Сербиядағы венгрлер

Кіріспе

Сербиядағы венгрлер (; Szerbiai magyarok) Сербияда мойындалған ұлттық азшылық болып табылады. 2022 жылғы халық санауы бойынша Сербиядағы венгрлердің саны 184 442 адамды құрайды, бұл елдің жалпы халқының 2,8% -ын білдіреді, осылайша оларды сербтерден кейінгі екінші ірі этникалық топ және ең ірі азшылық топ етеді. Олардың көп бөлігі солтүстік автономиялық Воеводина провинциясында тұрады, онда олардың саны 182 321 адамды құрайды және провинция халқының 10,5% -ын құрайды. Сербиядағы венгрлердің шамамен 99% Воеводина провинциясында тұрады. Көптеген венгрлердің діні – рим-католик, ал қалғандары протестанттар (көбінесе кальвинистер). Олардың мәдени орталығы Суботицада (Сабадка) орналасқан.

Тарих

Воеводина аймағының бір бөлігі 10 ғасырда ортағасырлық Венгрия Корольдігіне қосылды, содан кейін венгрлер бұл аймаққа қоныстана бастады, оған дейін бұл жерді көбінесе батыс славяндары мекендеген. Венгрия басқаруы кезінде аймақтың солтүстік бөлігіндегі халықтың көп бөлігін венгрлер құрады, ал оңтүстік бөлігінде көптеген славян халықтары тұрды. 16 ғасырда Осман империясының Воеводинаны жаулап алуы және оны құрамына қосуы нәтижесінде, көптеген венгрлер аймақтан қашып кетті. Осман билігі тұсында Воеводина аймағында негізінен сербтер мен мұсылман славяндары (сербтердің Ұлы көші-қоны) қоныстанды. 18 ғасырдың басында Габсбург әкімшілігі орнағаннан кейін, әсіресе Пассаровиц (Пожаревац) бейбіт шартынан соң, жаңа венгр қоныс аударушылары аймаққа келе бастады.

Елді мекен

Воеводина аймағының бір бөлігі 10 ғасырда орта ғасырлық Венгрия Корольдігіне енгізілді, содан кейін венгрлер аймаққа қоныстанды. 16 ғасырға дейін венгрлер қазіргі Воеводина халқының басым бөлігін құрады. Венгрияны Осман империясы басып алғаннан кейін, аймақ басып алушылар тарапынан қиратылды, халық өлтірілді немесе қашып кетті. 16 ғасырдың ортасына қарай сербтер басымдыққа ие болды. 17 ғасырдың соңы мен 18 ғасырдың басында Осман империясы қуылғаннан кейін венгрлер қайтадан осы аумаққа қоныстанды. 1712 жылы граф Имре Чаки венгрлерді Бачкаға қоныстандырды. 1745 жылы венгр отарлаушылары Сентаға, 1750 жылы Тополаға, 1752 жылы Дорословоға, 1772 жылы Богоевоға, 1760 жылы Стара-Канжижаға, 1764 жылы Иджошқа, 1767 жылы Петрово-Селоға, 1776 жылы Мартоношқа, 1786 жылы Пачирге және Остожицевоға, 1787 жылы Пирошқа және 1789 жылы Фекетичке қоныстанды. 1782 және 1786 жылдар аралығында венгрлер Червенка мен Стара-Моравицаға, ал 1794 жылы Кулаға қоныстанды. Рим-католик дінін ұстанушы венгрлер көбінесе Трансдунайдан, ал протестанттық дінін ұстанушылар көбінесе Альфёльдтан келді. 1751 және 1753 жылдар аралығында венгрлер Мол мен Адаға қоныстанды (олар негізінен Сегед пен Ясшагтан келді). 1764-1767 жылдары венгрлер Суботица, Баймок және Чантавирге, ал 1770 жылы тағы да Канджижа, Мол, Ада және Петрово-Селоға, сондай-ақ Фельдварац, Сентомаш және Турияға қоныстанды. Банатта венгрлердің қоныстануы кейінірек басталды. 1784 жылы венгрлер Падей мен Наковоға, 1776 жылы Тордаға, 1786 жылы Доньи-Итебейге, 1796 жылы Беодра мен Чокаға, 1782 жылы Моношторға, 1798 жылы Маджарска-Крняға, 1773 жылы Крстур мен Майданаға, 1774 жылы Дебелячаға, 1755-1760 жылдары Бечкерекке және 1766 жылы Вршацқа қоныстанды. 1790 жылы Трансильваниядан келген 14 венгр отбасы Банатқа қоныстанды. 19 ғасырда венгрлердің кеңеюі күшейді. Ғасырдың басынан бастап венгрлер жеке және шағын топтар Альфёльдтан Бачкаға көшіп келді. 19 ғасырдың бірінші жартысында отарлаушылардың үлкенірек және кішірек топтары Молге (1805 жылы), сондай-ақ Фельдварацта, Темеринде және Нови-Садта (1806 жылы) қоныстанды. 1884 жылы венгр отарлаушылары Шайкашкаға және Мали-Стапарға, Сомбор маңындағы елді мекендерге қоныстанды. 1889 жылы венгрлер Апатинге жақын Свилоевоға және 1892 жылы Гомбошқа қоныстанды, ал тағы бір топ 1898 жылы Гомбошқа қоныстанды. Көптеген венгр қоныстанушылары Гомбоштан Бачка-Паланкаға көшіп келді. Әскери шекара жойылғаннан кейін венгр отарлаушылары Потисйе, Чюруг, Жабалж, Шаикашский Свети-Иван, Тител және Мошоринде қоныстанды. 1883 жылы Кула, Стара-Канжижа, Стари-Бечей және Тител қалаларына 1000-ға жуық секели венгрлері қоныстанды. 1800 жылы Трансдунайдан келген венгр отарлаушыларының шағын топтары Чокаға қоныстанды, ал сол уақытта Цсанад және Цсонград округтерінен келген отарлаушылар Итебей және Черня айналасындағы аймаққа қоныстанды, олар бастапқыда шашыраңқы шағын елді мекендерде өмір сүрді. Кейін олар бір елді мекенді құрды – Маджарска-Крня. 1824 жылы Маджарска-Крняға Честерегтен келген бір топ отарлаушылар қоныстанды. 1829 жылы Мокринде венгрлер қоныстанды, ал 1880 жылы бұл муниципалитетке одан да көп венгрлер қоныстанды. 1804 жылы Цсонград округінің венгр отарлаушылары Фириджхазаға (кейін Турска-Канжижаға қосылды), сондай-ақ Саян мен Тордаға қоныстанды. Тіпті, 1804 жылы Дебелячаға Цсонградтан келген венгрлердің үлкен тобы қоныстанды. 1817-1818 жылдары венгрлер Велики-Бикачқа қоныстанды, ал 1820-1840 жылдары венгрлердің кішігірім топтары Вранжевоға қоныстанды. 1826 жылы Яссяк пен Кунсагтан келген отарлаушылар Беодра маңындағы Арачқа қоныстанды. 1830 жылы Альфёльдтан келген венгрлер Велики-Лечке, 1831 жылы Остожицевоға, 1832 жылы Велики-Гаж маңындағы Маленчино-Селоға, 1839 және 1870 жылдары Падейге, 1840 жылы Джерменовци мен Маджарски-Сентмихальге, 1840-1841 жылдары Душановацқа, 1841 жылы Хетинге, 1859 жылы Санадқа, 1869 жылы Дюрджевоға (кейін Скореновацқа көшірілді) және 1890 жылы Горня-Мужляға қоныстанды. 1883-1886 жылдары Буковинадан келген Секели венгрлері Войловица, Скореновац, Иваново және Дюрджево қалаларына қоныс аударды. Секели отарлаушыларының жалпы саны 3520 адамды құрады. Оңтүстік аймақтағы Сремде алғашқы венгр қоныстанушылары 1860 жылдары көршілес округтерден, әсіресе Бачкадан көшіп келді. 1900 жылғы санаққа сәйкес, венгрлер Бач-Бодрог округінің ең ірі этникалық тобы болды және халықтың 42,7%-ын құрады (екінші орында 25,1% немістер, ал үшінші орында 18,2% сербтер). Торонтал округінде (Батыс Банат) венгрлер 18,8%-мен үшінші орында тұрды (сербтер 31,5%-мен, немістер 30,2% -мен). 1910 жылғы келесі санақта венгрлер Бач-Бодрог округінде халықтың 44,8%-ын құрады (немістер 23,5%, сербтер 17,9%), ал Торонтал округінде 20,9% (сербтер 32,5%, немістер 26,9%) құрады. 1944 жылғы қазан айында Србобрандағы 3000 венгр халқы серб коммунистік партизандары тарапынан өлімге кесілді. Бечейде венгрлерді өлтіру 1944 жылғы 9 қазанда басталды. Сомбор қаласында 1944 жылғы қазан айында венгрлерді өлтіру бұрын жасалған өлім тізімі бойынша бірден басталды. Венгрлер Кронич сарайына әкелінді. Жылқы жарыс жолының жанында 2500 венгрдің жерленген ортақ қабірлер қазылды. Қаланың сыртқы аудандарында тағы бірнеше ортақ қабірлер табылды. Венгр қаласының тұрғындары толығымен жойылды. Барлығы 5650 венгр өлімге кесілді. Темеріндегі кеңес офицері елдің барлық венгр халқын жоюға бөгет қойды. Ауылдың венгр халқының шығыны 480 адамды құрады. Бірінші аптада шамамен 1500 венгр Тодор Гаврилович басшылығымен Нови-Садтағы Дунайға атып тасталды. 1944 жылғы 3 қарашада Безданда 16 мен 50 жас арасындағы ауылдың венгр халқы спорт алаңына айдалып әкелінді. 118 ер адам машиналық мылтықпен Дунайға атып тасталды. 12-ші "Ударная" бригадасының 51-ші дивизиясына қарасты 2830 серб коммунистік партизаны кісі өлтіруге қатысты. Қызығы, кеңес офицерлері одан әрі өлім жазаларын тоқтатты, өйткені олар да осы қырғынға қорқынышпен қарады. 1944 жылғы 3 желтоқсанда Адоржандағы Тиса өзенінің жағасында 56 венгр азаматы өлімге кесілді. Жабалжда 2000 венгр азаматы қаза тапты. Суботицада 1944-45 жылдары шамамен 8000 азамат (көбінесе венгрлер) қаланы қайта басып алғаны үшін жаза ретінде Югослав партизандары тарапынан өлтірілді. Соғыс аяқталғаннан кейін серб партизандарының жасақтары Чюругты басып алып, 3000 жергілікті венгр тұрғынын өлтірді. Ауылдың қалған венгр тұрғындары ұстау лагерлеріне депортацияланды және ешқашан қайта оралуға рұқсат етілмеді. Венгрлер мен немістерлер жаңадан құрылған коммунистік үкіметті қолдамағандықтары немесе "бұрыс" этникалық топқа жатқандықтары үшін жазаланды.

Parts of the Vojvodina region were included into the medieval Kingdom of Hungary in the 10th century, and Hungarians then began to settle in the region. Until the 16th century, Hungarians formed the largest part of population in today's Vojvodina. After the Ottoman conquest of Hungary, the region was devastated by the conquerors, the population were killed, or fled. By the middle of the 16th century, Serbs were the majority. Hungarians started to settle back to the territory after the Ottomans were driven out in the late 17th and early 18th centuries. Count Imre Csáky settled Hungarians in his possessions in Bačka in 1712. In 1745, Hungarian colonists settled in Senta, in 1750 in Topola, in 1752 in Doroslovo, in 1772 in Bogojevo, in 1760 in Stara Kanjiža, in 1764 in Iđoš, in 1767 in Petrovo Selo, in 1776 in Martonoš, in 1786 in Pačir and Ostojićevo, in 1787 in Piroš, and in 1789 in Feketić. Between 1782 and 1786, Hungarians settled in Crvenka and Stara Moravica, and in 1794 in Kula. Hungarians of Roman Catholic faith originated mostly from Transdanubia, while those of Protestant faith originated mostly from Alföld. Between 1751 and 1753, Hungarians settled in Mol and Ada (Those originated mostly from Szeged and Jászság). In 1764–1767, Hungarians settled in Subotica, Bajmok and Čantavir, and in 1770 again in Kanjiža, Mol, Ada and Petrovo Selo, as well as in Feldvarac, Sentomaš and Turija. In Banat, the settling of Hungarians started later. In 1784 Hungarians settled in Padej and Nakovo, in 1776 in Torda, in 1786 in Donji Itebej, in 1796 in Beodra and Čoka, in 1782 in Monoštor, in 1798 in Mađarska Crnja, in 1773 in Krstur and Majdan, in 1774 in Debeljača, in 1755–1760 in Bečkerek, and in 1766 in Vršac. In 1790, 14 Hungarian families from Transylvania settled in Banat. In the 19th century, the Hungarian expansion increased. From the beginning of the century, the Hungarian individuals and small groups of settlers from Alföld constantly immigrating to Bačka. In the first half of the 19th century, larger and smaller groups of the colonists settled in Mol (in 1805), as well as in Feldvarac, Temerin and Novi Sad (in 1806). In 1884, Hungarian colonists settled in Šajkaška and in Mali Stapar near Sombor. In 1889, Hungarians were settled in Svilojevo near Apatin and in 1892 in Gomboš, while another group settled in Gomboš in 1898. Many Hungarian settlers from Gomboš moved to Bačka Palanka. After the abolishment of the Military Frontier, Hungarian colonists were settled in Potisje, Čurug, Žabalj, Šajkaški Sveti Ivan, Titel and Mošorin. In 1883 around 1,000 Székely Hungarians settled in Kula, Stara Kanjiža, Stari Bečej and Titel. In 1800, smaller groups of Hungarian colonists from Transdanubia settled in Čoka, while in the same time colonists from Csanád and Csongrád counties settled in the area around Itebej and Crnja, where they at first lived in scattered small settlements. Later they formed one single settlement – Mađarska Crnja. In 1824, one group of colonists from Čestereg also settled in Mađarska Crnja. In 1829 Hungarians settled in Mokrin, and in 1880 an even larger number of Hungarians settled in this municipality. In 1804, Hungarian colonists from Csongrád county settled in Firiđhaza (which was then joined with Turska Kanjiža), as well as in Sajan and Torda. Even a larger group of Hungarians from Csongrád settled in 1804 in Debeljača. In 1817–1818 Hungarians settled in Veliki Bikač, and in 1820–1840 smaller groups of Hungarians settled in Vranjevo. In 1826, colonists from Jászság and Kunság settled in Arač near Beodra. In 1830, Hungarians from Alföld settled in Veliki Lec, in 1831 in Ostojićevo, in 1832 in Malenčino Selo near Veliki Gaj, in 1839 and 1870 in Padej, in 1840 in Jermenovci and Mađarski Sentmihalj, in 1840–1841 in Dušanovac, in 1841 in Hetin, in 1859 in Sanad, in 1869 in Đurđevo (later moved to Skorenovac), and in 1890 in Gornja Mužlja. In 1883 1886, Székely Hungarians from Bukovina were settled in Vojlovica, Skorenovac, Ivanovo and Đurđevo. The total number of Székely colonists was 3,520. In the southern region of Srem, the first Hungarian settlers moved there during the 1860s from neighbouring counties, especially from Bačka. According to the 1900 census, the Hungarians were the largest ethnic group in the Bács Bodrog County and made up 42.7% in the population (the second largest were Germans with 25.1%, and the third largest group were Serbs with 18.2%). The Hungarians were third largest group in the Torontál County (West Banat) with 18.8% (after Serbs with 31.5% and Germans with 30,2%). In the next census, in 1910, the Hungarians were the largest group in the Bács Bodrog County with 44,8% in the population (followed by Germans with 23.5% and Serbs with 17.9%), and the third largest in the Torontál County with 20.9% (Serbs with 32.5%, Germans with 26.9%). In October 1944, 3,000 inhabitants of Hungarian nationality in Srbobran were executed by the Serbian communist partisans from the village of 18,000 inhabitants. In Bečej killing of the Hungarians began on 9 October 1944. In the city of Sombor in October 1944, the murdering of the Hungarians started at once based on the death list previously made. The Hungarians were taken to the Palace of Kronich. Next to the race course, the common graves were dug in which 2,500 Hungarians were buried. Several other common graves can be found in the outside districts of the city. The inhabitants of the Hungarian city were fully exterminated. In total, 5,650 Hungarians were executed. A Soviet officer in Temerin prevented the extirpation of the whole Hungarian population of the village. Hungarian human loss of the village was 480 people. During the first week, about 1500 Hungarians were shot down into the Danube in Novi Sad under the leadership of Todor Gavrilović. On 3 November 1944 in Bezdan, Hungarian male inhabitants of the village between 16 and 50 years were driven to a sports ground. 118 men were shot down by machine pistol to the Danube. 2830 Serbian communist partisans who made the murder belonged to the 12th "Udarna" Brigade of the 51st Division. Strangely, the Soviet officers stopped further executions as they were also horrified at the massacre. On 3 December 1944, 56 Hungarian citizens were executed on the bank of the Tisza river in Adorjan. In Žabalj, 2,000 Hungarian citizens were killed. In Subotica during the 1944 45 period, about 8,000 citizens (mainly Hungarian) were killed by Yugoslav Partisans as retribution for supporting Hungary re taking the city. At the end of the war, detachments of Serbian Partisans occupied Čurug and murdered 3000 local ethnic Hungarian residents. The surviving ethnic Hungarian residents of the village were deported to detention camps and were never allowed to return. Ethnic Hungarians Germans were declared to be collaborators or exploiters. Those suspected of not supporting the emerging Communist regime or who belonged to a "wrong" ethnic group were the targets of persecution.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері Венгрия халқының саны тұрақты түрде азайып келеді, негізінен төмен туу көрсеткіштері мен эмиграцияның нәтижесінде. 1974 жылы Югославия конституциясы өзгертілді, Воеводинаға жоғары дәрежеде автономия берілді және жергілікті венгрлер Воеводина провинциялық басқаруына қатысты. Венгрлер өз мәдениеттері мен тілдерін сақтап қалуға мүмкіндік алды, өз мектептері мен мәдени орталықтары болды. Жосип Броз Тито билігі тұсында Воеводинадағы өмір венгрлер мен басқа ұлт өкілдері үшін бейбіт болды. Югославия билігі жеке ұлттардың ұлтшылдық қозғалыстарын қатаң басып тастады. 1990 жылдардағы Югославия соғыстары кезінде одан да көп венгр Воеводинаны тастап кетті. Бұл эмиграцияның себебі елдің қираған экономикасы және жұмыс таба алмау болды, осы себептен көптеген сербтер мен басқа да ұлт өкілдері Воеводинадан эмиграция жасады. Югославияның басқа аймақтарымен салыстырғанда провинциядағы жағдай тыныш болғанымен, кейбір венгрлер өздерін қауіпсіз сезінбеді, әсіресе Воеводина Хорватиядағы соғыс ошағына жақын болғандықтан. Венгрлер Воеводинадан эмиграция жасағаннан кейін, олардың тастап кеткен үйлерінің бір бөлігі Югославияның басқа аймақтарынан келген босқындарды орналастыру үшін пайдаланылды. Бұл аймақтың кейбір бөліктерінде этникалық құрамның өзгеруіне әкелді. 1991 жылы 340 946 адамды (16,9%) құраған венгр халқының саны 2002 жылы 290 207 адамға (14,28%) дейін төмендеді. Соңғы жылдары (әсіресе 2004 және 2005 жылдары) этникалық венгр қауымдастығының кейбір өкілдері венгрге қарсы көзқарасқа ұшырады. Бүгінде Воеводинадағы көптеген венгрлер өздерінің саяси құқықтарының кеңейтілуін қалайды. Кейбір жергілікті венгр саясаткерлері Воеводинаның солтүстік бөлігінде, негізінен венгрлер тұратын жаңа автономиялық аймақ құруды ұсынады (қ. Венгрияның аймақтық автономиясы). Олар сондай-ақ Венгрияда тұрмастан Венгрия азаматтығын алуды қалайды, себебі бұл оларды автоматты түрде Еуроодақ азаматтарына айналдырып, көптеген артықшылықтар береді. Алайда, Венгрияда өткізілген референдумда бұл мәселе қолдау таппады. Воеводина венгрлерінің саяси болашағы белгісіз, өйткені олардың қауымдастығы төмен туу көрсеткіштерімен және азайып бара жатқан халқымен сипатталады. Кейбір демографиялық болжамдарға сәйкес, Воеводина венгрлері кейбір муниципалитеттер мен қалаларда этникалық басымдығын жоғалтуы мүмкін. Дегенмен, олар басқаларында басымдығын сақтап қалады. Осылайша, венгрлер Воеводинаның солтүстік бөлігінде маңызды этникалық топ болып қала береді, бірақ аймақтағы демографиялық өзгерістер жергілікті венгр саясаткерлерінің аумақтық автономияға немесе ұсынылған венгр автономиялық аймағының аумағын кеңейтуге қатысты талаптарын азайтуы мүмкін.

Since the end of the Second World War, the Hungarian population has been steadily declining, mainly due to low birth rates and emigration. In 1974, the Yugoslav constitution was modified, giving Vojvodina a very high autonomy and local Hungarians participated in Vojvodinian provincial administration. The Hungarians were also allowed to keep their culture and language alive; they had their own schools and cultural institutions. During the reign of Josip Broz Tito, life in Vojvodina was peaceful for Hungarians and others. The Yugoslav authorities heavily cracked down on single nations' nationalist activity. As the Yugoslav Wars of the 1990s were raging, more Hungarians left Vojvodina. One of the reasons for this emigration was the country's ruined economy and the inability of employment, which was why many Serbs and others also emigrated from Vojvodina. Although the province was peaceful and calm compared to other areas of Yugoslavia, some Hungarians felt threatened, especially because Vojvodina was near the front lines during the War in Croatia. With an emigration of Hungarians from Vojvodina, one part of their former houses was used to resettle refugees from other parts of the former Yugoslavia. This created a change in the ethnic structure in some parts of the region. The Hungarian population has fallen from 340,946 (16.9%) in 1991, to 290,207 (14.28%) in 2002. In recent years (mostly in 2004 and 2005), some members of the ethnic Hungarian community have sometimes been the targets of anti Hungarian sentiment. Today, many Hungarians in Vojvodina want their political rights to be extended. Some local Hungarian politicians proposing the creation of a new autonomous region in the northern part of Vojvodina inhabited mainly by Hungarians (see: Hungarian Regional Autonomy). They also want to attain Hungarian citizenship without being Hungarian residents, as this would automatically make them EU citizens, giving them many benefits. However, a referendum on this issue in Hungary failed. The political future of Vojvodinian Hungarians is uncertain, as their community is characterized by low birth rates and a dwindling population – according to some demographic predictions, Hungarians of Vojvodina will probably lose ethnic majority/plurality in some municipalities and sizable towns. Still, they will certainly remain in the majority in others. Thus, while Hungarians will remain a notable ethnic group in the northern part of Vojvodina, partial demographic changes in the area will probably reduce the demands of local Hungarian politicians for territorial autonomy or at least for wide territorial extension of the proposed Hungarian autonomous region.

Демография

Сербиядағы мажарлардың көп бөлігі Воеводинада, әсіресе оның солтүстік бөлігінде (Солтүстік Бачка және Солтүстік Банат аудандары) шоғырланған, олардың көпшілігі (57,17%) осы жерде тұрады. Бес муниципалитетте мажарлар абсолютті көпшілікті құрайды: Канджижа (85,13%), Сента (79,09%), Ада (75,04%), Бачка Топола (57,94%), Мали Иджош (53,91%). Мажар халқы салыстырмалы түрде көпшілікті құрайтын этникалық құрамы әртүрлі муниципалитеттер: Чока (49,66%), Бечей (46,34%) және Суботица (35,65%). Көпұлтты Суботица қаласы Сербиядағы мажарлар үшін мәдени және саяси орталық болып табылады. Стара-Моравица, Пачир, Фекетич, Нови-Итебей және Дебельяча елді мекендерінде протестант мажарлары халықтың көпшілігін құрайды.

Жыл (халық санағы деректері) Этникалық мажарлар саны Ұлттық халыққа қатысты пайыздық үлес
1921 365,982 6,46%
1931 413,000 7,27%
1948 433,701 6,64%
1953 441,907 6,33%
1961 449,587 5,88%
1971 430,314 5,09%
1981 390,468 4,19%
1991 343,942 4,24%
2002 293,299 3,91%
2011 253,899 3,53%
2022 184,442 2,77%

Дін

2011 жылғы санақ бойынша, сербиядағы венгрлердің көпшілігі католик шіркеуіне жатады (224 291 адам, немесе барлық венгрлердің 88,3 пайызы). Шамамен 6,2 пайызы протестантизмнің түрлі ағымдарына жатады, ал қалғандарының өте аз бөлігі Шығыс православие шіркеуіне кіреді (1,2%).