Кіріспе
Синтаксис құбылысы
Синтаксисте слюицинг – тікелей және жанама сұрақтарда кездесетін эллипстің бір түрі. Бұл эллипс сұрақ сөзімен (wh-сөздермен) басталады, көбінесе сұрақ сөзінен басқа сөйлемнің барлық бөлігі түсіріліп қалады. Слюицинг 21-ші ғасырдың басында жан-жақты зерттелді, сондықтан ол эллипстің салыстырмалы түрде жақсы түсінілген түрі саналады. Слюицинг көптеген тілдерде кездеседі.
Негізгі мысалдар
Шлюзингті келесі мысалдар көрсетеді. Әр жағдайда, тек сұрақ сөзін немесе сөз тіркесін айтуға қарамастан, енгізілген сұрақ түсініледі. (Эллипстік сөйлемді білдіретін сұрақтың болжамды түсіндірмелері жақшада берілген; олардың кей бөліктері алдыңғы мәтінде қалың әріппен жазылған материалға сілтеме жасайды.) Фиби бірдеңе жеді, бірақ ол не екенін білмейді. (=ол не жеді) Джонға бұршақ ұнамайды, бірақ оның себебін білмейді. (=неге ол бұршақты ұнатпайды) Біреу сорпаны жеп қойды. Өкінішке қарай, кім екенін білмеймін. (=кім сорпа жеді) Бұл мысалдарда шлюзинг жанама сұрақтарда кездеседі. Ол тікелей сұрақтарда да жиі кездеседі, мысалы:
Jon doesn't like the lentils, but he doesn't know why. (=why he doesn't like the lentils)
Someone has eaten the soup. Unfortunately, I don't know who. (=who has eaten the soup)
Sluicing in these examples occurs in indirect questions. It is also frequent in direct questions across speakers, e. g.
Somebody is coming for dinner tonight. Who? (=Who is coming for dinner tonight)? They put something in the mailbox. What? (=What did they put in the mailbox)? The examples of sluicing above have the sluiced material following its antecedent. This material can also precede its antecedent, e. g.
I don't know why, but the pictures have been moved. (=why the pictures have been moved)
When and how is unclear, but somebody should say something. (=when and how somebody should say something)
Merchant states that these and other examples of sluicing can be organized into four categories of sluicing constructions. These types include sluices with adjunct wh phrases, sluices with overt correlates, sluices with implicit arguments and contrast sluices. The first type refers to when the wh phrase does not have an elided copy of the antecedent but is an adjunct. The second type refers to a correlate in the antecedent clause that is indefinite. This is shown in the above example about someone eating the soup, with ‘someone’ being the indefinite correlate of ‘who’. The third type of sluicing construction refers to when the wh word is not referring to a term in the antecedent but is referring to an object that corresponds to the preceding verb. The final type of sluicing construction occurs when the elided material correspondent contrasts that of what is in the antecedent.
Бүгін кешкі асқа біреу келеді. Кім? (=Кешкі асқа кім келеді?) Олар пошта жәшігіне бірдеңе салды. Не? (=Пошта жәшігіне не салды?) Жоғарыдағы шлюзинг мысалдарында, шлюзингке түскен материал алдыңғысына келеді. Бұл материал алдыңғысынан бұрын да келуі мүмкін, мысалы:
Jon doesn't like the lentils, but he doesn't know why. (=why he doesn't like the lentils)
Someone has eaten the soup. Unfortunately, I don't know who. (=who has eaten the soup)
Sluicing in these examples occurs in indirect questions. It is also frequent in direct questions across speakers, e. g.
Somebody is coming for dinner tonight. Who? (=Who is coming for dinner tonight)? They put something in the mailbox. What? (=What did they put in the mailbox)? The examples of sluicing above have the sluiced material following its antecedent. This material can also precede its antecedent, e. g.
I don't know why, but the pictures have been moved. (=why the pictures have been moved)
When and how is unclear, but somebody should say something. (=when and how somebody should say something)
Merchant states that these and other examples of sluicing can be organized into four categories of sluicing constructions. These types include sluices with adjunct wh phrases, sluices with overt correlates, sluices with implicit arguments and contrast sluices. The first type refers to when the wh phrase does not have an elided copy of the antecedent but is an adjunct. The second type refers to a correlate in the antecedent clause that is indefinite. This is shown in the above example about someone eating the soup, with ‘someone’ being the indefinite correlate of ‘who’. The third type of sluicing construction refers to when the wh word is not referring to a term in the antecedent but is referring to an object that corresponds to the preceding verb. The final type of sluicing construction occurs when the elided material correspondent contrasts that of what is in the antecedent.
Мен неге екенін білмеймін, бірақ суреттер жылжытылды. (=Суреттер неге жылжытылды) Қашан және қалай екені белгісіз, бірақ біреу бірдеңе айтуы керек. (=Біреу не қашан және қалай айтуы керек) Мерчант бұл және басқа шлюзинг мысалдарын шлюзинг құрылыстарының төрт санатына бөлуге болатынын айтады. Бұл түрлерге: қосымша сұрақ сөздері бар шлюзингтер, анықталған сәйкестіктері бар шлюзингтер, жасырын аргументтері бар шлюзингтер және қарама-қарсы шлюзингтер кіреді. Бірінші түр, сұрақ сөз тіркесінде алдыңғы мәтіннің көшірмесі болмайтын, бірақ қосымша болатын жағдайды қарастырады. Екінші түр, алдыңғы сөйлемдегі анықталмаған сәйкестікке қатысты. Бұл жоғарыдағы сорпа жеген мысалда көрсетілген, онда «біреу» деген сөз «кім» деген сөздің анықталмаған сәйкестігі болып табылады. Үшінші шлюзинг құрылысының түрі, сұрақ сөзі алдыңғы мәтіндегі терминге емес, алдыңғы етістікке сәйкес келетін объектіге сілтеме жасайтын жағдайды қарастырады. Соңғы шлюзинг құрылысының түрі, егер жойылған материал алдыңғы мәтіндегіге қарама-қарсы болса пайда болады.
Jon doesn't like the lentils, but he doesn't know why. (=why he doesn't like the lentils)
Someone has eaten the soup. Unfortunately, I don't know who. (=who has eaten the soup)
Sluicing in these examples occurs in indirect questions. It is also frequent in direct questions across speakers, e. g.
Somebody is coming for dinner tonight. Who? (=Who is coming for dinner tonight)? They put something in the mailbox. What? (=What did they put in the mailbox)? The examples of sluicing above have the sluiced material following its antecedent. This material can also precede its antecedent, e. g.
I don't know why, but the pictures have been moved. (=why the pictures have been moved)
When and how is unclear, but somebody should say something. (=when and how somebody should say something)
Merchant states that these and other examples of sluicing can be organized into four categories of sluicing constructions. These types include sluices with adjunct wh phrases, sluices with overt correlates, sluices with implicit arguments and contrast sluices. The first type refers to when the wh phrase does not have an elided copy of the antecedent but is an adjunct. The second type refers to a correlate in the antecedent clause that is indefinite. This is shown in the above example about someone eating the soup, with ‘someone’ being the indefinite correlate of ‘who’. The third type of sluicing construction refers to when the wh word is not referring to a term in the antecedent but is referring to an object that corresponds to the preceding verb. The final type of sluicing construction occurs when the elided material correspondent contrasts that of what is in the antecedent.
Шлюздеуге теориялық көзқарас
Тілдерде шлюздеудің қалай жүзеге асуына қатысты екі теориялық тәсіл ұсынылған. Джон Р. Росс шлюздеуді алғаш зерттеген; ол шлюздеудің wh сөз тіркесінің бауырлас құрауышын жою арқылы жүретін, қалыпты wh-сөзді алға жылжыту процесі екенін айтты. Бұл талдауды Джейсон Мерчант одан әрі кеңейтіп, бүгінгі күнге дейін шлюздеу туралы ең толық зерттеме ретінде қарастырады. Талдаудың тағы бір түрі эллипсистің құрылымдық емес талдауларын ұсынады және айтылмаған эллипстік материалдың бар екенін жоққа шығарады. Шлюздеудің үшінші түсіндірмесі катена бірлігіне негізделген; жойылған материал – катена.
Қозғалыс әдісі
Жылжымалы тәсіл бойынша, шлюздеу – кіріктірілген сөйлем синтаксисте құрылып, содан кейін кіріктірілген сөйлемдегі сұрау сөзі (wh-фразасы) құраушыдан тысқары SpecCP позициясына (комплементизаторлық фразаның спецификаторына) жылжыған синтаксистік туындының нәтижесі. Бұл қадамдардан кейін сөйлемнің қалған бөлігін қамтитын уақыттық фразаның түйіні жойылады (яғни, айтылмайды). Осы тәсілді қолдайтын дәлелдер – Merchant сипаттағандай, жағдай белгісінің, байланыстың және препозициялардың қалдық әсерлерінде көрінеді.
Құбырларды таңбалау
Морфологиялық жағдай белгісі бар тілдердегі сұрақ фразалары Ross және Merchant көрсеткендей, түсінілетін етістікке сәйкес жағдайды көрсетеді. Мысалы, неміс тіліндегі "schmeicheln" (құшақтап, жақсы көру) етістігі өзінің толықтауышына dative жағдайын талап етеді. Қысқартылған сұрақ фразасы, толық құрылымдағы өзінің аналогындай бірдей жағдайды көрсетуі керек.
Қозғалыссыз жақындау
Сонымен қатар, кіріктірілген сөйлемнен сұрақ сөзін (wh-сөзін) шығармайтын шлюздеуге қатысты бірнеше теориялық көзқарас бар. Осы көзқарастардың ішінде PF жою және LF көшіруі бар. Говард Ласник ұсынған PF жою бойынша, кіріктірілген сөйлемдегі TP нөлдік болып табылады және оның ішінде сұрақ сөзінің қозғалыс операциясынан кейін жойылатын синтаксистік құрылымы бар. Екінші көзқарас, LF көшіруі, – Энн Лобек ұсынған процесс, онда шлюздеу тіркесінің бастапқы құрылымы сұрақ сөзінің кіріктірілген сөйлемнің SpecCP позициясында пайда болатын және кіріктірілген сөйлемнің уақыт фразасының орнын нөлдік белгі (e) алып тұратын құрылым болып табылады. Бұл синтаксистік туындының шегі. Осы құрылым туындыланғаннан кейін, ол семантикалық интерпретацияға, логикалық формаға жіберіледі, онда уақыт фразасындағы жасырын материал сөйлемді толық түсіну үшін қалыптасады. Осы көзқарасқа дәлел ретінде шлюздеудегі аралдарды түсіндіру мүмкіндігі қарастырылады, бұл төменде талқыланады.
Құбырдағы аралдар
Sluicing айтарлықтай назар аударды, өйткені Джон Р. Росс алғаш талқылағандай, ол wh сұрауларын оның ашқан аралдық шектеулерді бұзуға мүмкіндік береді: Олар Балқан тілінде сөйлейтін біреуді жұмысқа алуды қалайды, бірақ қай тіл екенін есімде қалдырмадым. (=* қай тілде сөйлейтін біреуді жұмысқа алуды қалайды) Sluicing аралдық құрылымы бар сөйлемнің мағынасын сақтап, грамматикалық тұрғыдан дұрыс болуына мүмкіндік береді. Клаус Абельс атап өткендей, мұндай жағдай барлық кезде орын ала ма, әлде аралдық құрылымға байланысты ма деген пікірталас әлі де жалғасуда. Маркс бауырларының біреуінің өмірбаяны осы жылдың соңында жарық көреді, кімнің өмірбаяны жарық көретінін болжаңыз. Маркс бауырларының біреуінің өмірбаяны осы жылдың соңында жарық көреді, кім екенін болжаңыз. Бірінші мысал грамматикалық емес, себебі аралдық құрылым сөйлемнің бастауыш бөлігінен (құшақта көрсетілгендей) ештеңе шығаруға мүмкіндік бермейді. Екінші мысал sluicing арқасында сақталады, өйткені аралдық құрылым жойылады және мағынасы сөйлемнің контекстінен түсіндіріледі, осылайша мағынасы сақталып, грамматикалық тұрғыдан дұрыс болады.
They want to hire someone who speaks a Balkan language, but I don't remember which one. (=*which one they want to hire someone who speaks)
Sluicing allows a sentence that contains an island to retain its meaning and remain grammatical. As mentioned by Klaus Abels, there is an ongoing debate on whether this can happen in all situations or if it is island dependent. A biography of one of the Marx brothers will be published later this year, guess which (of the Marx brothers) [a biography of which of the Marx brothers] will be published later this year. A biography of one of the Marx brothers will be published later this year, guess which. The first example is ungrammatical because the island prevents us from moving anything out of the subject constituent (shown in square brackets). The second example is saved through sluicing as the island is sluiced and the meaning can be inferred from the context of the sentence, therefore maintaining the meaning and remaining grammatical.
Шлюздеуге әртүрлі көзқарастармен байланысты мәселелер
Тек catena негізделген тәсіл ғана бірнеше шлюздік құбылысты қосымша түсіндірмелерсіз шеше алады. Құрылымдық қозғалысты талдау, эллипсис орнынан бастауыш емес сұрақ сөйлемін шығарып алу үшін қозғалыстың басқа түріне сүйенуі керек; осы қосымша қозғалысқа қатысты ұсыныстарға экстрапозиция немесе ығысу жатады және олар шлюздік құбылыстағы шектеулерді түсіндіре алуы тиіс. Құрылымдық емес талдау, сұрақ сөйлемнің бірнеше сұрақ сөйлемдерден тұруын және байланыс эффектілерін ескере алу үшін сөйлем құрылымының ережелерін қосуы керек. Дегенмен, catena негізделген тәсіл жергіліктілік фактілерін ескермейді; catena бірнеше сөйлемді қамти алатындықтан, бірнеше шлюзделген сұрақ сөйлемдерінің бір сөйлемнің құрамында болуы керектігі түсініксіз.
Жапон тілі
Жапон тіліндегі келесі мысал, сұрақ сөйлемдерін қысқартуды (sluicing) көрсетеді.