Кіріспе

Шығыс Азияға тән ям түрлері. Dioscorea polystachya немесе қытай ямы (s=山药), сондай-ақ корица лозасы деп те аталады, ям тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Оны кейде қытай картофелі немесе корейше ma деп атайды.

Ауқым

Бұл өсімдік Шығыс Азияның барлық аймақтарында өседі. Жапонияға 17 ғасырда немесе одан ертерек әкелінген деп саналады. 19 ғасырда АҚШ-қа тағамдық және мәдени мақсаттармен әкелінген, бірақ қазір инвазивті түр деп есептеледі. Өсімдік 19 ғасырда Еуропада картоп апаты кезінде пайда болды, және қазіргі Шығыс Азия тағамдық нарығы үшін осы күнгә дейін өсіріліп келеді.

Таксономия

Ботаникалық атаулар Dioscorea opposita және Dioscorea oppositifolia қытайлық ямға жиі дұрыс емес қолданылады. Қателікке назар салатын ботаникалық еңбектер, мысалы, Dioscorea opposita auct. D. polystachya-ның синонимі ретінде тізімделуі мүмкін. Жаңа өсімдіктер түйіршіктерден немесе олардың бөліктерінен өсіп шығады. Қытайлық ямның гүлдері корица иісімен ерекшеленеді. Өсімдік бір немесе бірнеше шпиндел тәрізді түйірлерді немесе хуайшаньяо (s=怀山药 немесе s=淮山药, яғни Хуайцин Фу (s=怀庆俯) аймағынан) өндіреді. Кейде ол шүюй (t=[[wikt:薯蓣) деп те аталады. Ямның түйіршіктері шаньяо доу (s=山药豆) немесе шаньяо дан (s=山药蛋) деп аталады. Жапонияда осы түрдің өсірілетін үш тобы анықталған. Көбінесе ұзын, цилиндрлі типті ичоимо (銀杏芋) жазық, ладонь пішіндес, ал цукуне имо (つくね芋) дөңгелек немесе шар тәрізді болады. Яматоимо ([[wikt:大和芋) термині әсіресе Канто аймағында нарықтағы ичоимо үшін қолданылады. Хуайшань дәстүрлі қытай медицинасында да қолданылған.

Инвазивті түр ретінде

Dioscorea polystachya 1800 жылдары АҚШ-қа сәндік немесе тағамдық өсімдік ретінде отырғызылған кезде әкелінді. Қазір ол және басқа да әкелінген ямс түрлері онда жабайы өседі. Үлкен Түтінді Таулар Ұлттық паркінде қиындық тудырады, онда оның ареалы "жедел кеңейіп" жатыр, әсіресе Теннесси аңғарында, түрлі жергілікті, гибридті және/немесе инвазивті емес түрлері таңғы даңқ пен байлаулы, сондай-ақ инвазивті кудзу мен кускута (сарыбас) проблема тудырып, жылдам өсетін және көбінесе дұрыс қолданылмаған түйінділеріне ұқсас. Қытай ямсы мен ауа картоптары бау-бақшалар мен аулаларды толығымен жойса да, әлі бұл аймақтарда инвазивті деп жіктемелген жоқ. Сондықтан, түйінді жегісі келетін тұрғындар жүзімдерін қорғалмаған жерге отырғызады, ал жоюды көздейтіндер жүзімдердің жоғары жағын жерден кесіп, компостқа немесе мульчаға айналдырады, бірақ бұл жағдайды нашарлатады және нарықтағы ешбір гербицид өсімдіктен құтыла алмайды. Флоридада және айналасындағы штаттарда мүліктеріне зиян келген және осы өсімдік зиянкестерінен құтылуды қалайтын адамдар үшін жаңа шешім – тегін ауа картоп қоңыздарын сұрау. Алайда, түрлі мемлекеттік ережелер мен басқаларының жетіспеуіне байланысты, бұл қоңыздар Теннесси тұрғындарынан қашып жүр.

Ас дайындауда

D. polystachya түбіршіктерін шикі (ұғып немесе тілімдеп) жеуге болады. Олар тағам дайындауда да қолданылады және түбіршіктер әртүрлі тәсілдермен дайындалады. Көбінесе оларды қабығынан тазартылған тамырларын сумен, сүтпен немесе йогуртпен (кейде қосымша бал қосып) араластырып, маджуп (마즙) немесе "ма шырыны" (마주스) деп аталатын қоректік сусын ретінде ішеді. Басқа вариант бойынша, қабығынан тазартылған түбіршіктер кесіліп, шикі, пісірілген, буда қуырылған немесе қуырылған күйінде, дәмдеуіш соустармен бірге беріледі.

Өсіру

Қытайлық ямның өсу циклі шамамен бір жылға созылады және оны қыс пен көктем аралығында отырғызу керек. Оны өсірудің дәстүрлі әдістері: кішкентай түбірсақтарды пайдалану, үлкен түбірсақтардың жоғарғы бөлігін кесу немесе бұтақтардан көшендеу арқылы. Бірінші екі әдіс 20 см (7,8 дюйм) және одан ұзын түбірсақтарды өндіруге мүмкіндік береді. Ал соңғы әдіс көбінесе келесі жылға қайта отырғызылатын кішкентай түбірсақтарды (10 см немесе 4 дюйм) береді. Қытайлық ям түбірсақтарын қайта отырғызғаннан кейін 7-9 ай өткен соң олардың жапырақтары сарғалды бастайды (түбір өсіретін өсімдіктерде бұл жиі кездесетін құбылыс), бұл түбірсақтарды жинауға дайын екенін көрсетеді. Жеке бақшаларда әдетте тек қана жеуге арналған түбірсақтар жиналады, ал қалғаны ылғалды топырақта ыдыста қалдырылады.