Кіріспе

Аптаның оныншы бөлігі Шемот кітабында.

Ваяхел, Ваяқхел, ВаЯкхел, Ва Яқхел, Вayak'hel, Vayak'heil, немесе Ваяқхел (וַיַּקְהֵל—"және ол жиналды" деген мағынадағы иврит сөзі, парашаның бірінші сөзі) – апталық Тораның 22-ші бөлігі (פָּרָשָׁה, параша) және Шығу кітабының 10-шы бөлігі. Параша киелі Шатыр мен оның қасиетті ыдыстарының жасалуы туралы айтады. Бұл Шығу кітабының 35:1–38:20 аяттарын құрайды. Параша 6181 иврит әрпінен, 1558 иврит сөзінен, 122 тармақтан және Тора (סֵפֶר תּוֹרָה, Sefer Torah) кітабындағы 211 жолдан тұрады. Раббилік еврейлер оны Симхат Торадан кейінгі 22-ші Шаббат күні оқиды, әдетте наурыз айында, кейде ақпан айының соңында. Ай-күн күнтізбесінде 55 аптаға дейін болады, нақты саны қалыпты жылдары 50-ден, ал артық жылдары 54 немесе 55-ке дейін өзгереді. Артық жылдары (мысалы, 2024 және 2027 жылдары) Ваяхел парашасы жеке оқылады. Қалыпты жылдары (мысалы, 2023 және 2026 жылдары) Ваяхел парашасы көбінесе келесі парашамен, Пекудеймен біріктіріледі, апталық оқулардың қажетті санын қамтамасыз ету үшін (бірақ кейбір артық емес жылдары, мысалы 2025 жылы, олар біріктірілмейді).

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті бөлікке немесе עליות, алиотқа бөлінеді.

Бірінші оқу Шығ. 35:1 20

Бірінші оқылымда (עליה, алия) Мұса израильдіктерді киелі шатырды салуға шақырып, оларға Құдайдың толық демалыс күнін сақтау туралы пәрменін еске салды. Содан кейін Мұса олардан жүректері ынталандырғандардың сыйлықтарын – алтын, күміс, мыс, түрлі түсті жіптер, жұқа зығыр мата, ешкі жүні, қошқар терісі, акация ағашы, зәйтүн майы, хош иіссулар, лазурит және басқа да тастар жинауды сұрады. Мұса киелі шатырды, оның жиһаздарын және дін қызметкерлерінің киімдерін жасауға шеберлігі бар баршаны шақырды.

Екінші оқылым Шығ. 35:21 29

Екінші оқылымда (עליה, aliyah) израильдіктер Мұса сұраған сыйлықтарды әкелді.

Үшінші оқылым:

Үшінші оқылымда (עליה, алия) Мұса Құдайдың Беселиел мен Охолияпты киелі шатырды салуға қажетті дағдылармен арнайы дайындағанын жариялады. Содан кейін Мұса оларды және барлық шеберлерді шақырып, жұмысты бастауға бұйырды. Израильдіктер қажетті мөлшерден артық заттар әкелгендіктен, Мұса жинауды тоқтатуды жарғылады.

Төртінші оқу Шығ. 36:8 19

Төртінші оқылымда (עליה, алия) шебер жұмысшылар киелі шатырдың перделерін, ілмектерін, бекіткіштерін және қаптамаларын жасады.

Бесінші оқу Шығ. 36:20 37:16

Бесінші оқылымда (עליה, алия) олар шатырдың алтынмен қапталған, жылтыратылған тақтайшаларын, әрқайсысы екі тірегімен, және олардың екі күміс тұғырын, алтынмен қапталған акация ағашынан жасалған сырықтарды, алтын сақиналарды, жабынның пердесін, алтынмен қапталған төрт акация ағашынан жасалған бағаналарды, бес алтынмен қапталған бағанамен ұсталатын есік пердесін және қола тұғырларды жасады. Бесалел сандықты, оның қақпағын және жеті алтын шамдықты жасады, олар алтын шамдықтың үстіне орналастырылып, үстелді жартылай жауып тұрды.

Алтыншы оқу Шығ.

Алтыншы оқылымда (עליה, aliyah) Бесалел ғибадатхананың шамданын және құрбандық тақтайын жасады.

Жетінші оқу Шығ. 38: 1 20

Жетінші оқылымда (עליה, aliyah) Бесалел құрбандық шалуға арналған алтарь, жуыну тағы және ғибадатхананың қоршауын жасады.

Үш жылдық цикл бойынша көрсеткіштер

Тораны үш жылдық циклмен оқитын яһудилер парашаны басқа тәртіп бойынша оқуы мүмкін.

Мысырдан шығу кітабының 35 - тарауы

Акадтың Саргон есімді патшасы жеті күндік аптаны алғаш рет қолданғанын атап өткен Висконсин университетінің профессоры Грегори С. Альдрете, ізраилдіктердің осы идеяны Акад империясынан қабылдаған болуы мүмкін деген болжам жасады.

Мысырдан шығу кітабының 35 - тарауы

Мысырдан шығу кітабының 35:1 аяты «Мұса халықты жинады» (וַיַּקְהֵל מֹשֶׁה, wayyaqhēl Moše) деп басталады, бұл Мысырдан шығу кітабының 32:1 аятындағы «халық жиналды» (וַיִּקָּהֵל הָעָם, vayyiqāhēl hāʿām) сөзімен үйлеседі.

Демалыс күні

Мысырдан шығу 35:1–3 демалыс күні туралы айтады. Мысырдан шығу 35:3 Шаббат күні от жағуға тыйым салады. Сандар 15:32–33-те израильдіктердің бір адамды Шаббат күні ағаш жинап жатқанда көргені, оны Мұса, Һарон және қауымның алдына алып келгені және «оны қамауға алғаны» айтылады, себебі оған қандай жаза қолдану керектігі белгісіз болған. Құдай Мұсаға бүкіл қауымның оны лагерден тыс жерде таспен ұруын бұйырды, олар да солай істеді. Пікір білдірушілер еврей жазбаларында демалыс күнін сақтау туралы нұсқау 12 рет қайталанатынын айтады. Жаратылыс 2:1–3-те жаратылыстың жетінші күні Құдай өз жұмысын аяқтап, демалды, жетінші күнді жарылқады және қасиетті деп жариялады. Шаббатты сақтау – он буырманың бірі. Мысырдан шығу 20:8–11 демалыс күнін еске алуға, оны қасиетті етуге және ешқандай жұмыс істемеуге немесе өз бағынышындағыларға жұмыс істемеуге бұйырады, өйткені Құдай алты күнде аспан мен жерді жаратты және жетінші күні демалды, Шаббатты жарылқады және қасиетті етті. Заңды қайталау 5:12–15 демалыс күнін сақтауға, оны қасиетті етуге және ешқандай жұмыс істемеуге немесе өз бағынышындағыларға жұмыс істемеуге бұйырады, сонда олар да демалады, және израильдіктердің Мысыр елінде құл болғандарын еске алуға, Құдай оларды күшті қолымен және созылған құлқымен шығарғанын еске алуға шақырады. Шығу 16:22–30-дағы манна (מָן, ман) оқиғасында Мұса израильдіктерге Шаббаттың қасиетті демалыс күні екенін айтты; Шаббатқа дейін пісіруге қажетті тағамды пісіріп, Шаббатқа арналған тағамды жинап қою керек. Құдай Мұсаға жетінші күні ешкім үйінен шықпауын бұйырды. Шығу 31:12–17-де, Мұсаға екінші Тас тізбектерін беруден бұрын, Құдай израильдіктерге Шаббатты ұрпақтан ұрпаққа сақтап, сақтауға бұйырды, оны Құдай мен израиль ұлдары арасындағы белгі ретінде белгіледі, өйткені Құдай алты күнде аспан мен жерді жаратты және жетінші күні демалды. Шығу 35:1–3-те, Палатқа қатысты нұсқауларды беруден бұрын, Мұса израильдіктерге Шаббат күні жұмыс істемеуге қайтадан еске салды, Шаббат күні от жағуға тыйым салынғанын нақтылады. Леуіліктер 23:1–3-те Құдай Мұсаға халыққа Шаббат туралы нұсқауды қайталауды бұйырды, Шаббатты қасиетті жиын деп атады. Пайғамбар Ишая Ишая 1:12–13-те күнәнің Шаббатқа үйлеспейтінін үйретті. Ишая 58:13–14-те пайғамбар адамдар Шаббат күні істерден бас тартса және Шаббатты қуанышпен қарсы алса, Құдай оларды жердің биік жерлеріне көтеріп, Яқуптың мұрасымен тойдыратынын үйретті. Ишая 66:23-те пайғамбар болашақта барлық адамдар Құдайға құлшылық ету үшін Шаббаттан Шаббатқа келетінін айтады. Пайғамбар Иеремия Иеремия 17:19–27-де Иерусалимнің тағдыры халықтың Шаббат күні жұмыс істемеуіне, үйлерінен және қала қақпалары арқылы жүк көтермеуіне байланысты екенін үйретті. Пайғамбар Езекиел Езекиел 20:10–22-де Құдайдың израильдіктерге Шаббаттарын бергенін, оны Құдай мен олардың арасындағы белгі еткенін айтты, бірақ израильдіктер Шаббаттарды жеңілдеп, Құдайға қарсы шықты, оны оларға ашуын төгуге итерді, бірақ Құдай өз қолын ұстады. Нехемия 13:15–22-де Нехемия Шаббат күні шарап қысып жатқан және басқаларының Шаббат күні Иерусалимге түрлі жүктер әкеліп жатқанын көрді, сондықтан Шаббатқа дейін қараңғы түскенде қала қақпаларын жабық тұруға бұйырды және Шаббаттан кейін ғана ашуға бұйырды, сондай-ақ Леуіліктерге Шаббатты қасиетті ету үшін қақпаларды күзетуді тапсырды.

Мысырдан шығу кітабының 38 - тарауы

2 Жылнама 1:5–6-да хабарланғандай, Шығу 38:1–2-де Безелиел жасаған мыс алтарь Сүлейменнің дәуірінде ғибадат орнының алдында тұрған, және Сүлеймен оған мың күйдірілген құрбандық шалған. Шығу 38:8-де Безелиел «жиын шатырының кіреберісінде қызмет атқаратын әйелдердің көздерінен» мыс ішкілік және оның тұғырын жасағандығы айтылған. 1 Самуил 2:22-де Шофет Елидің ұлдары «жиын шатырының кіреберісінде қызмет атқаратын әйелдермен жақындық құрған».

Мысырдан шығу кітабының 35 - тарауы

1 Мақабилер кітабы сенбі күніне қатысты оқиғаны баяндайды. 2:27–38 аяттарында б.з.д. 2-ші ғасырда Антиох IV Эпифан патшаға көптеген ізгі еврей дін қызметшісі Маттафияның жақтастары қарсылық көрсеткені айтылады. Антиохтың әскері олардың бір тобына сенбі күні шабуыл жасады, ал ізгілер сенбі күнін құрметтеу үшін (Мысырдан шығу кітабының 35:1–3 аяттарында көрсетілгендей) өздерін қорғауға тырыспады, нәтижесінде мың адам қаза тапты. 2:39–41 аяттарында Маттафия мен оның достары бұл жайтты естіген соң, егер сенбі күні шайқаспаса, жақын арада қырылатынын түсінді. Олар сенбі күні оларға шабуыл жасаған кез келген адаммен күресуге шешім қабылдады. Иосиф Флавийдің жазуынша, израильдіктер құрылыс материалдарын үлкен ынтамен жинағаннан кейін, Мұса пайғамбар Құдайдың бұйрығымен сәулетшілерді тағайындады. Егер халыққа рұхсат берілгенде, олар өздері таңдаған адамдарды таңдар еді: Яһуда тайпасынан Ұри ұлы Безелиел, Мұсаның қарындасы Мириамның немересі; және Дан тайпасынан Ахисамақ ұлы Охолиаб.

Мысырдан шығу кітабының 35 - тарауы

Седер Олам Рабба Мұсаның Синай тауынан Тишридің 10-шы күні – Йом Кипур күні түсіп, Құдай Исраилдіктерге Құдайдың рақымын көрсеткенін жариялады, себебі Мысырдан шығу 34:9-да былай делінген: «Сен біздің қылмыстарымыз бен күнәларымызды кешіресің және бізге мұра қалдырасың», және содан кейін барлық Исраилдіктер Мұсаның Мысырдан шығу 35:1-де шақырған жиналысына келді, Мұса оларға киелі шатырды салуға бұйрық берді. Рабби Исмаилдің «Мехильта» кітабында Мысырдан шығу 35:1–3 тармақтары демалыс күнін сақтау туралы заңдарды келтіреді, себебі Мысырдан шығу 25:8-де Құдай: «Мен үшін киелі орын жасаңдар» деп бұйырған, сондықтан киелі орынды апта күндері де, демалыс күні де салуға болады деп түсінуге болады. «Мехильта» Құдайдың Мысырдан шығу 25:8-дегі «Маған киелі орын жасаңдар» деген бұйрығы демалыс күнінен басқа барлық күндерге қатысты екенін үйретті. «Мехильта» ғибадатханада ғибадат етуді тіпті демалыс күні де орындай алатындығын, сондықтан діни қызметкерлер ғибадат етуді орындай алмайтын болса, ғибадатханаға дайындалу демалыс күні де орындалуы мүмкін екенін айтады. Сондықтан олар құрбандық үстелінің мүйіздері сынса немесе пышағы ақаулы болса, оны демалыс күні жөндеуге болады деп ойлауы мүмкін. Алайда Мысырдан шығу 35:1–3-те мұндай жұмыс демалыс күні емес, аптаның күндері ғана істелуі керек деп айтылған. Яһуда ха-Наси Мысырдан шығу 35:1-дегі «Бұл сөздер» деген сөздердің Құдай Мұсаға Синай тауында үйреткен 39 Мелахотқа қатысты екенін үйретті. Сол сияқты Ханина бар Хама да Мысырдан шығу 35:2-де демалыс күні істеуге тыйым салынған жұмыстың шатырды салу үшін қажетті 39 жұмысқа сәйкес келетінін айтқан. Шаббат туралы трактат Мишнада, Тосефта, Иерусалим Талмуды мен Вавилон Талмудындағы Мысырдан шығу 16:23 және 29; 20:8–11; 23:12; 31:13–17; 35:2–3; Леуіліктер 19:3; 23:3; Сандар 15:32–36; және 5 Мұса 5:12-де демалыс күнінің заңдарын түсіндірді. Мишнада демалыс күніне қатысты заң бұзылған әрбір іс-әрекет мейрамға қатысты заң бұзылғандығы айтылған, тек мейрамда тамақ пісіруге болады, бірақ демалыс күні емес. Бір мидраш кітабында 5 Мұсаның Заңы 11:22-дегі: «Егер сендер Менің өздеріңе тапсырып отырған барлық өсиеттерімді адалдықпен орындап, Құдайларың ИХУХАны сүйіп, Оның барлық жолдарымен жүріп, Оған берік берілсеңдер» деген сөздер қай өсиетке нұсқайды деп сұралады. Раввин Леви «бұл нұсқау» Шманың (Заңды қайталау 6:4–9) оқуын білдіреді деп айтты, бірақ раббилер оның Тораның барлық ережелеріне тең келетін демалыс күнін білдіретінін айтты. Раввин Акиваның «Әліппе» кітабында айтылғандай, Құдай Исраилге Тораны бергенде, оларға Тораны қабылдап, Құдайдың өсиеттерін орындаса, Құдай оларға мәңгілік үшін, Құдайдың иелігіндегі ең қымбат нәрсені – Келе жатқан әлемді береді деген. Исраилдіктер осы дүниеде Келе жатқан заманның үлгісін көруді сұрағанда, Құдай: «Сондықтан демалыс күні Келе жатқан заманның үлгісі» деп жауап берді. Нехардиялық Самуил Мысырдан шығу 31:14-тегі (өлім деген етістіктің екі рет қолданылған) «Оны қорлаған адам өлтірілсін» деген сөздерді оқып, Торада демалыс күнін қорлағандар үшін көптеген өлім жазасы тағайындалғанын түсінді. Гемарада Мысырдан шығу 31:14-те әдейі арамдауға қатысты айтылған болуы мүмкін деп болжанады. Гемараның жауабы: «Демалыс күні қасақана бұзу – өлім жазасына кесілетін қылмыс» деп үйрету үшін Мысырдан шығу 31:14 қажет емес, өйткені Мысырдан шығу 35:2-де «бұған қатысты жұмыс істеген әркім өлтірілсін» деп жазылған. Гемарада Мысырдан шығу 31:14 тармағы қасақана күнә жасаған адамға қатысты айтылған деген тұжырым жасалды. Бір бараита Мысырдан шығу 35:3-дегі «сендердің барлық мекендеріңде демалыс күні от жағуға болмайды» деген сөздерді оқып, тек демалыс күні ғана от жағуға тыйым салынатынын және мейрам күні от жағуға болады, тіпті тамақ дайындауға емес, басқа мақсаттар үшін де. Рав Хуна мен Рав Хизда Мысырдан шығу 35:3-де діни қызметкерлердің құрбандыққа шалу міндеттерімен демалыс күні от жағу тыйым салуды үйлестірді. Мишна діни қызметкерлер Құтқарылу мейрамының құрбандығын түске дейін пісіру пешінде түсіре алады (және оны демалыс күні қуыруға қалдыра алады), ал діни қызметкерлер отты оттың үйірмесіне салып, отты жағып алады (түске дейін). Рав Хуна бұл Мишнаны түсіндіріп, Мысырдан шығу 35:3-дегі: «Өз үйлеріңнің ешқайсысында от жағуға болмайды», - деген тыйымды келтірді. Рав Хуна шығыс 35:3 тек «барлық мекендеріңде» деп жазылғандықтан, діни қызметкерлер үйінділерді ғибадатхананың отты бөлмесінде (тіпті демалыс күні де) жағуға болады деп дәлелдеді. Рав Хисда Рав Хунаның пікірін қабылдамады, себебі ол демалыс күні де от жағуға рұқсат беретін болар еді. Керісінше, Рав Хисда Мысырдан шығу 35:3 тек жұма күні кешке құрбандыққа шалынған жануарлардың етін және майын жағуға рұқсат беретінін үйретті. Рав Хисда бұл жағуға рұқсат етілгенінің себебі діни қызметкерлер демалыс күнін сақтауда өте мұқият болған және түскеннен кейін отты жағмайтын еді. Гемарада Рав Иосифтің әйелі демалыс күнінің шамдарын кеш жаққан (түске дейін). Рав Иосиф оған бараитада Мысырдан шығу 13:22-дегі «күндізгі бұлт тірегі және түнгі от тірегі кетпеді» деген сөздер бұлт тірегі от тірегімен, ал от тірегі бұлт тірегімен біріккенін үйреткенін айтты. Сондықтан ол демалыс күнінің шамдарын ертерек жағуды ойлады. Бірақ бір қарт оған шамдарды қашан қаласаң жағуға болады, бірақ тым ерте жағуға болмайды (өйткені ол демалыс күнін құрметтемейтін болар еді) немесе тым кеш жағуға болмайды (түске дейін) деді. Бір бараита Мысырдан шығу 35:3-дегі «сендердің барлық мекендеріңде демалыс күні от жағуға болмайды» және Сандар 35:29-дағы «бұл ережелер сендердің ұрпақтарыңның барлық мекендерінде сендер үшін мәңгілік заң болады» деген сөздердегі «сендердің барлық мекендеріңде» (בְּכֹל מֹשְׁבֹתֵיכֶם, b'chol moshvoteichem) сөздерінің пайдаланылуын атап өтті. Бараита осы ұқсас қолданыстан, заң үйлерде от жағуға тыйым салғандай, қылмыстық сот ісін жүргізу үшін де от жағуға тыйым салады деген тұжырым жасады. Осылайша, кейбір өлім жазаларын от жағу қажет ететіндіктен, бараита демалыс күні өлім жазасын орындауға тыйым салады деп үйретті. Рабби Хама бар Ханина Мысырдан шығу 35:19-дағы «қасиетті жерде қызмет ету үшін тоқылған киімдер» деген сөздерді түсіндіріп, Егер Мысырдан шығу 28-де сипатталған діни қызметкерлердің киімдері (немесе оларды киген діни қызметкерлердің киімдері арқылы қол жеткізілген тәуба) болмаса, еврейлердің қалдығы болмас еді деп үйретті. Раввин Леви Мысырдан шығу 26:28-ді, «тақталардың арасындағы орталық тақта, бастан-аяққа өтетін» деген сөздерді оқып, сәуле 32 шағынай болатындығын есептеді және Исраилдіктер шөлде мұндай сәулені қайдан табады деп сұрады. Раввин Леви Исраилдіктер Яковтың күнінен бастап киелі шатырды салу үшін кедрді жинап сақтағандығын болжады. Сондықтан Мысырдан шығу 35:24-те «Акация ағашы бар әрбір адаммен» емес, «акация ағашы бар әрбір адам» деп жазылған. Раввин Леви Исраилдіктер Магдаладан, бояушылардан жақын жердегі Тиверияда ағаштарды кесіп, оларды Египетке алып келгенін және оларда түйін немесе жарық болмағанын айтты. Раббилер бараитада киелі шатырдың төменгі перделері көк жүнді, қызыл жүнді, қызыл жүнді және жұқа матадан жасалғанын, ал шатырды жабатын жоғарғы перделер ешкінің жүнінен жасалғанын үйретті. Олар жоғарғы перделерді жасау төменгі перделерді жасаудан көбірек шеберлік қажет ететінін үйретті, себебі Мысырдан шығу 35:25 төменгілер туралы «Барлық дана жүректер әйелдер қолдарымен тоқыды» дейді, ал Мысырдан шығу 35:26 жоғарғылар туралы «Жүректеріне ой келген барлық әйелдер ешкінің жүнін тоқыды» дейді. Раввин Нехемияның атынан айтылғандай, жүнді ешкілерден жуып, ешкілердің үстінде тоқыған. Раввин И...

Мысырдан шығу кітабының 37 - тарауы

Бір мидраш бойынша, ізгілер Құдайдың әлемді жаратудағы үлгісінен, кез келген істі жарықпен бастау керектігін үйренді. Сондықтан, Құдай Мұсаға киелі шатырды салуды бұйырғанда, Безелел ненің құрылысын бастау керектігін ойлады. Ол, ең алдымен, сандықты (ішінде израильдіктер Тораны, әлемнің жарығын сақтайтын) жасау керек деген қорытындыға келді. Осылайша, Шығу кітабының 37-тарауы киелі шатырдың құрылысы туралы хабарламасын «Безелел сандықты жасады» деген сөздермен бастайды. Сондай-ақ, бір мидраш айтады, Құдай Мұсаға киелі шатырды салуды бұйырғанда, ол Безелелге келіп, бұйрықты жеткізді, ал Безелел киелі шатырдың мақсатын сұрады. Мұса оған: «Құдайдың Шехинасы (Құдайдың құдіреті) сол жерде тұрып, Израиль халқына Тораны үйрету үшін» деп жауап берді. Сонда Безелел израильдіктердің Тораны қайда сақтайтынын сұрады. Мұса: «Киелі шатырды салғаннан кейін, олар сандықты жасайтын болады» деді. Содан кейін Безелел Тораның үйсіз қалғаны жөн емес екенін айтып, алдымен сандықты, содан кейін киелі шатырды салу керектігін мәлімдеді. Осы себепті, Шығу кітабының 37:1-де Безелелдің есімі сандықпен байланыстырылған: «Безелел сандықты жасады». «Безелел акация ағашынан сандықты жасады» деген Шығу кітабының 37:1-дегі сөздерді оқығанда, бір мидраш Құдайдың жаралаған затын Құдайдың өзі де емдейтінін үйретеді. Осылайша, Израиль Шитимде (көптеген акация ағаштары болғандықтан осылай аталған) күнә жасады, өйткені Сандар кітабының 25:1-де айтылғандай: «Израиль Шитимде тұрып, халық Моав қыздарымен зина жасады» (сондай-ақ Пеордың Баалын құлшындық етуге көшті). Бірақ, акация ағашы, яғни Шитим ағашы арқылы да Құдай израильдіктерді емдеді, өйткені Шығу кітабының 37:1-де хабарланғандай: «Безелел акация ағашынан сандықты жасады». Бір Барайта, Ишаяның Шығу кітабының 37:1–5-те айтылған сандықты, Шығу кітабының 30:22–33-те айтылған майлау майын, Шығу кітабының 16:33-те айтылған манна құмырасын, Сандар кітабының 17:23-те айтылған миндаль мен гүлдері бар Харонның таяғын және филистиндердің сандықпен бірге израильдіктерге сый ретінде жіберген және жөнінде дін қызметкерлері 1 Самуил кітабының 6:8-де айтқан: «Алтыннан жасалған әшекейлерді, олар сенің кінәң үшін қайтарғандарын, оның жанында (сандықтың жанында) сақтаңдар, оны жіберіңдер, ол кетсін» жасырып қойғанын үйретті. Мысалы, Құдайдың 28:36-да «Жаратқан Ие сені және патшаңды… сен білмейтін халыққа әкеледі» деген сөзі болғандықтан, Ишая сандықты жасырып қойды, өйткені 2 Тарихнаманың 35:3-те айтылғандай: «Ол (Ишая) Жаратқан Иеге қасиетті болған бүкіл Израильді үйреткен левиліктерге былай деді: «Дәуіт патшасының ұлы Сүлеймен салған үйге Құдайдың сандығын апарыңдар. Енді сіздерге ауыр жүк болмайды. Енді Құдайларыңыз Жаратқан Иеге және Оның халқы Израильге қызмет етіңдер». Рабби Элеазар Ишаяның сандықты және басқа да заттарды манна туралы Шығу кітабының 16:33-тегі «сонда» және майлау майы туралы Шығу кітабының 30:6-дағы «сонда» сөздерінен, манна туралы Шығу кітабының 16:33-тегі «сақтау үшін» және Харонның таяғы туралы Сандар кітабының 17:25-тегі «сақтау үшін» сөздерінен, сондай-ақ манна туралы Шығу кітабының 16:33-тегі «ұрпақтарға» және майлау майы туралы Шығу кітабының 30:31-дегі «ұрпақтарға» сөздерінен бір уақытта жасырғанын түсіндірді.

Мысырдан шығу кітабының 38 - тарауы

Бір мидраш 2-ші жазба 38-бапта кездесу шатырының кіреберісінде "жұмыс істеген" (הַצֹּבְאֹת, ha tzovot) әйелдердің айналарын түсіндірді. Мидраш кітабында исраилдіктер Мысырда ауыр еңбек етіп жүргенде, Перғауын оларға үйде ұйықтауға және әйелдерімен жыныстық қатынасқа түсуге тыйым салғанын айтады. Раввин Шимон бен Халафта исраилдік әйелдердің өзеннен су алуға баратынын, содан кейін Құдай олардың ыдыстарына кішкентай балықтарды түсіріп беретінін баяндады. Исраилдік әйелдер балықтардың бір бөлігін сатып, бір бөлігін пісіріп, түскен ақшаға шарап сатып алып, далаға күйеулеріне тамақ апарып беретін. Олар тамақ ішіп болған соң, исраилдік әйелдер айнаға қарап, күйеулерімен бірге өз бейнелерін тамашалайтын. Әйелдер күйеулеріне қарағанда сұлу екендерін айтар еді, ал күйеулері олардың әдемі екенін мойындар еді. Осылайша олар бір-біріне деген құштарлықтарын оятып, көбейіп-көбейді, Егіпеттен шығу кітабының 1:7-ші таравында айтылғандай: «Исраилдіктер өсіп-өніп, көптеп көбейіп, өте қуатты болды». Осы айналардың арқасында исраилдіктер ауыр еңбекке қарамастан, балалы бола алды. Құдай Мұсаға киелі шатырды салуды бұйырғанда, барлық ер адамдар өздерінен келетін үлесін әкелді. Біреулері күміс, енді біреулері алтын, мыс, оникс және басқа да қымбат тастар әкелді. Олар барлығын әкелді. Әйелдер айналарын әкеліп Мұсаға ұсынды. Мұса айналарды көргенде, әйелдерге ашуланып, оларды әкелген адамды жазалау керектігін айтты, олардың киелі шатырда қандай пайдасы болатынын сұрады. Құдай Мұсаға оларды төмендетпеуді айтты, өйткені осы айналар Мысырда туған барлық балаларды көтеріп тұрды. Сондықтан Құдай Мұсаға оларды алып, олардан дін қызметкерлеріне арналған шарап құюға арналған тастық пен оның тұғырын жасауын бұйырды.

Мысырдан шығу кітабының 35 - тарауы

Жохар кітабында раввин Жозе Мысырдан шығу 35:10-ды түсіндірді: «Сендердің араларыңдағы әрбір ақылды жүректі адам келіп, Құдайдың бұйырған барлық нәрсесін жасасын». Рабби Жозе, Мұсаға (Екінші заң 1:13) «Ақылды және ойлы адамдарды таңда» дегені туралы оқытты. Мұса бүкіл Израильді іздеді, бірақ ойлы адамдарды таба алмады, сондықтан Екінші заң 1:15-те Мұса: «Сондықтан мен руларыңның басшыларын, ақылды және білімді адамдарды таңдадым» деді, ойлы адамдарды есімдерімен атамады. Рабби Жозе ойлы адамның (наван) ақылды адамнан (хахамнан) жоғары дәрежеде екенін түйіндеді, себебі тіпті ұстазына жаңа ойлар ұсынатын шәкірт те «ақылды» деп аталады. Ақылды адам өзіне қажеттінің мөлшерін біледі, ал ойлы адам барлық нәрсені ұғып, өзінің де, басқалардың да көзқарасын біледі. Мысырдан шығу 35:10-да «ақылды жүрек» деген сөз қолданылған, себебі жүрек даналықтың орны деп есептелген. Рабби Жозе ойлы адамның төменгі және жоғарғы әлемді, өзінің және басқалардың мәнін ұғынатынын оқытты.

Мысырдан шығу 35 - 39 тараулар

Мысырдан шығу кітабының 35–39-шы тараулары Мысырдан шығу кітабының 25–31-ші тарауларындағы материалдарды қайталап жазғанын атап өткен Юлиус Поппер, Мысырдан шығу кітабының 35–39-шы тараулары кейіннен қосылған деп санайды. Бірақ 20-ғасырдың ортасында итальяндық-израильдік ғалым Умберто Кассуто, бұрын Иерусалимдегі Еврей университетінің профессоры, бұл болжамның ежелгі Шығыс әдеби стилін ескермегенін айтты. Кассутоның пікірінше, киелі орынның негізі мен құрылысы туралы тақырып ерте Шығыс жазбаларында қалыптасқан әдеби үлгі болған, сондықтан мұндай үзінділерде әдетте киелі орынның жоспасын сипаттайтын Құдайдың сөзі келтіріліп, содан кейін құдайлық хабарламадағы сипаттаманы қайталайтын құрылыс туралы баяндама беріледі. Кассуто патша Керет туралы угариттік жырды мысалға келтірді. Онда патша түсінде құдай Эльден құрбандық шалу, әскер жинау, патша Пабелдің еліне әскери жорық ұйымдастыру және Пабелдің қызы немесе немересін әйел ретінде алу туралы нұсқаулар алған. Нұсқаулардан кейін жыр нұсқауларды қайталайды, тек етістіктерді өткен шаққа өзгертеді, біріктіргіш қосып немесе алып тастайды, синонимдерді ауыстырады немесе сөздердің ретін өзгертеді – дәл Мысырдан шығу кітабының 35–39-шы тарауларындағыдай. Кассутоның қорытындысы бойынша, Мысырдан шығу кітабының 35–39-шы тараулары кейіннен қосылған бөлім емес, әдеби стиль талаптарына сәйкес келеді. Бар-Илан университетінің профессоры Джеймс Кугел бұл егжей-тегжейлі баяндаманың ежелгі израильдіктер үшін қызығушылық тудырғанын, олар Синаи шатырын өте маңызды құрылыс деп қараған, себебі ол Құдайдың Адамзаттың арасында тұруына мүмкіндік берген, бұл Еден бағынан бергі алғашқы мүмкіндік болған. Ал Гюнтер Плаут Мысырдан шығу кітабының 35–39-шы тарауларын қазіргі стильдік көзқарастармен қарастырмауға кеңес береді, өйткені ежелгі Таяу Шығыстағы адам – негізінен тыңдаушы, оқырман емес – мәтінмен танысуды жақсарту үшін қайталауды ыңғайлы тәсіл деп санаған, сондай-ақ дәстүрдің адал сақталғанына сенімділік бергенін айтады.

Мысырдан шығу кітабының 35 - тарауы

Плаут Израильдің шөл даладағы оқиғасының маңызды тарауы – киелі шатырды салу туралы бұйрық – Шығу 35:1-де «Мұса шақырды» (וַיַּקְהֵל מֹשֶׁה, vayakheil Mosheh) деген сөздермен басталатынын атап өтті. Бұл Шығу 32:1-де басталған жолдан тайып, қайта оралу циклінің аяқталуын жариялайды. Шығу 32-тарауда халық Алтын бұзау оқиғасында Құдайдың қалауына қарсы көтеріліп жиналды, бірақ Шығу 35-тарауда Құдай мақұлдаған жиналыс (וַיַּקְהֵל, vayakheil) арқылы Құдайдың кешірімді рақымын көрсетті. Плаут Шығу 35:2–3-тегі демалыс күнін сақтау туралы бұйрықтың Шығу 31:12–17-дегі бастапқы нұсқаулардың соңында берілгеніне ұқсас, киелі шатырдың құрылысы туралы баяндамадан бұрын берілгенін атап өтті, сондықтан демалыс күні киелі шатырды салудың терең мақсатына байланыстыратын көпір болды. Плаут Шығу 35:3-те «барлық қоныстарыңда» деген сөздерді келтіріп, демалыс күні от жағуға тыйым салудың киелі шатырды салған кездегі алғашқы тыйымға ғана емес, жалпыға да қатысты екенін түсіндірді. Осылайша, Сандар 15:32-де бір адамның демалыс күні отын жинағаны туралы айтылғанда, Шығу 35:3-тің бұзылуы жазылған. 1950 жылы консервативті иудаизмнің яһуди заңдары мен нормалары жөніндегі комитеті былай деп шешті: «Моторлық көлікті пайдаланбау – демалыс күніне қатысты қасиетті рухты сақтауға көмектесетін маңызды көмек. Сондай-ақ, мұндай ұстамдылық отбасы мүшелерінің демалыс күні бірге болуына көмектеседі. Алайда, егер отбасы синагогтан қашықтықта тұрып жатса, синагогқа бару үшін автокөлікті пайдалану ешқандай жағдайда демалыс күнін бұзу деп қарастырылмауы керек, керісінше, мұндай қатысу біздің сенімімізге адалдық білдіру деп есептеледі. Халқымыздың өзгеріп жатқан қажеттіліктеріне жауап беретін Халахтың тірі және даму рухында біз демалыс күні демалыс күнінің рақатын арттыру немесе мицва орындау кезінде жеке ыңғайсыздықты азайту мақсатында электр жарығын пайдалануға рұқсат етеміз».

Дьюк университетінің профессоры Кэрол Мейерс Шығу 25:1–9 және Шығу 35:4–29 тармақтарында айтылған материалдарды әйелдер де, ерлер де ұсынғанын атап өтті, өйткені Шығу 35:22 және 29-баптарда әйелдер қолөнершілердің жасаған және сыйға тартқан маталары (Шығу 35:25–26 тармақта көрсетілгендей) бар. Пенсильвания университетінің профессор-эмиритусы Джеффри Тигай Шығу 35:21-дегі (сондай-ақ Шығу 27:19; 30:16; 35:24; 36:1, 3, 5; және 39:40) «қызмет» деп аударылған עֲבֹדָה, авода сөзін «еңбек» деп аудару дұрыс деп түсіндірді (құрылыс жұмысына қатысты), өйткені ұсынылған материалдар киелі шатырды салуға арналған, кейін онда ғибадат етуге емес.

Мысырдан шығу кітабының 37 - тарауы

Мысырдан шығу 37:24-те "таза алтын талант" туралы айтылған. Бұл кесте Киелі кітапта қолданылған салмақ өлшемдерін қазіргі заманғы эквиваленттеріне аударады:

+Салмақ өлшемдеріБібірліктерТексттерЕжелгі эквивалентҚазіргі эквивалентгерах (גֵּרָה) Шығу 30:13; Леуіліктер 27:25; Сандар 3:47; 18:16; Езекиел 45:121/20 шекел0.6 грамм; 0.02 унциябека (בֶּקַע) Жаратılıс 24:22; Шығу 38:2610 герах; жарты шекел6 грамм; 0.21 унцияпим (פִים) 1 Самуил 13:212/3 шекел8 грамм; 0.28 унцияшекел (שֶּׁקֶל) Шығу 21:32; 30:13, 15, 24; 38:24, 25, 26, 2920 герах; 2 бека12 грамм; 0.42 унциямина (мина, מָּנֶה) 1 Патшалар 10:17; Езекиел 45:12; Езра 2:69; Нехемия 7:7050 шекел0.6 килограмм; 1.32 фунтталант (кикар, כִּכָּר) Шығу 25:39; 37:24; 38:24, 25, 27, 293,000 шекел; 60 мина36 килограмм; 79.4 фунт

Литургиялық

Шаббат намазынан кейін және жұма күні кешкі (ма'ариф) намазына дейін яһудилер дәстүр бойынша Шаббатты сақтау ережелері туралы раббилік мәліметтерді оқиды, бұл Мишна Шаббат 2:5-тен басталады. Мишна Шаббат 2:5 өз кезегінде, Шығу кітабының 35:3 аятындағы шам жағу заңдарын түсіндіреді.

Ашкеназдықтар 1 Патшалар 7:40-50

Параша мен хафтарада 1 Патшалар кітабының 7-тарауы басшының қасиетті орынды тұрғызуы, Мұсаның киелі шатырды салуы және Сүлейменнің Иерусалимдегі ғибадатхананы салуы туралы айтылады. Екі параша мен хафтара да қасиетті орын үшін қолданылған нақты металдарды атап көрсетеді.

Сефардтар 1 Патшалар 7:13-26

Параша мен хафтарада әрбір қолөнерде (кол мелаха) шебердің (Безалел парашада, Хирам хафтарада) шеберлігі (чохма), қабілеті (тевуна) және білімі (даат) айтылады.

Шаббат шекалим

Парашат Ваяқхель арнайы Шаббат Шекәліммен бірге келгенде (мысалы, 2019 жылы), хафтара 2 Патшалар кітабының 12:1–17 аяттары болады.

Ежелгі

Балу туралы миф. Угарит, б.з.д. 2-мыңжылдық. "Жазбалар контексі", I том: Библиялық әлемнен канондық шығармалар, 260–61 беттер. Уильям В. Хэлло редакторы. Pilgrim Press, 1997 жыл. (Баал үшін сарай салу).

Киелі кітап

Ишая 56:6–7 (сенбі күнін сақтау); 66:23 (жалпыға ортақ сенбі). Забур 26:6 (жуу, алтарь); 51:16–19 (құрбандықтар); 80:2 (херувимдер); 84:2–3, 11 (Құдайдың киелі шатыры, аулалары); 92:14 (аулалары); 96:6 (Құдайдың қасиетті орны); 100:4 (Құдайдың киелі шатырының ауласы); 134:2 (Құдайдың қасиетті орны); 141:2 (иіссу); 150:1 (Құдайдың қасиетті орны).

Раби емес ерте кезеңдері

Фило. Аллегориялық түсіндіру 3:33:101; Ыбырайымның көшіп кетуі туралы 17:97–98. Александрия, Египет, біздің заманымыздың 1-ғасырының басында. Мысалы, Филонның еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Чарльз Дьюк Йонг аударған, 61, 262-беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1993 жыл. Иосиф Флавий, Яһуди тарихы 3:6:1–10:1. Шамамен 93–94 жылдар. Мысалы, Иосифтің еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистон аударған, 85–95-беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1987 жыл.

Классикалық раввиндік

Седер Олам Рабба, 6-тарау. Біздің заманымыздың 2-ші ғасыры. Мысалы, Седер Олам: Раббилердің Киелі кітап хронологиясына көзқарасы. Генрих В. Гуггенхаймердің аудармасы мен түсіндірмесі, 73–78 беттер. Ланхам, Мэриленд: Джейсон Аронсон, 1998 жыл. Мишна: Шаббат 1:1–24:5; Бейтза 5:2; Мегилла 1:5. Шамамен 200 жылы, Израиль жері. Мысалы, "Мишна: жаңа аударма" кітабында. Жақып Нойснердің аудармасы, 179–208, 298, 317 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988 жыл. Тосефта Шаббат 1:1–17:29. Шамамен 250 жылы, Израиль жері. Мысалы, "Тосфета" кітабында: Еврей тілінен аударғанда, жаңа кіріспемен. Жақып Нойснер аударған, 1-том, 357–427 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Мехильта Рабби Исмаилдің айтуынша 82:1. Израиль жері, 4-ғасырдың соңы. Мысалы, Мехильта, Рабби Исмаилдің айтуынша. Жақып Нойснер аударған, 2-том, 258–62 беттер. Атланта: Scholars Press, 1988 жыл. Иерусалим Талмуды: Терумот 31б; Шаббат 1а–113б; Шекәлім 2а, 48б; Бейтза 47а; Назир 21а, 25б–26а; Сота 16б; Санхедрин 27б; Шевуот 1б. Шамамен 400 жылы, Тиберия, Израиль жері. Мысалы, Талмуд Йерушальми. Редакторлар: Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус, 7, 13–15, 20, 23, 34–36, 44, 46 томдары. Бруклин: Mesorah Publications, 2010–2020 жылдар. Сондай-ақ, мысалы, The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary. Редактор: Жақып Нойснер, аударғандар: Жақып Нойснер, Цвее Захави, Б. Барри Леви және Эдвард Голдман. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2009 жыл. Жаратылыс Рабба 94:4. Израиль жері, 5-ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Жаратылыс. Аударғандар: Гарри Фридман және Морис Саймон, 2-том, 871-бет. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Мидраш Танума Ваякель. 5–10 ғасырлар. Мысалы, "Метсуда Мидраш Танхума": Шемот II. Аударған және түсіндірген Аврохом Дэвис; редактор: Жаков Ю. Х. Пупко, 4-том (Шемот 2-том), 339–89 беттер. Монси, Нью-Йорк: Eastern Book Press, 2004 жыл. Вавилон Талмуды: Вавилон Берахот 55а; Шаббат 20а, 49б, 70а, 74б, 96б; Эрувин 2б; Йома 66б, 72б, 75а; Бейтза 4б, 36б; Рош Хашана 34а; Мегилла 7б; Чагига 10а–б; Йевамот 6б–7а, 33б; Сота 3а; Кидушин 37а; Бава Камма 2а, 54а, 71а; Санхедрин 35б, 69б; Маккот 21б; Шевуот 26б; Авода Зара 12б, 24а; Зевахим 59б; Бехорот 41а. Вавилония, 6-ғасыр. Мысалы, Талмуд Бавли. Редакторлар: Исраэль Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: Mesorah Publications, 2006 жыл.

Орта ғасырлар

Бед. Киелі Шатыр және оның ыдыстары, сондай-ақ дін қызметкерлерінің киімдері туралы. Монквермаут, Англия, 720-ші жылдар. Бедтің «Шатыр туралы» еңбегінде. Аудармашы: Артур Г. Холдер. Ливерпуль: Ливерпуль университетінің баспасы, 1994. Шығу Рабба 48:1–50:5. 10 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Шығу. С. М. Лерман аударған, 3-том, 546–61-беттер. Лондон: «Сончино» баспасы, 1939 жыл. Сүлеймен ибн Габирол. Патшаға арналған тәж, 9:105–06. Испания, 11 ғасыр. Дэвид Р. Славиттің аудармасы, 14–15-беттер. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 1998. Раши. Түсіндірме. Шығу 35–38. Трой, Франция, 11 ғасырдың соңы. Мысалы, Рашиде. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және ашықталған. Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 2-том, 487–505-беттер. Бруклин: «Месора» баспасы, 1994 жыл. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, 12 ғасырдың басында. Мысалы, Рашбамның «Шығу туралы түсініктемесі: Аннотацияланған аударма» еңбегінде. Мартин И. Локшин редакциялаған және аударған, 425–29-беттер. Атланта: Scholars Press, 1997 жыл. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. Франция, 1153 жыл. Мысалы, Ибн Езраның «Бес кітапқа түсініктеме: Шығу (Shemot)» еңбегінде. Аударған және түсіндірген: Х. Норман Стрикман және Артур М. Сильвер, 2-том, 730–46-беттер. Нью-Йорк: «Menorah Publishing Company» баспасы, 1996 жыл. Маймонид. Адасқандарға арналған нұсқаулық. Каир, Мысыр, 1190 жыл. Мысалы, Мұса Маймонидте. Адасқандарға арналған нұсқаулық. Майкл Фридландер аударған, 29–31, 393, 397-беттер. Нью-Йорк: Dover Publications, 1956. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Хизкияһу бен Маноах. Чизкуни: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 3-том, 645–50-беттер. Иерусалим: Ktav Publishers, 2013. Нахманид. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Рамбан (Нахманид): Тораға түсініктеме. Чарльз Б. Шавель аударған, 2-том, 595–608-беттер. Нью-Йорк: Shilo Publishing House, 1973. Зохар 2:194б–220а. Испания, 13 ғасырдың соңы. Бахья бен Ашер. Тораға түсініктеме. Испания, 14 ғасырдың басында. Мысалы, Мидраш Раббину Бачья: Рабби Бачья бен Ашердің Тораға түсініктемесі. Елияху Мунктің аудармасы мен түсіндірмесі, 4-том, 1418–38-беттер. Иерусалим: Lambda Publishers, 2003. Якуб бен Ашер (Баал Ха Турим). Тораға түсініктеме. 14 ғасырдың басында. Мысалы, Бағал Хатурим Хумаш: Шемос/Шығу. Аударған: Eliyahu Touger; редактор: Avie Gold, 2-том, 929–57-беттер. Бруклин: «Месора» баспасы, 2000. Ысқақ бен Мұса Арама. Акедат Ижак (Исақты байлау). 15 ғасырдың соңы. Мысалы, Ицхак Арама. Акейдат Ицхақ: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсініктемесі. Елияху Мунк аударған және қысқарған, 1-том, 519–35-беттер. Нью-Йорк, Lambda Publishers, 2001 жыл.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванел. Тораға түсініктеме. Италия, 1492–1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдалған түсініктемелер: 2-том: Шемос/Exodus. Израиль Лазар аударған және түсіндірген, 404–420 беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Ыбырайым Саба. Зерор ха Мор (Мырра түйіршігі). Фес, Марокко, шамамен 1500 жыл. Мысалы, "Тзрор Хамор: Тораға түсініктеме" (Tzror Hamor: Torah Commentary) – рабби Авраам Сабаның. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 3-том, 1221–1228 беттер. Иерусалим, Ламбда баспасы, 2008 жыл. Обадия бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Аударма және түсіндірме жазбалар, Рафаэль Пелковиц, 474–485 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Мұше Әлшіх. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жыл. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 607–614 беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000 жыл. Шломо Ефрем Лунцшиц. Кли Якар. Люблин, 1602 жыл. Мысалы, Кли Якар: Шемос. Елиу Левин аударған, 2-том, 345–371 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2007 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Редактор: Ханох Хенох Эрзон. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Аударған: Авраам Перец Фридман, 199–202 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004 жыл. Томас Хоббс. Левиафан, 3:34. Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басып шығару, 431 бет. Хармондсворт, Англия: "Пингвин классикасы", 1982 жыл. Эдвард Тейлор. "18. Медитация. Еврейлерге 13:10. Бізде құрбандық шалу орыны бар". Алдын ала медитациялар: Бірінші серия. Кембридж, Массачусетс: 18 ғасырдың басында. Гарольд Блум. "Американдық діни өлеңдер", 21–22 беттер. Нью-Йорк: Америка кітапханасы, 2006 жыл. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Хайим бен Аттар. Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 2-том, 894–909 беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Ицхак Магризо. Ме'ам Ло'ез. Константинополь, 1746 жыл. Ицхак Магризо. "Тора антологиясы: Ме'ам Ло'ез". Арье Каплан аударған, 10-том, 175–248 беттер. Иерусалим: Мознаим баспасы, 1991 жыл. Бресловтық Нахман. Ұстаздықтар. Братслав, Украина, 1811 жылға дейін. Ребе Нахманның Торасы: Бреслов апталық Тора оқуына қатысты түсініктер: Мысырдан шығу, Левит. Жариялаған: Хаим Крамер; редактор: Y. Холл, 282–291 беттер. Иерусалим: Бреслов ғылыми-зерттеу институты, 2011 жыл. Самсон Рафаэль Хирш. Бес кітап: Мысырдан шығу. Айзек Леви аударған, 2-том, 664–694 беттер. Гейтсхед: "Judaica Press" басылымының 1999 жылғы 2-ші басылымы. Бастапқыда "Пятикнига" деп жарияланды. Франкфурт, 1867–1878 жылдар. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тораға түсіндірме. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 3-том, 894–895 беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012 жыл. Самсон Рафаэль Хирш. Яһудилердің демалыс күні. Франкфурт, 1889 жылға дейін. Аудармашы: Бен Жозефусоро. 1911 жыл. Лексингтон, Кентукки: CreateSpace тәуелсіз баспа платформасы, 2014 жыл. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Емет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Еметтің Тораға түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 135–138 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Александр Алан Штайнбах. "Саббат патшайымы: Жастарға арналған 54 әңгіме" кітабының 68–70 беттерінде. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936 жыл. Бенно Якоб. Киелі кітаптың екінші кітабы: Мысырдан шығу. Лондон, 1940 жыл. Уолтер Джейкоб аударған, 1007–1031 беттер. Хобокен, Нью-Джерси: KTAV баспасы, 1992 жыл. "Саббат антологиясы". Редактор: Абрахам Э. Миллграм. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1944; 2018 жылы қайта басылған. (Мысырдан шығу 35:1–3). Моррис Адлер, Джейкоб Б. Агус және Теодор Фридман. "Демалыс күніне жауап". Раббилер жиналысының іс қағаздары, 14-том (1950), 112–188 беттер. Нью-Йорк: Американың раввиндер ассамблеясы, 1951 жыл. Консервативті қозғалыстың еврей заңдары мен стандарттары жөніндегі комитетінің іс қағаздарында 1927–1970, 3-том (Responsa), 1109–1134 беттер. Иерусалим: Рабиндер ассамблеясы және Қолданбалы халлаха институты, 1997 жыл. Умберто Кассуто. "Шығу" кітабына түсініктеме. Иерусалим, 1951 жыл. Израиль Абрахамс аударған, 452–468 беттер. Иерусалим: Магнес баспасы, Еврей университеті, 1967 жыл. Ыбырайым Джошуа Хешел. Шәмбе күні. Нью-Йорк: Farrar, Straus and Giroux, 1951 жыл. 2005 жылы қайта басылды. Моррис Адлер. Талмуд әлемі, 28–29 беттер. B'nai B'rith Hillel қоры, 1958 жыл. Kessinger баспасы...