהוָה, YHVH: күнә жасамас бұрын рақым ету; (2) יְהוָה, YHVH: күнә жасағаннан кейін рақым ету; (3) אֵל, El: рақымдылықтағы күш; (4) רַחוּם, Raḥum: мейірімді; (5) וְחַנּוּן, VeḤanun: және кеңшілікпен; (6) אֶרֶךְ אַפַּיִם Erekh appayim: ашуға баяу; (7) וְרַב חֶסֶד VeRav ḥesed: және мейірімділікте мол; (8) וֶאֱמֶת VeEmet: және шындық; (9) נֹצֵר חֶסֶד לָאֲלָפִים Notzer ḥesed laalafim: мыңдаған ұрпаққа мейірімділікті сақтау; (10) נֹשֵׂא עָוֹן Noseh avon: күнәні кешіру; (11) וָפֶשַׁע, VaFeshah: және еріксіз жасалған күнәні; (12) וְחַטָּאָה, VeḤata'ah: және қателіктерді; (13) וְנַקֵּה, VeNakeh: және тазалау. Бахья Құдайдың қасиеттерін сөзбе-сөз немесе физикалық мағынада түсінуден сақ болу керектігін ескертті. Олар – біздің түсіну қабілетімізбен ұстап алуға қабілетті нәрсеге бағытталған метафоралар, себебі Құдайды білуге деген шұғыл қажеттілігіміз бар. Бірақ Құдай осы қасиеттердің бәрінен де ұлы және жоғары. Ешуа 34:6-дағы Құдайдың қасиеттерін түсіндіре отырып, Юда Халеви Құдайдың төрт әріпті аты, Тетраграмматоннан басқа, Құдайдың барлық сипаттамалары – Құдайдың іс-әрекеттерінің әлемге әсерінен туындаған предикаттар және атрибутивті сипаттамалар екенін дәлелдеді. Адамдар Құдайды «мейірімді» дейді, егер Ол қиналған адамның жағдайын жақсартса. Адамдар Құдайға «мейірімділік» және «шығармашылық» сипаттарын жатқызады, бірақ Халеви осы қасиеттерді жанның әлсіздігі және табиғаттың тез қозғалысы деп қарастырды. Халеви бұл сөзді әділ Сотшы Құдайға қатысты қолдануға болмайды деп мәлімдеді, Ол біреуді кедейлікке, ал екіншісін байлыққа бөледі. Құдайдың табиғаты өзгермейді, біреуге деген ықыласы да, екіншісіне деген ашуы да жоқ. Құдай заңға сәйкес шешім қабылдап, кейбіреулерді бақытты, ал басқаларын бақытсыз етеді. Құдай адамдарға кейде (Ешуа 34:6-да) «мейірімді және шығармашылық Құдай» ретінде, ал кейде (Нахум 1:2-де) «қызғанатын және кек қайтаратын Құдай» ретінде көрінеді, бірақ шындығында Құдай ешқашан өзгермейді. Халеви барлық қасиеттерді (Тетраграмматоннан басқа) үш топқа бөлді: жаратушылық, салыстырмалы және теріс. Ол Құдайдың әлемге тигізетін әсерінен туындаған қасиеттерді жаратушылық қасиеттер деп атады, мысалы, кедей және бай ету, көтеру немесе төмендету, «мейірімді және шығармашылық», «қызғанатын және кек қайтаратын», «күшті және құдіретті» және т.б. Сол сияқты Маймонид Құдайдың қасиеттерін білуді Құдайдың істерін білумен теңеді. Себебі Ешуа 34:6-7-де Құдай Мұсаға тек Құдайдың істерімен байланысты қасиеттерді үйреткен, сондықтан Маймонид Құдай Мұсаға Құдайдың істері туралы білім беруге уәде бергенін түсіндірді. Осылайша Маймонид Мұсаның білуге ұмтылған және Құдай оған үйреткен жолдар – Құдайдың іс-әрекеттері екеніне келді. Маймонид осыны «Ақылдылар» деп аталатын қасиеттермен (מִדּוֹת, middot) теңедірді, Талмудта Құдайдың 13 «Ақылдылығы» туралы айтылғанын атап өтті. Мишна да бұл терминді адам туралы айтқан, мысалы: «Білім үйіне баратындардың арасында төрт түрлі (מִדּוֹת, middot) бар» және «Қайырымдылық жасайтындардың арасында төрт түрлі (מִדּוֹת, middot) қасиет бар». Маймонид Ақылдылардың Құдайға тән қасиеттер бар дегенді білдірмейтінін, бірақ Құдай адамның кейбір қасиеттері мен белгілі бір ақыл-ой қасиеттерінен туындайтын әрекеттерге ұқсас әрекеттерді орындайтынын, ал Құдайда мұндай қасиеттер жоқ екенін айтты. Мұсаға Құдайдың барлық игілігі, яғни Оның барлық істері көрсетілсе де, Ешуа 34:6-7-де тек 13 қасиетті ғана атап өткен, өйткені олар Құдайдың адамзатты жарату мен басқаруға қатысты іс-әрекеттерін қамтиды, ал Мұсаның дұғасының басты мақсаты осы іс-әрекеттерді білу еді. Маймонид осыған Ешуа 33:16-дағы Мұсаның дұғасының соңында дәлел тапты: «Мен Сені біліп, көз алдыңда рақым тапсам және бұл халық Сенің халқың екенін ескерсем». Мұса Құдайдың исраилдіктерді қалай басқарып отырғанын түсінуге ұмтылды, сонда ғана ол осылай әрекет ете алатын еді. Маймонид «жолдар» сөзінің Библиядағы «Ақылдылар» терминімен Мишнада қолданылатынын, Құдайдан шығатын әрекеттерді білдіретінін қорытындылады. Зохар болса, Құдайдың қасиеттерінде Құдайдың мәнді атының құрамдас бөліктерін тапты. Зохарда Рабби Симеон Құдайдың атының жарияланған және жасырылған формалары бар екенін айтты. Жарияланған формасы – төрт әріпті Құдайдың аты, Тетраграмматон, ал жасырылған формасы басқа әріптермен жазылған, және осы жасырылған формасы ең құпиясы болып табылады. Зохарда Рабби Иуда атының жарияланған формасы да басқа әріптердің астына жасырылғанын (мысалы, АDoNaY, אֲדֹנָי, аты ADNY, אדני ішінде жасырылған) ең құпиясын қорғау үшін айтты. Құдайдың атының әріптерінде 22 Мейірімділік қасиеттері жасырылған, атап айтқанда, Ешуа 34:6-7-дегі 13 Құдай қасиеттері және Микропросопус, Құдайдың кішірек жарияланған жағының тоғыз қасиеттері. Олардың бәрі біртұтас атқа бірігеді. Адамдар бұрын дінге берілген кезде, дінтақымыштар атыны барлық адамдардың естіміне жеткізген, бірақ дінсіздік кеңінен тарағаннан кейін, аты басқа әріптердің астына жасырылды. Аты жарияланған кезде, дінтақымыштар оның терең және ішкі мағынасына назар аударып, осы мағынаға сәйкес айтқан. Бірақ дінсіздік әлемге тараған кезде, ол жазылған әріптердің ішіндегі барлығын жасырды. Зохар Мұсаның 22 әріпті екі бөлімде айтқанын үйретті, біріншісі – Ешуа 34:6-7-дегі Құдайдың қасиеттері, екіншісі – Сандар 14:18-де, ол Микропросопустың ішкі мейірімділіктің тоғыз қасиетін айтқан, және олар Құдайдың нұрынан шығады. Дінтақымыштар осының бәрін біріктіріп, Сандар 6:23-26-дағы нұсқауларға сәйкес, халықты баталау үшін қолдарын жаятын кезде қолданды, сонда барлық әлемдер Құдайдың батасын алды. Сондықтан Сандар 6:23-те «айтыңыз» (אָמוֹר, amor) деген сөз қолданылады, «айт» (אִמְרִי, imri) деген бұйрық түрі емес, дінтақымылардың бата сөздеріндегі жасырылған әріптерге сілтеме жасап. Амоор сөзінің әріптерінде 248 минус бірге тең сандық мәні бар (א = 1; מ = 40; ו = 6; ר = 200; және 1 + 40 + 6 + 200 = 247), адам денесінің барлық бөліктерінің саны, бірақ барлығына сүйенетін бір бөлігінен басқа. Осы бөліктердің бәрі Сандар 6:24-26-дағы үш тармақтағы дінтақымылардың батасын алады.

Мысырдан шығу 30-шы тарау

Мысырдан шығу 30:13-те: "Шекл – жиырма гера" делінген. Бұл кестеде Киелі кітапта қолданылған салмақ бірліктері қазіргі заманғы баламаларымен берілген:

| Смақ өлшемдері Киелі кітапта | Дереккөздер | Ежелгі баламасы | Қазіргі заманғы баламасы |
|---|---|---|---|
| гера (גֵּרָה) | Мысырдан шығу 30:13; Леуіліктер 27:25; Сандар 3:47; 18:16; Езекиел 45:12 | 1/20 шекел | 0.6 грамм; 0.02 унция |
| бека (בֶּקַע) | Жаратылыс 24:22; Мысырдан шығу 38:26 | 10 гера; жарты шекел | 6 грамм; 0.21 унция |
| пим (פִים) | 1 Самуил 13:21 | 2/3 шекел | 8 грамм; 0.28 унция |
| шекел (שֶּׁקֶל) | Мысырдан шығу 21:32; 30:13, 15, 24; 38:24, 25, 26, 29 | 20 гера; 2 бека | 12 грамм; 0.42 унция |
| мина (мина, מָּנֶה) | 1 Патшалар 10:17; Езекиел 45:12; Езра 2:69; Нехемия 7:70 | 50 шекел | 0.6 килограмм; 1.32 фунт |
| талант (כִּכָּר) | Мысырдан шығу 25:39; 37:24; 38:24, 25, 27, 29 | 3,000 шекел; 60 мина | 36 килограмм; 79.4 фунт |

Мысырдан шығу кітабының 31 - тарауы

Шығу кітабының 31:12–17 аяттарында израильдіктерге Табernacle (Құдас шатыры) туралы нұсқаулар аяқталғаннан кейін сенбі күнін сақтау бұйырылғанын, ал Шығу кітабының 35:2–3 аяттарында Табernacle құрылысы туралы баяндамадан бұрын израильдіктерге қайта сенбі күнін сақтау бұйырылғанын ескере отырып, Гюнтер Плаут сенбі күнінің Табernacle құрылысын оның терең мақсатымен байланыстыратын көпір екеніне тоқтады. Нахум Сарна атап көрсеткендей, Шығу кітабының 31:15 аятындағы сенбі күнін сақтау туралы нұсқау Шығу кітабының 35:2–3 аяттарында дерлік сөзбе-сөз қайталанады, сонымен қатар сенбі күні от жағуға тыйым салынғаны қосылған. 1950 жылы Консервативті иудаизмнің яһуди заңдары және стандарттары жөніндегі комитеті былай деп шешті: «Автокөлікті пайдаланбау – сенбі күнінің тыныштық рухын сақтаудың маңызды көмегі. Мұндай ұстамдылық сонымен қатар сенбі күні отбасы мүшелерін бірге ұстауға көмектеседі. Алайда, егер отбасы синагогдан (ғибадатханадан) шалқары қашықтықта тұрса, синагогка бару мақсатымен автокөлікті пайдалану еш жағдайда сенбі күнін бұзу деп есептелмеуі керек, керісінше, мұндай қатысу біздің сенімімізге адалдықтың білдірілуі болып саналады. Халықтарымыздың өзгеретін қажеттіліктеріне жауап беретін, өмір сүретін және дамитын Халаха рухында біз сенбі күнінің ләззатын арттыру немесе мицва орындау кезінде жекелеген ыңғайсыздықтарды азайту үшін электр шамдарын пайдалануға рұқсат етеміз деп жариялаймыз».

Мысырдан шығу кітабының 33 - тарауы

Нейтан Макдональд Израиль жерінің "сүт пен бал ағып жатқан ел" деп сипатталуына қатысты, Мысырдан шығу кітабының 3:8 және 17, 13:5, 33:3, Леуіліктер 20:24, Сандар 13:27 және 14:8, Деутерон 6:3, 11:9, 26:9 және 15, 27:3, 31:20 аяттарындағы сөздердің нақты мағынасы туралы пікір таласы бар екенін хабарлады. Макдональд сүт (חָלָב, ) сөзінің "май" (חֵלֶב, ) сөзімен шатасу мүмкін екенін, ал бал (דְבָשׁ, ) сөзінің ара балы емес, жемістен жасалған тәтті сиропты білдіруі мүмкін екенін жазды. Бұл тіркес жердің молшылығын және оның тек сүт пен бал ғана емес, түрлі жолдармен көрінетін экологиялық байлығын көрсетеді. Макдональд бұл тіркес әрдайым Израиль халқының әлі көре алмаған жерін сипаттау үшін қолданылатынын, сондықтан оны болашаққа қатысты үміт ретінде қарастыру қажет екенін атап өтті. Эверетт Фокс "дәулет" (כּבוֹד, ) және "қасаңдық" (כָּבֵד לֵב, kaved lev) сөздерінің Мысырдан шығу кітабындағы бірлік сезімін нығайтатын маңызды сөздер екенін айтты. Сол сияқты, Пропп "ауырлық, дәулет, байлық және беріктік" ұғымдарын білдіретін түбірдің Мысырдан шығу кітабында жиі кездесетін тақырып екенін анықтады: Мұса Мысырдан шығу кітабының 4:10 аятында ауыр тілмен, ал 17:12 аятында ауыр қолдармен қиналды; Фараонның жүрегі 7:14, 8:11, 28, 9:7, 34 және 10:1 аяттарында қатал болды; Фараон Израиль халқының еңбегін 5:9 аятында ауырлатты; Құдай жауап ретінде 8:20, 9:3, 18, 24 және 10:14 аяттарында ауыр апаттар жіберді, соның арқасында Фараоннан басымдыққа ие болды (14:4, 17, 18 аяттар); кітаптың мәні Алланың отты дәулетінің Синай тауына және кейін шатырға "ауыр бұлт" түрінде түсуімен аяқталады (19:16, 24:16–17, 29:43, 33:18, 22, 40:34–38 аяттар).

Мысырдан шығу 34 - тарау

Пропп жалпы ғалымдық көзқарасты баяндады: Шығу 34-те Яхвисттердің (J) Одасы бар және Шығу 34:6–7-дегі Құдайдың атының ашылуы Шығу 3:13–15-тегі Элохисттердің (E) және Шығу 6:2–3-тегі Діни дереккөздің (P) ұқсас көріністеріне сәйкес келеді. Пропп осылайша Шығу 34:6–7-де Құдайдың толық аты бар екенін айтты. Пропп болжады, Шығу 34:6–7 Құдайдың ізраилдіктер болашақтағы қиындықтарда Құдайдың ұрпақтан-ұрпаққа көрсеткен мейірімін еске түсіру үшін пайдалана алатын әнге айналған атының ашылуы болуы мүмкін. Ричард Эллиот Фридман Яхвисттердің Шығу 34:6–7-дегі формуласы Құдайдың әділдігіне қарағанда мейірімділігін, рақымын және инабаттылығын баса көрсететінін атап өтті. Фридманның сөзіне қарағанда, Діни дереккөз бұл және басқа да осыған ұқсас сөздерді ешқашан қолданбайды, керісінше Құдайдың әділдігін баса көрсетеді. Фридман бұл Киелі кітаптың бөліктерінің жиынтысынан артық болғанын көрсететін маңызды мысал екенін, себебі Редактор дереккөздерді біріктіріп, екі жақты Тораның соңғы нұсқасында жаңа тепе-теңдікке келтірді, әділдік пен мейірімділік арасында күресіп тұрған Құдайдың бейнесін жеткізді, ол Фридманның пікірінше, яһуди және христиан діндерінде Құдай тұжырымының орталық элементі болып табылады. Хофетц Хаим Рав Иуданың үйретімін түсіндіру үшін мысал келтірді ("Классикалық раввиндік түсіндірмеде": "Шығу 34-тарау" жоғарыда қараңыз) – Құдай еврейлер Шығу 34:6–7-дегі 13 қасиетті оқығанда, оларды бос қолмен қайтармайды. Хофетц Хаим бір кезде бай кәсіпкердің кедей туысы жұмыс сұрап жалбарынғанын айтты. Кәсіпкер туысына жұмыс берді және оның міндеттерін сипаттайтын тапсырмалар тізімін жазды. Кәсіпкер туысына тізімді күнде қарап шығуын бұйырды. Бірнеше уақыттан кейін кәсіпкер туысын шақырып, бизнесі үшін не істеп жатқанын сұрады. Туысы кәсіпкердің барлық тапсырмасын орындағанын айтты. Кәсіпкер туысынан егжей-тегжейлі ақпарат сұрады. Туысы оған әр күні кәсіпкердің тапсырмасын қайталап айтатынын және тізімді жаттап алғанын айтты. Кәсіпкер туысының кез келген тапсырманы орындағанын сұрады. Туысы ұялып, ағасы басшы болғандықтан, тізімді дауыстап қайталау жеткілікті деп ойлағанын мойындады. Кәсіпкер оны ақымақ деп атап, тізімді тек не істеу керектігін еске түсіру үшін жазғанын түсіндірді. Сол сияқты, Хофетц Хаим үйреткендей, 13 қасиет, еврейлерге дұға ретінде оқу үшін берілгенімен, негізінен Құдайдың жолымен қалай жүруге болатынына нұсқау болып табылады. Филис Трибл Шығу 34:6-да Құдайдың қасиеттерінің бірі ретінде қолданылған "мейірімді" (רַחוּם) деген сөз "жатыр" (רֶחֶם) деген есімдікпен байланысты екенін атап өтті. Трибл "рақым" немесе "мейірімділік" (רַחֲמִים, rahamim) деген еврей сөзі "болу тәсілін және осы тәсілдің орнын" білдіретінін жазды, себебі еврей тілінде "жатыр" деген сөздің нақты мағынасы "рақым", "мейірімділік" және "сүйіспеншілік" сияқты абстракцияларды, "мейірім көрсету" (רחם) етістігін және "мейірімді" (רַחוּם) деген сөзді қамтиды. Юлиус Веллхаузен ертедегі израильдік дінді табиғаттың жылдық циклымен байланыстырды және Жазбалар кейіннен мейрамдарды Мысырдан шығу сияқты тарихи оқиғалармен байланыстырды деп сенді. Джеймс Кугел қазіргі ғалымдардың Құрбан айтының бастапқыда екі бөлек мерекеден пайда болғандығына келісетінін айтты. Бір мереке малдан жануарды құрбандыққа шалып, жеумен байланысты болды. Бұл құрбандық көктемгі күн мен түннің теңелуін және қысқы кезеңнің аяқталуын белгілейтін айдың толуында малшылардың арасында құрбандыққа шалынды (Шығу 12:6-да көрсетілгендей), малдың жаз бойы қауіпсіз және өнімді болуы үшін Құдайдың инабатын алу мақсатында. Малшылар малдарды үйде сойып, ырымға сәйкес малдың қанын үйдің есігінің екі жағына және үстіне (Шығу 12:7-де көрсетілгендей) шашып, жамандықтан сақтануға тырысты. Рәсімде сүйек сындырмау керектігі айтылды (Шығу 12:46-да көрсетілгендей), құрбандыққа шалынған малдан зиян келмеуі үшін. Ғалымдар бұл атау "секіру" дегенді білдіретін етістіктен шыққан деп болжайды (1 Патшалар 18:21 және 26-да) және мереке бастапқыда қандай да бір ырым-жырыммен "секіруді" қамтитын болуы мүмкін деп болжайды. Екінші мереке – Ашымаған нан мерекесінде фермерлер қыстың арпа егіні пісіп, жинауға дайын болған кезде жеті күн бойы ашымаған арпа нанын жейтін. Фермерлер бұл мерекені жергілікті ғибадатханаға сапармен тойлаған (Шығу 23:17 және 34:23-те көрсетілгендей). Қазіргі ғалымдар нанға ашытқы салмайтынының тазалықты білдіргенін (Леви 2:11-де көрсетілгендей) сендіреді. Шығу 23:14–17 және 34:18–23-тегі мейрамдардың тізімі Ашымаған нан мерекесінің тәуелсіздігін көрсетеді. Қазіргі ғалымдар фермерлердің Ашымаған нан мерекесі мен малшылардың Құрбан айты кейіннен бірігіп, Құрбан айты үйден ғибадатханаға көшіп, біріккен мереке Мысырдан шығумен байланыстырылды деп санайды (Құдай сөзі 16:1–4-те көрсетілгендей).

Апталық мақал

Апталық мақамда сефардтық яһудилер әр апта сайын қызметтердегі әндерді сол аптаның пашасының мазмұнына сәйкес таңдайды. "Ки Тиса" парашасы үшін сефардтық яһудилер Мақам Хиджазды қолданады, бұл аза тұту және қайғыны көрсететін мақам, себебі парашада Израиль халқы тарихындағы өкінішті және ұятты оқиға – Алтын бұзау эпизоды келтірілген.

Парашахпен байланысы

Бірінші патшалар кітабындағы параша мен хафтара Құдайдың пайғамбарының құдайға табынуды қайта жаңғырту үшін саған сыйынуға қарсы күрескенін көрсетеді – параша Мұсаның алтын бұзауға деген ашуы туралы, ал хафтара пайғамбар Илияс пен Баалдың пайғамбарларының арасындағы кездесу туралы. Екі параша мен хафтарада да пайғамбар тау үстінде болды; пайғамбар Құдайға дұға жасағанда Ыбырайым мен Ысқақтың есімдерін атады; дауыс естілді; пайғамбар ізраилдіктерді Құдай мен жалған құдайдың арасынан таңдау жасауға шақырды; және Құдай Өзінің таңдауын көрсетті.

Шаббат парахында

Параша Шаббат Парахпен (Пасха мерекесіне дейінгі арнайы сенбі күні) сәйкес келген жағдайда, хафтара Езекиел кітабының 36:16–38 аяттары оқылады.

Киелі кітап

Шығу 20:5 (әкесінің күнәсі үшін балаларды жазалау); 12:3–27, 43–49 (Тұңғыш құтқарылу мейрамы); 13:6–10 (Тұңғыш құтқарылу мейрамы); 23:14–19 (үш саяхаттық мейрам). Левит 23:4–43 (үш саяхаттық мейрам). Сандар 5:11–31 (қарғысқа ұшыраған нәрсені ішу); 9:1–14 (Пасха); 14:18 (Құдайдың қасиеттері; әкесінің күнәсі үшін балаларды жазалау); 25:1–18 (басқа құдайға құрбандық шалу; ынталылар дін тастағандарды өлтіреді; ынталылар діни қызметкерлік дәрежесімен марапатталады; жаза ретінде оба; басшы тәубе жасау); 28:16–31 (Пасха, Шавуот); 29:12–34 (Сукот). Құдай сөзі 5:9 (әкесінің күнәсі үшін балаларды жазалау); 9:8–21, 25–29 (Алтын бұзау); 10:1 (екінші тақтайшалар жинағы); 16:1–17 (үш саяхаттық мейрам); 24:16 (әкесінің күнәсі үшін балаларды өлім жазасына кесуге болмайды); 31:10–13 (Сукот). Сотниктер 8:24–27 (балқытылған зергерлік бұйымдардан жасалған пұт); 21:19 (Сукот). 1 Патшалар 8:1–66 (Сукот); 12:26–30 (алтын бұзаулар); 12:32 (Сукотқа ұқсас солтүстік мейрамы). Ишая 56:6–7 (сенбі күнін сақтау); 66:23 (жалпыға ортақ сақталатын сенбі). Еремия 31:29–30 (әкесінің күнәсі үшін балаларды жазаламау). Езекиел 16:17 (балқытылған зергерлік бұйымдардан жасалған пұттар); 18:1–4 (әкелердің күнәсі үшін балаларды жазаламау); 45:25 (Сукот). Нахум 1:2–3 (Құдайдың қасиеттері). Зәкәрия 14:16–19 (Сукот). Забур 25:4 ("Маған жолыңды көрсет"); 27:11 ("Маған жолыңды үйрет"); 45:9 (кассия); 49:8 (Құдайға құрбандық); 56:9 (Құдайдың кітабы); 69:29 (тірілер кітабынан өшірілсін); 78:55 (Құдай елдерді олардың алдынан қуды); 80:9 (Құдай елдерді олардың алдынан қуды); 86:11 ("Маған үйрет. Жолыңды"); 89:21 (Құдайдың қасиетті майы); 91:1,4 (Құдайдың тығырылы; Құдай Өзінің мүшесімен жабу); 94:14 (Израиль – Құдайдың мұрасы); 95:11 (Құдайдың демалысы); 99:7 (Құдай Мұсаға бұлттан сөйледі); 103:8 ("Раб мейірімді және инабатты, ашуға жайлы және кешірімге толы"); 108:5 (Құдайдың растығы); 119:33 ("Маған үйрет. Жолыңды"); 133:2 (майлау майы); 139:16 (Құдайдың кітабы); 145:8–9 (Құдайдың қасиеттері); 147:20 (Құдайдың Израильге ерекше қарым-қатынасы). Езра 3:4 (Сукот). Нехемия 8:14–18 (Сукот). 2 Тарих 5:3–14 (Сукот); 7:8 (Сукот); 8:12–13 (үш саяхаттық мейрам).

Раби емес ерте кезеңдері

Фило. Аллегориялық түсіндірме 2:15:54–55; 3: 15:46, 31:95, 32:101, 48:140–42; Жаманның жақсыға шабуыл жасауы 44:159–60; Қабылдың ұрпағы және оның жер аударылуы туралы 4:13, 5:15–16, 41:136, 46:158, 48:169; Ирілер туралы 5:2–3, 12:53–55; Құдайдың өзгермейтіндігі туралы 24:109–10; Нұхтың егіншілік жұмысы туралы 6:26; Мас болу туралы 15:66–67, 24:96; Ыбырайымның көшіп кетуі туралы 2:7–8, 15:84–85, 31:170–71; Құдайдың нәрселерінің мұрагері кім? 4:19–20, 35:167–68, 38:186–39:189, 41:196; Қашу және табу туралы 17:88–90, 29:165; Аттардың өзгеруі туралы 2:7–10, 17:108–09; Мұсаның өмірі туралы 2:49:270–74; Арнайы заңдар 3:22:124–27. Александрия, Египет, біздің заманымыздың 1-ғасырының басында. Мысалы, Филонның шығармалары: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Чарльз Дьюк Йонг аударған, 43, 55, 61, 66, 129, 133, 145, 148–49, 153, 156, 167, 193, 212, 215, 253, 261, 269, 277, 290–92, 329, 336, 341, 350, 515, 606 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1993 жыл. Римдіктерге 9:14–18. 1 ғасыр. ("Кімге рақым етсем, соған рақым етемін"). Марк 14:12–26. Шамамен 70 ж. (Тұңғыш той). Матай 26:17–30. Шамамен 70–100 жж. (Тұңғыш той). Лұқа 22:14–20. Шамамен 80–150 жж. (Тұңғыш той). Жохан 7:1–53 (Суккот).

Классикалық раввиндік

Мишна: Шевиит 1:1–4; Хала 4:9; Шаббат 1:1–24:5; Песахим 1:1–10:9; Шекәлим 1:1–4:9; Йома 3:10; Сукка 1:1–5:8; Бейтза 1:1–5:7; Мегилла 3:4, 4:10; Авот 5:6, 13–14; Зевахим 2:1, 9:7; Менахот 9:2; Хулин 8:4; Бехорот 1:1–7; Темура 7:4; Керитот 1:1–2. Израиль жері, шамамен 200 жылы. Мысалы, "Мишна: жаңа аударма" кітабында. Жақып Нойснердің аудармасы, 68–69, 157, 179–208, 229–58, 269, 279–99, 321, 324, 686–88, 721, 751, 781, 788–89, 835–37 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988. Тосефта: Халла 2:9; Шаббат 1:1–17:29; Песахим (Пиша) 1:1–10:13; Шекалим 1:1–3:1; Кипурим (Йома) 1:18, 2:1, 4:9, 13–14; Сукка 1:1–4:28; Бейтза (Йом Тов) 1:1–4:11; Мегилла 3:1, 36; Сота 3:10, 6:6, 11; Бава Камма 7:4; Сангедрин 4:9, 13:3; Авода Зара 3:19, 4:6; Менахот 1:12, 7:1; Парах 4:4. Израиль жері, шамамен 250 жылы. Мысалы, "Тосфета" кітабында: Еврей тілінен аударғанда жаңа кіріспемен. Жақып Нойснердің аудармасы, 1-том, 339, 357–427, 471–539, 546, 548, 564–604, 644, 652, 700–701, 841, 856, 860 беттер; 2-том, 986–987, 1160, 1182, 1189, 1273, 1276, 1409, 1433, 1754 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Мехильта Рабби Исмаилдің 81:1-ге сәйкес. Израиль жері, 4 ғасырдың аяғы. Мысалы, Мехильтада, Рабби Исмаилдің айтуынша. Жақып Нойснер аударған, 2-том, 251–257 беттер. Атланта: Scholars Press, 1988 жыл. Иерусалим Талмуды: Пеа 3а, 8а, 10а, 22б, 31б; Шевиит 1а, 4а; Бикурим 1а, 23а; Шаббат 1а–113б; Эрувин 33б; Песахим 1а–86а; Шекәлим 1а–61б; Йома 21б, 23б, 30а, 49б, 55а, 57а; Сукка 1а–33б; Бейтза 1а–49б; Рош Хашана 7б; Таанит 10а, 22б, 26а; Мегилла 33б, 40а; Чагига 2б–3а, 4а, 8а, 19а; Евамот 62а, 68а; Недарим 9б, 12б; Назир 25б; Сота 39а, 40а; Киддушин 24а; Сангедрин 30а, 40б, 46а, 48б, 56б, 61а, 64а; Шевуот 21а; Авода Зара 19а, 25а, 26а; Хораёт 13а–б. Тиберия, Израиль жері, біздің заманымыздың 400 жылы. Мысалы, Талмуд "Ерушальми". Мұрағат: Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус, 3, 6а, 12–15, 17–27, 30, 33, 35, 37, 40, 44–46, 48–49 томдары. Бруклин: Mesorah Publications, 2006–2020. Сондай-ақ, мысалы, The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary. Жақып Нойснер редакциялаған, Жақып Нойснер, Цвее Захави, Б. Барри Леви және Эдвард Голдман аударған. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2009. Мидраш Танахұма Ки Сиса. 5–10 ғасырлар. Мысалы, "Метсуда Мидраш Танхума": Шем II. Аударған және түсіндірген Аврохом Дэвис, редактор Яков Ю. Х. Пупко, 4-том (Шемос 2-том), 206–338 беттер. Монси, Нью-Йорк: "Eastern Book Press", 2004 жыл. Бағаналы Талмуд: Берахот 7а–б, 8б, 10б, 30б, 32а–б, 55а, 62б, 63б; Шабат 10б, 30а, 33а, 69б–70а, 86а, 87а, 89а, 119б, 132а; Эрувин 22а, 54а, 96а; Песахим 2а–121б; Шекалим 2а–22б; Йома 3б, 22а, 28а, 32б, 36б–37а, 43б, 45а, 66б, 85б–86б; Сукка 2а–56б; Бейтза 2а–40б; Рош Хашана 9а, 16б, 17б; Таанит 8а, 21б, 27б, 28б; Мегилла 6б, 10б, 15а–б, 19б, 25а–б, 29б–30а, 31а; Моэд Катан 3б–4а, 9а, 15а, 16б, 18б; Чагига 6б, 11б, 12б, 16а; Евамот 6б–7а, 49б, 62а, 72а; Кетубот 30а, 31а, 34а, 106а; Недарим 10б, 32а, 33а, 38а; Назир 47а; Сота 13б–14а; Гиттин 60б; Киддушин 17а, 29а–б, 33б; Бава Камма 34б, 50а, 52б, 55а, 71а, 92а, 112а, 119а; Бава Батра 10б, 15а–б, 75а; Сангедрин 7а, 13а, 27б, 35б, 38б, 56б, 60б, 63а, 74а, 78б, 83б, 102а, 108а, 110а, 111а; Маккот 8б, 11а, 12а, 13а, 14б, 23а–24а; Шевуот 10б, 15а, 39а; Авода Зара 8а, 10б, 44а, 53б; Хораёт 4а–б, 6б, 11б; Зевахим 15б, 18а, 19б, 21а, 112б; Менахот 5б–6а, 21б, 35б, 36б, 53б, 72а, 84б, 87б–88а, 89а, 99б, 101б; Хулин 62б, 106б, 114а, 115а, 139б; Бехорот 3а, 6а, 50а, 51б; Арахин 4а, 15б, 16б; Темура 14б, 16а; Керитот 2а, 3а, 5а–6б; Мейла 19а; Нидда 40а, 41а. Сасанидтер империясы, 6 ғасыр. Мысалы, Талмуд Бавли. Мұрағатшы: Исраил Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: "Mesorah Publications" баспасы, 2006 жыл.

Орта ғасырлар

Шығыс Рабба 39:1–47:9. 10 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Шығу. Симон М. Лерман аударған, 3-том, 458–545-беттер. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Сүлеймен ибн Габирол. Патшаға арналған тәж, 26:322–323. Испания, 11 ғасыр. Дэвид Р. Славиттің аудармасы, 42–43-беттер. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 1998 жыл. Раши. Комментарий. Шығу 30–34. Трой, Франция, 11 ғасырдың аяғы. Мысалы, Раши. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және зерделенген. Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 2-том, 423–86-беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1994 жыл. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, 12 ғасырдың басында. Мысалы, Рашбамның "Шығу туралы түсініктемесі: Аннотацияланған аударма" кітабында. Мартин И. Локшин редакциялап, аударған, 384–424-беттер. Атланта: Scholars Press, 1997 жыл. Яһуда Халеви. Кузари. 1:97; 2:2, 26, 80; 4:3, 15. Толедо, Испания, 1130–1140 жылдары. Мысалы, Ехуда Халеви. Кузари: Израиль дінінің дұрыстығын дәлелдеу. Генри Слонимскидің кіріспесі, 68–69, 83, 105, 132, 211, 221–22-беттер. Нью-Йорк: Шокен, 1964 жыл. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. Франция, 1153 жыл. Мысалы, Ибн Езраның "Пятикнижиеге түсініктемесі: Шығу (Shemot)". Аударған және түсіндірген: Х. Норман Стрикман және Артур М. Сильвер, 2-том, 628–729-беттер. Нью-Йорк: "Menorah Publishing Company" баспасы, 1996 жыл. Маймонид. "Аң-таң болғандарға арналған нұсқау", 1-бөлім, 4, 8, 15, 16, 18, 21, 37, 46, 48, 54, 64, 66-тараулар; 2-бөлім, 32, 45, 47-тараулар; 3-бөлім, 17, 24, 32, 41, 45, 48, 49, 51, 53-тараулар. Каир, Мысыр, 1190 жыл. Мысалы, Мұса Маймонид. "Аң-таң болғандарға арналған нұсқаулық". Майкл Фридландер аударған, 3, 17, 21, 26–27, 30–31, 52–53, 61, 65, 75–76, 96, 98, 221, 245, 248, 287, 304, 323, 346, 358, 371, 380, 385, 392–393-беттер. Нью-Йорк: Dover Publications, 1956 жыл. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Хизкияһу бен Маноах. Чизкуни: Тораға түсініктеме. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 611–644-беттер. Иерусалим: Ktav Publishers, 2013 жыл. Нахманид. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Рамбан (Нахманид): Тораға түсініктеме. Чарльз Б. Шавель аударған, 2-том, 510–594-беттер. Нью-Йорк: Shilo Publishing House, 1973 жыл. "Зохар", 2-бөлім, 187b–193b-беттер. Испания, 13 ғасырдың аяғы. Мысалы, "Зохар". Аударған: Гарри Сперлинг және Морис Саймон. 5 томдық. Лондон: "Сончино" баспасы, 1934 жыл. Бахья бен Ашер. Тораға түсініктеме. Испания, 14 ғасырдың басында. Мысалы, Мидраш Раббину Бачья: Рабби Бачья бен Ашердің Тораға түсініктемесі. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 4-том, 1311–1417-беттер. Иерусалим: Lambda Publishers, 2003 жыл. Якуб бен Ашер (Баал Ха Турим). Тораға түсініктеме. 14 ғасырдың басында. Мысалы, Бағал Хатурим Хумаш: Шемос/Шығу. Аударған: Eliyahu Touger, редакциялаған және түсіндірген: Avie Gold, 2-том, 881–927-беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 2000 жыл. Ысқақ бен Мұса Арама. Акедат Ижак (Исақты байлау). 15 ғасырдың аяғы. Мысалы, Ицхак Арама. Акейдат Ицхақ: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсініктемесі. Аударған және қысқарған: Eliyahu Munk, 1-том, 483–519-беттер. Нью-Йорк, Lambda Publishers, 2001 жыл.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванель. Тораға түсініктеме. Италия, 1492–1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдалған түсініктемелер: 2-том: Шемос/Exodus. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 369–403 беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Ыбырайым Саба. Ẓeror ha Mor (Мырра түйіршігі). Фес, Марокко, шамамен 1500 жыл. Мысалы, Tzror Hamor: Тораға түсініктеме. Рабби Авраам Сабаның аудармасы мен түсіндірмесі, 3-том, 1147–220 беттер. Иерусалим, Ламбда баспасы, 2008 жыл. Николо Макиавелли. "Принц" кітабының 6-тарауы. Флоренция, Италия, 1532 жыл. Обадия бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Рафаэль Пельковиц аударған және түсіндірген, 444–73 беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 1997 жыл. Мұса Кордоверо (Рамак). Tomer Devorah (Дебораның құрма ағашы). Венеция, 1588 жыл. Мысалы, Moshe Cordevero. Девораның құрма ағашы. Моше Миллер аударған. Саутфилд, Мичиган: Targum Press, 1993 жыл. (Мысырдан шығу кітабының 34:6–7 аяттарындағы Құдайлық қасиеттерді игеру арқылы Құдайға еліктеуді қолдау). Моше Альшич. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жыл. Мысалы, Моше Альшич. Раввин Моше Альшиштың Тораға қатысты мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 563–606 беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000 жыл. Шломо Эфраим Лунцшиц. Kli Yakar. Люблин, 1602 жыл. Мысалы, Kli Yakar: Shemos. Элиу Левин аударған, 2-том, 273–344 беттер. Саутфилд, Мичиган: Targum Press/Feldheim Publishers, 2007 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Chanukat HaTorah" деп жинақталған. Ханох Хенох Эрзон редакциялаған. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Chanukas HaTorah: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумашқа қатысты мистикалық түсініктері. Авраам Перец Фридман аударған, 191–98 беттер. Саутфилд, Мичиган: Targum Press/Feldheim Publishers, 2004 жыл. Томас Хоббс. Leviathan, 1:12; 3:34, 36, 40; 4:45; Шолу және қорытынды. Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басылым, 181, 431, 437–38, 460–61, 503–04, 672, 676–77, 723 беттер. Хармондсворт, Англия: Penguin Classics, 1982 жыл. Хаим ибн Аттар. Ohr ha Chaim. Венеция, 1742 жыл. Хайим бен Аттар. Or Hachayim: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 2-том, 814–93 беттер. Бруклин: Lambda Publishers, 1999 жыл. Яков Кули және Ицхак Магризо. Me'am Lo'ez. Константинополь, 1746 жыл. Якоб Кули және Ицхак Магризо. "Тора антологиясы: Me'am Lo'ez". Арье Каплан аударған, 9-том, 267–355 беттер. Иерусалим: Moznaim Publishing, 1990 жыл. Ицхак Магризо. "Тора антологиясы: Me'am Lo'ez". Арье Каплан аударған, 10-том, 3–174 беттер. Иерусалим: Moznaim Publishing, 1991 жыл. Мұса Мендельсон. Jerusalem, § 2. Берлин, 1783 жыл. Jerusalem: немесе діни билік пен иудаизм туралы. Алан Аркуш аударған; кіріспе мен түсініктеме Александр Альтманның, 120, 122–23, 129 беттер. Ханновер, Н. Х.: Brandeis University Press, 1983 жыл. Бресловтық Нахман. Ұстаздық. Братслав, Украина, 1811 жылға дейін. Rebbe Nachman's Torah: Бреслов апталық Тора оқуына қатысты түсініктер: Мысырдан шығу, Левит. Хаим Крамер жинақтаған, Y. Холл редакциялаған, 232–81 беттер. Иерусалим: Breslov Research Institute, 2011 жыл. Шломо Ганцфрид. Kitzur Shulchon Oruch, 140-тарау. Венгрия, 1864 жыл. Элияху Тоугер аударған, 2-том, 587 бет. Нью-Йорк: Moznaim Publishing, 1991 жыл. Самсон Рафаэль Хирш. Алғашқы бес кітап: Мысырдан шығу. Айзек Леви аударған, 2-том, 576–664 беттер. Гейтсхед: Judaica Press, 1999 жылғы 2-ші басылымы. Бастапқыда Der Pentateuch uebersetzt und erklaert деп жарияланған. Франкфурт, 1867–1878 жылдар. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Samuel David Luzzatto. Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 3-том, 867–93 беттер. Нью-Йорк: Lambda Publishers, 2012 жыл. Эмили Дикинсон. 1247 өлең (Түнде ұшқан дауылдай). Шамамен 1873 жыл. 1260 өлең (Сен бара жатқандықтан). Шамамен 1873 жыл. 1719 өлең (Құдай шынымен де қызғанышқа толы). 19 ғасыр. 1733 өлең (Ешкімді көрген жоқ, оның үйіне де). 19 ғасыр. "Эмили Дикинсонның толық өлеңдері" кітабында. Томас Х. Джонсон редакциялаған, 547, 551–52, 698, 703 беттер. Нью-Йорк: Little, Brown & Co., 1960 жыл. Самсон Рафаэль Хирш. Яһудилердің демалыс күні. Франкфурт, 1889 жылға дейін. Бен Жозефусоро аударған. 1911 жыл. Лексингтон, Кентукки: CreateSpace Independent Publishing Platform, 2014 жылғы қайта басылым. Ехуда Арий Лейб Альтер. Sefat Emet. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Sefat Emet-тің Тораға қатысты түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 129–34 беттер. Филадельфия: Jewish Publication Society, 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Луис Гинцберг. Яһудилердің аңыздары, 3:119–44 Филадельфия: Jewish Publication Society, 1911 жыл. Ыбырайым Исаак Кук. "Әдеп принциптері". Қасиеттілік жарықтары. ХХ ғасырдың басында. Ыбырайым Исаак Кук: "Өкініштің жарықтары", "Әдеп принциптері", "Қасиеттілік жарықтары", мақалалар, хаттар және өлеңдер. Бен Зион Боксер аударған, 148, 207 беттер. Махуа, Нью-Джерси: Paulist Press 1978 жыл. Герман Коэн. Ақыл-ойының діні: Иудаизм көздерінен. Саймон Каплан аударған; кіріспе мақалалар Лео Штраустың, 79–80, 94, 110, 169, 206, 209, 222, 395 беттер. Нью-Йорк: Ungar, 1972 жыл. Атланта: Scholars Press, 1995 жылғы қайта басылым. Бастапқыда Religion der Vernunft aus den Quellen des Judentums деп жарияланған. Лейпциг: Gustav Fock, 1919 жыл. Александр Алан Штайнбах. Саббат патшайымы: Пентатеухтың әр бөліміне негізделген жасөсперімдерге арналған 54 Библиялық әңгіме, 64–67 беттер. Нью-Йорк: Behrman's Jewish Book House, 1936 жыл. Бенно Якоб. Библияның екінші кітабы: Мысырдан шығу. Уолтер Якоб аударған, 828–1007 беттер. Хобокен, Нью-Джерси: KTAV Publishing House, 1992 жыл. Саббат антологиясы. Авраам Э. Миллграм редакциялаған. Филадельфия: The Jewish Publication Society, 1944 жыл; 2018 жылғы қайта басылым. (Мысырдан шығу 31:12–17). Моррис Адлер, Якоб Б. Агус және Теодор Фридман. "Саббатқа қатысты жауап". Rabbinical Assembly мәжілісінің материалдары, 14-том (1950), 112–88 беттер. Нью-Йорк: Rabbinical Assembly of America, 1951 жыл. Conservative Movement-тің еврей заңдары комитетінің 1927–1970 жылдардағы 3-томдық (жауаптар) материалдарында, 1109–34 беттер. Иерусалим: The Rabbinical Assembly және The Institute of Applied Hallakhah, 1997 жыл. Умберто Кассуто. Мысырдан шығу кітабына түсініктеме. Иерусалим, 1951 жыл. Израиль Авраамс аударған, 392–451 беттер. Иерусалим: The Magnes Press, The Hebrew University, 1967 жыл. Авраам Джошуа Хешел. Саббат. Нью-Йорк: Farrar, Straus and Giroux, 1951 жыл. 2005 жылғы қайта басылым. Моррис Адлер. Талмуд әлемі, 28–29, 50–51, 91–92 беттер. B'nai B'rith Hillel Foundations, 1958 жыл. 2007 жылғы Kessinger Publishing қайта басылымы. Роберт С. Дентан, "Мысырдан шығу 34:6f әдеби байланыстары". Vetus Testamentum, 13-том (1963): 34–51 беттер. Якоб Ливер. "Библиялық және Библиядан кейінгі әдебиеттегі жартылай шекел ұсынысы". The Harvard Theological Review, 56-том (3-нөмір) (1963): 173–98 беттер. Джеймс Муйленбург. "Союз делдарының араласуы (Мысырдан шығу 33:1a,12–17)". Words and Meanings: Дэвид Уинтон Томасқа арналған мақалалар жинағы. Питер Р. Акройд және Барнабас Линдар редакциялаған, 159–81 беттер. Кембридж: University Press, 1968 жыл. А. Карлебах. "Раввиндық сілтемелер Fiscus Judaicus-қа". The Jewish Quarterly Review, New Series, 66-том (1-нөмір) (шілде 1975): 57–61 беттер. Питер С. Крейги. Ескі өсиетте соғыс мәселесі, 27 бет. Гранд-Рапидс, Мичиган: William B. Eerdmans Publishing Company, 1978 жыл. Филлис Трибл. Құдай және сексуалдық риторика, 31–59 беттер. Филадельфия: Fortress Press, 1978 жыл. (Құдайдың әйелдік мейірімділігі, немесе рахум). Элие Мунк. Тораның шақыруы: Мұсаның бес кітабына қатысты интерпретациялар мен түсіндірмелер антологиясы. E. S. Mazer аударған, 2-том, 426–503 беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 1995 жыл. Бастапқыда La Voix de la Thora деп жарияланған. Париж: Fondation S...