Кіріспе

Дион эдуле, каштана диону – Мексиканың туған жері цикад, сонымен қатар "пальма де ла вирген" деп те аталады. Цикадтар – тұқымдық өсімдіктердің ең көне түрлерінің бірі, тіпті динозаврлардың пайда болуына дейін өмір сүрген. Ол цикадалар отрядындағы Замиацейлер тұқымдасына жатады. "Dioon" атауы "екі жұмыртқалы" дегенді білдіреді, бұл екі аналық гүлдің болуына сілтеме жасайды (төмендегі суретке қараңыз). Екі түрше белгілі: атаулы түрше басқа түршеге қарағанда ылғалды ортада өседі:
Dioon edule subsp. angustifolium
Dioon edule subsp. edule.

Анатомия

Дион эдуле басқа Дион түрлерінен оңай ажыратылады, себебі оның жапырақшаларының шетінде тікендер жоқ. Жастар жапырақтарында тікендер болады, бірақ өсімдік жетілгенде олар жоғалады. D. edule-дің қауырсын тәрізді (яғни, қауырсынды) жапырақтарының ұзындығы шамамен 135 см-ге жетеді. Өсімдіктің денесінің кез келген кесілімінен шырыш немесе сап шығады. Өсімдіктің үлкен орталық миы және ксилема, флоэма және камбиумды қамтитын жалғыз тамыр шоғыры бар. Организм баяу өседі және ксерофильді (яғни, құрғақшылыққа төзімді) болғандықтан, басқа өсімдіктерден айырмашылығы, кішкентай өткізу арнасы ғана қажет. Стоматалар транспирация мен ассимиляцияға көмектеседі және спорофиллдермен байланысты. D. edule үш немесе төрт ірі, қалыптан тыс орналасқан тамырға ие, олар көптеген кішкентай тамырлармен қоршалған, олардың ішінде таниндері бар кішкентай түйіндер орналасқан. Тамырлар феллогеннен тұратын көп мөлшердегі қабықты екіншілік тіндерден тұрады. Әдетте, аталық және аналықты конус пайда болғанға дейін ажырату өте қиын. Конустар көру арқылы айырмашылықты көрсетпейді; алайда, конус аралықтарын өсімдіктің жынысын анықтау үшін пайдалануға болады. Әйелдерде конус аралығы әдетте еркектерге қарағанда ұзақ болады, шамамен 10–52 жыл, ал еркектерде 2,8–8,8 жыл. Әйелдік конуста архегонияның орталық жасушасы (тозаңданудан кейін тұқымға айналады) 3 мм-ге дейін ұзын, ал диаметрі 0,5 мм-ге дейін ядроға ие; бұл белгілі ең ірі мононуклеатты жасуша.

Тіршілік ету ортасы

Дион эдуле Мексиканың шығыс жағалауына ендемик. Ол көбінесе Веракрустан Нуэво-Леонға дейінгі Сьерра-Мадре-Ориентал аймағында таралған. Көбінесе тропикалық жапырақты тікенді орманды және еменді ормандарда өседі. Олар әдетте 500–1000 фут (152–305 метр) биіктікте, қиын жағдайларда, ашық, беткі қабаты жұқа топырақта кездеседі. D. edule өсетін көптеген аймақтар өте құрғақ климатқа және олардың тіршілік етуі мен таралуына әсер ететін жиі өрттерге ұшырайды.

Экология және таралу

Тоқыраулар Дион эдуле популяцияларының динамикасын өзгертеді. Егер популяцияда ересек өсімдіктер басым болса, жас өсімдіктерден тұратын популяцияға қарағанда, тоқыраудың әсері азырақ болады. Бұл олардың қатал жағдайға төтеп беру қабілетіне байланысты. D. edule III типті өмір сүру қисығын және жиынтық таралуын көрсетеді. Ол көбінесе су, қоректік заттар және тұқымның таралуы үшін басқа, тез өсетін түрлермен бәсекелесетін тасты, тақыр топырақта кездеседі. Оларға жауап ретінде, олар осы қатал климатта өсу үшін табиғи іріктеу арқылы артықшылықты дамытты, соның ішінде бекіту және су өткізу үшін күшті орталық тамырларды. Сонымен қатар, егер олар қол жеткізу қиын жерлерде орналасса, кеміргіштерге өсімдік пен тұқымдарға жету қиынға соғады. Бәсекелестіктен басқа, D. edule-дің кездейсоқ, жиынтық таралуына себеп болатын факторлардың қатарында жыртқыштар, температура мен жауын-шашынның өзгеруі және тұқымның таралу өлшемдері бар. Көшеттердің өлім көрсеткіші жоғары, бұл Дион эдуле сияқты баяу өсетін өсімдік үшін зиянды. Тұқымдар қатал, құрғақ климат пен жиі болатын өрттерге қарсы күресуі керек. Көптеген ересек өсімдіктер қатты қорғалған және осы өрттерге төтеп бере алады. Ал кішкентай тұқымдар мен жас өсімдіктер осылай емес. Дегенмен, қоректік заттар мен минералдардың босауы келесі маусымда аналық өсімдіктерде конус дамытуға ынталандырады. Климаттан басқа, тұқымдар кеміргіштерден де қорғануы керек. Бұл ерекше жағдай, өйткені цикада тұқымдары мен жапырақтары көптеген сүтқоректілерге улы, осы кеміргіштердің түрлерін қоспағанда. D. edule-дің жас жапырақтарын Eumaeus debora көбелегінің дернәсілдері де жейді. Цикадаларды анықтаудың бір жолы - жапырақшаның сипаттамалары, олар цикадалар алғаш анықталған кезде жеткілікті зерттелмеген. Кейінгі зерттеулерде жапырақшаның ені географиялық таралумен байланысты екені анықталды. Дион эдуле subsp. edule-ге тән кең жапырақшалар оңтүстікте кездеседі, ал D. edule subsp. angustifolium-ның тар жапырақшалары солтүстікте кездеседі. Дәлелдер D. edule subsp. edule-дің бүгінгіге қарағанда бұрын кеңінен таралғанын және фрагменттенгенін, соның салдарынан генетикалық оқшаулануға мүмкіндік бергенін көрсетеді. Сонымен қатар, солтүстік түршеде тар жапырақшалар осы аймақтардағы орташа және ылғалды жағдайларға байланысты эндемикалық болуы мүмкін деп болжанады. Сонымен қатар, эндомикоризалар тамырларда кездеседі және қоректік заттар мен судың сіңуін арттырады. Симбиоздық көк-жасыл балдырлар кораллоидтық (яғни жоғары қарай өсетін) тамырларда да табылады. Олар азотты бекіту арқылы өсімдікке көмектеседі, осылайша қорғаныс үшін қажетті қоректік заттарды береді. Цикадалар әдетте өздерінің экожүйелерінің азот айналымында маңызды рөл атқарады.

Қауіпке ұшырау

Дион эдулесінің екі түрі де құрып кетуге айналып келеді. Олар адамның қызметінен туындаған ортаның жойылуы және сәндік және емдік мақсаттар үшін жинаудан қауіп көріп отыр. D. edule сияқты жай өсетін өсімдіктер үшін мұндай бұзылыстардан қалпына келтіру өте қиын. АҚШ Ботаникалық бағы өсімдік материалдарын сақтауды, тұқымдық банктер құруды және цикадтар саудасы мен олардың өмір сүру ортасын қорғауға қатысты заңнаманы қабылдау және күшіне енгізуді ұсынады.

Диондық эдуль

Дион Эдуле вәріант Эдуле каштанатты дион деп жиі аталады және Мексиканың шығыс жағалауына ендемик. D. edule алғаш рет 1843 жылы Джон Линдли сипаттаған. Қазіргі таңда екі түрше белгілі: D. edule subsp. edule және D. edule subsp. angustifolium.