Кіріспе

Оңтүстік Судан мен Кения арасындағы даулы аумақ – Ілеми үшбұрышы, кейде тек Ілеми деп аталады, Шығыс Африкадағы даулы аймақ. "Ілеми" термині Дидинга тілінде "Елеми" деп дұрыс жазылуы мүмкін, бұл қабылдауды білдіреді. Бұл Дидинга тарихында, олар келген кезде аймақ қолайлы болды, бұл жергілікті өсімдіктерді қабылдаған ірі қараның гүлденген денсаулығымен дәлелденді, бұл ірі қараның әл-ауқаты мен аймақ арасындағы симбиотикалық қатынасты көрсетеді. Бұл аумаққа Оңтүстік Судан мен Кения үкіметтері талап етуде. Аумақ Эфиопиямен де шекаралас, Эфиопияның шекаралық тайпалары үшбұрышты пайдаланғанына және оған басып кірсе де, Эфиопия үкіметі бұл аймаққа ешқандай ресми талап қойған жоқ, керісінше, 1902, 1907 және 1972 жылғы келісімдерде бұл жер Судан аумағы болды деп келісті. Қазір Кения Ілеми үшбұрышында 1950 жылғы Суданның патрульдік желісіне дейін барлық аумақты де-факто бақылауда ұстайды. Бұл дау 1914 жылғы келісімге байланысты туындады, онда Британ империясының екі бөлігі болған аумақтарды бір-біріне параллель түзу сызықпен бөліп берді. Алайда, түрік халқы – көшпелі малшылар – шекараға қарай үздіксіз қозғалып, дәстүрлі түрде осы аймақта мал жайып келген. Жердің экономикалық маңызсыздығы және ондаған жылдар бойы Судандағы қақтығыстар даудың шешілуін кешіктірген екі фактор болып табылады.

Халықтар

Түркандар Оңтүстік Судан мен Кения арасындағы аумақта көшіп-қонып жүреді және айналасындағы халықтардың шабуылдарына осал болып келеді. Бұл аймақтағы басқа халықтар – Оңтүстік Судандағы Дидинга және Топаса, Оңтүстік Судан мен Эфиопия арасында көшіп-қонып жүретін Ньянгатом (Иньянгатом) және Эфиопиядағы үшбұрыштың шығысында тұратын Дассанех. Бұл мал өсіруші халықтар тарихи түрде малға шабуыл жасаумен айналысып келген. Бұрын олар дәстүрлі қару-жарақ қолданса, XIX ғасырдан бері отты қару қолдану жиі кездеседі.

Тарих

Илеми үшбұрышының оңтүстік-шығысында Эфиопия императоры Менелик Туркана көліне құқық талап етті және британдықтармен көліктің оңтүстік жағынан шығысқа қарай Үнді мұхитына дейін созылатын шекараны ұсынды. Бұл шекара 1907 жылы британдық және эфиопиялық үкіметтер келісімге келген кезде солтүстікке қарай жылжытылды, ал 1970 жылғы Эфиопия-Кения келісімі оны бекітті. Эфиопия-Судан шекарасы, "Мод сызығы" деп аталатын бұл шекара 1902-1903 жылдары Корольдік инженерлер корпусының капитаны Филипп Мод жасаған зерттеулер нәтижесінде анықталды. Ол 1907 жылғы 6 желтоқсандағы Эфиопия мен Британдық Шығыс Африка арасындағы ағылшын-эфиопиялық келісім шартымен қабылданды. Кения-Судан шекарасының нақты орналасқан жері туралы мәліметтер бұлыңғыр болғанымен, ол Илемидің толық аумағын Эфиопия-Судан шекарасының батыс жағына орналастырды. 1914 жылы жасалған Уганда-Судан шекаралық комиссиясының келісімі Суданға Туркана көліне, қазір құрғап қалған Сандерсон шығанағы арқылы (сол кезде Туркана көлі Уганда мен Кенияның британдық иеліктері арасындағы шекара болған) қол жеткізуге мүмкіндік берді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін эфиопиялықтар Ньягатом және Дассанех тайпаларын қаруландырды, нәтижесінде дәстүрлі шабуылдар жүздеген адамның қаза болуына әкелген шайқастарға айналды.

1920-шы жылдар

1928 жылы Судан Кенияның әскери бөлімдеріне 1914 жылғы шекарадан өтіп, Туркана тайпасын Дассанех және Ньягатом тайпаларынан қорғауға рұқсат берді, бірақ бұл жылына 30 000 фунт стерлинг тұрады. 1929 жылы Кения Суданға осы аумақты басып алуына қаржылай көмек көрсетуді бастады, бірақ Судан оны пайдасыз деп есептегендіктен жалғастыруға ниеті болмады. 1931 жылы Судан Кенияға осы аумақты басып алуына қаржылай көмек беруге келісті.

1930 жылдар

1931 жылы Қызыл сызық (Глендей сызығы) Туркана жайылымдарының солтүстік шекарасын көрсету үшін салынды. "1929 жылдан 1934 жылға дейінгі бірқатар келісімдерде Англо-Мысырлық Суданның генерал-губернаторы мен Кенияның губернаторы осы Қызыл сызықты Туркана жайылымдарының шекарасы ретінде қабылдауға келісті". 1936 жылы Италия Эфиопияға шабуыл жасағаннан кейін, Италия Ілеми үшбұрышының аумағына қысқа мерзімге талап етті. 1938 жылы Кения мен Суданның бірлескен зерттеу тобы "Қызыл сызық" немесе "Уэйкфилд сызығын" белгіледі, ол бірнеше жыл бұрын салынған осы Қызыл сызықтың шекарасына өте жақын болды, бұл Туркананың солтүстік жайылымдарының лимитін анықтады. Мысыр мен Ұлыбритания осыған келіссе де, Италия келіспеді. Дассанетч және Ньягатом итальяндықтардың оккупациясынан зардап шекті және Түрканаға шабуыл жасап, шығындарын өтеуге ниеттенді. 1939 жылғы шілдеде Ньягатом және Дассанеч тайпалары жасаған шабуылда бірнеше жүз туркана қаза тапты. Италия кейіннен Ілемиге деген талабынан бас тартып, Ұлыбританияға Корольдік әуе күштерінің қолдауымен Иньянгатом және Дассанеч тайпаларына шабуыл жасауға рұхсат берді.

1940 жылдар

Британдық әскерлер Корольдің Африкалық атқыштары 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс Африка науқанынан кейін Ілемиді басып алды. Корольдің Африкалық атқыштары Эфиопияның оңтүстік-батысына жол тартқанда Ілеми арқылы өтті. 1944 жылы Ұлыбританияның Сыртқы істер министрлігі "қызыл сызықтан" солтүстік-батысқа қарай орналасқан "көк сызықты" зерттеді.

1950 жылдар

Судан 1950 жылы өз патрульдік шебін одан да солтүстік-батысқа қарай, Эфиопия шекарасына дейін орнатты. Олар Кения мен Эфиопия малшыларының солтүстік-батысқа жылжуына тыйым салып, оның оңтүстік-шығысындағы аумақтағы қауіпсіздік пен даму шараларын тоқтатты. Бірақ Кения-Судан келісімінде бұл патрульдік шеп егемендікке ешқандай ықпал етпейтіні, ол халықаралық шекара емес екені және Кенияға Судан аумағын патрульдеу үшін төлем жалғастырылатыны нақты айтылған. 1949 мен 1953 жылдар аралығында Судан Ньягатом тайпасын осы шептің артында ұстауға тырысқанда қақтығыстар болды. 1956 жылы Судан тәуелсіздік алғаннан кейін, Бірінші Судан азаматтық соғысының басталуына байланысты Судан Ілемиді және елдің оңтүстік бөлігінің көп бөлігін басқара алмады.

1960 және 1970 жылдар

1967 жылы президент Джомо Кениатта әкімшілігі Үшбұрыш аймағын Кенияға қосу үшін британдықтардан қолдау алуға тырысты. Британдықтар жауап бермеді, нәтижеге келгендері аз болды. Бұл мәселе тоқтатылды, ал Кенияның келесі әкімшіліктері аумақтық статус-квоны және олардың де-факто аумақтық бақылауын қабылдауға көңіл бөлді, тіпті 1980-1990 жылдары Судан Халықтық Азаттық Армиясы Суданға көшкеннен кейін Кенияның ықпалы азайғанмен де. 1964 жылы Кения мен Эфиопия шекараларын қайта растап, үшбұрыштың оңтүстік-шығыс нүктесінен оңтүстікке қарай орналасқан Намурупутқа Кенияның егемендігін бекітті. 1972 жылы Судан-Эфиопия шекарасының өзгеруі Илеми мәселесін шешпеді, себебі ол Кенияны қамтымады, бірақ Эфиопияның Илеми үшбұрышына талап ету құқығы жоқ екенін растады. 1978 жылы Кения 1938 жылғы Туркана мал жаю жолағын (Уэйкфилд жолағы) Кения мен Судан арасындағы халықаралық шекара деп біржақты түрде қарастыра бастады.

1980 жылдар

1986 жылы Кения Илеми үшбұрышын өз территориясының ажырамас бөлігі ретінде алғаш рет көрсеткен жаңа картаны кеңінен таратуға кірісті (енді бұрынғы тік көлденең "Мауд сызығы" көрсетілмеді).

1990 жылдардан қазіргі уақытқа дейін

1990 жылдары Эфиопия Дассанех тайпасын Калашников автоматтарымен қаруландырды, бұл 1978 жылы Кения үкіметі Туркана тайпасын қаруландыруына жауап ретінде болуы мүмкін. 1960 жылдардан бастап көптеген Кения карталарында Қызыл сызық Кенияның ресми шекарасы ретінде көрсетілді, бұл бұрынғы үзіліс-нүктелі шекарадан өзгеше. Соңғы кезде Кения карталарында 1950 жылғы патрульдік сызық, ең солтүстік-батыстағысы, шекара ретінде бейнеленеді. Кения мен Оңтүстік Судан арасында Судан азамат соғысында қолдау көрсету үшін Кенияға осы аумақты басқаруға рұқсат беру туралы құпия келісім болды ма деген сұрақ туындады. Соңғы онжылдықтарда бұл мәселеге қатысты елдердің басқа да маңызды міндеттері болды, бұл мәселені шешуді ұзаққа соқтырды. Аймақтағы мұнайдың жақында табылған қоры да мәселені шешуді қиындатады. 2011 жылы Оңтүстік Судан тәуелсіздік алғаннан кейін Илеми үшбұрышына қатысты Суданның талаптары жаңа ұлттық үкіметке, Джубаға берілді.