Кіріспе
Ағылшын боксшысы Том Сайерс (15 немесе 25 мамыр 1826 – 8 қараша 1865) – ағылшын боксшысы, қолмен соққыласатын жүлделі жекпе-жектердің қатысушысы. Ол кезде салмақ бойынша ресми санаттар болмағандықтан, Сайерс бойы 5 фут 8 дюйм, салмағы 150 фунттан аспаса да, көбінесе өте ірі денелі қарсыластармен жұдырыққа түсетін. 1849 жылдан 1860 жылға дейінгі карьерасында ол он алты жекпе-жектен тек біреуінде ғана жеңіліске ұшырады. 1857 жылы Уильям Перриді ("Типтон Слэшер") жеңгеннен бастап 1860 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Англияның ауыр салмақтағы чемпионы деп танылды. Оның есімді мәңгілікке сақтаған соңғы жекпе-жегі – бокс тарихындағы алғашқы әлем чемпионатына таласқан шайқасы, онда ол американдық чемпион Джон Камель Хинанмен кездесті. Көрермендер рингке жапсарғанда, төреші бұл жекпе-жекті тең деп жариялады, бұл оқиға хаосқа ұшырады. Ұлттық батыр саналған Сайерске халықтан 3000 фунт жиналды, одан кейін ол рингтен кетуге бел буды. Бес жылдан кейін 39 жасында қайтыс болғаннан соң, оның сөреге қойылған мәйітін Лондонның Хайгейт зиратына апарар жолда үлкен қалыңдық құрметпен шығарып салды.
Tom Sayers (15 or 25 May 18268 November 1865) was an English bare knuckle prize fighter. There were no formal weight divisions at the time, and although Sayers was only five feet eight inches tall and never weighed much more than 150 pounds, he frequently fought much bigger men. In a career which lasted from 1849 until 1860, he lost only one of sixteen bouts. He was recognized as heavyweight champion of England between 1857, when he defeated William Perry (the "Tipton Slasher") and his retirement in 1860. His lasting fame depended exclusively on his final contest, when he faced American champion John Camel Heenan in a battle which was widely considered to be boxing's first world championship. It ended in chaos when the spectators invaded the ring, and the referee finally declared a draw. Regarded as a national hero, Sayers, for whom the considerable sum of £3,000 was raised by public subscription, then retired from the ring. After his death five years later at the age of 39, a huge crowd watched his cortège on its journey to London's Highgate Cemetery.
Алғашқы жылдар
Том Сайерс 1826 жылғы мамыр айында Пимликоның Брайтон аллеясындағы (қазіргі Тичборн көшесі) Корольдік павильоннан алыс емес, шалап жерде дүниеге келді. Ол аяқкиімші Уильям Сэйерстің (33) және күйеуінен он жас үлкен Марияның бес баласының ең кішісі болды. Алты жасында Том суда жұмыс істейтін бала болып, Брайтон жағажайында демалыс жасаушылар мен балықшыларға шағын жұмыстар жасап, аз-кем ақша тапқан. 1836 жылы мектепке барғаны туралы айтылатын мәлімдемелер негізсіз болуы мүмкін, және ол жақсы оқи алмайтын. Он үш жасында ол Лондонға барып, қарындасы Элиза мен оның күйеуі Роберт Кингпен бірге тұрды. Сэйерс кірпіш қалаушы болып, келесі жеті жыл бойы туған қаласы мен астана арасында сапар шекті. Оның Брайтоннан тыс жердегі Лондон жолының виадугында жұмыс істегені белгілі, сондай-ақ Лондонның Кингс-Кросс станциясын салуға қатысқан болуы мүмкін. Оның ерте өмірінен алынған бір оқигада, Вандзуорт түрмесінің құрылысында жұмыс істеп жатқанда, оны "үлкен, қатыгез адам" деп сипатталған бастығы ұрып тастағаны және ол соққыны қайтарғаннан кейін, жақын жердегі далада күресуге келісілгені айтылады. Осы жерде, қызу шайқастан кейін, Сэйерс жеңіске жетіп, қарсыласын нокаутқа жіберді. 1846 жылы ол астанаға қоныстанды, қазіргі Санкт-Панкрас станциясының солтүстігіндегі Агар Таунының нашар ауданында тұрып қалды. Ол шамамен 1847 жылы Сара Хендерсонмен бірге Камден Таунының жақсырақ бөлігінде отбасын құрды. Он бес жастағы Сара әкесінің рұқсатынсыз үйлене алмайтындықтан, оның қызы Сара (1850–1891) және Сэйерстің ұлы Том (1852–1936) заңды емес балалар болып саналды.
Ерте мансап
Байқаулар көп уақыт бойы заңсыз болғанмен, олар жасырын түрде жалғасты, ал Сайерс бірқатар бейресми жекпе-жектерде едәуір беделге ие болғандықтан, өзінің еңбегімен күнекерек етпек болып шешті. Оның алғашқы кәсіби жарысы 1849 жылғы 19 наурызда Гринхит маңында өтті, онда ол Эйб Коучті (немесе Краучты) жеңді. Келесі жарысы 1850 жылғы 22 қазанда Кенттегі Эденбридж қаласында Дэн Коллинзбен болды. Бұл жекпе-жек 1853 жылғы 18 қазанда Лейкенхитте, Саффолк графтығында өтті. Бұл Сайерстің ең қиын жекпе-жегі болды, ауру мен тәжірибесіздіктің үйлесуі оның алғашқы және жалғыз жеңілісіне себеп болды. Ал Лангхэм қарсыласының көзін жиі соққылармен уақытша соқыр қылып, үстемдікке ие болды. 61-раундта Сайерс қарсыласын көре алмады, сондықтан ол оны қалағанындай соққылауға мүмкіндік алды. Алайда Сайерс әлі де бас тартуға құлықсыз болды, сондықтан оның екінші серігі Алек Кин жекпе-жектің аяқталғанын білдіру үшін "сүңгіні лақтыруға" мәжбүр болды. Полсон Сайерстен бір дюйм қана қысқа болды, бірақ "қатаң жағдайда 12 ст. 7 фунт салмақты кемел Геркулес" деп сипатталды. 1855 жылдың басында жекпе-жекті қолдаушылар жаңа чемпиондық белбеу тапсырысты, алдыңғысы "жоғалып кеткен" еді. Қоржылдан 100 фунт жиналды және Бонд-стриттегі зергерден жаңа белбеу жасауды сұрады. Сол кезде Чемпионатқа 5 үміткер болуы мүмкін деп есептелді: Уильям Перри, Гарри Брум, Гарри Орм, Том Паддок және Аарон Джонс, бұл Сайерске чемпиондыққа таласуға мүмкіндік берді. 1857 жылғы 3 наурызда Сайерс пен Типтон Слэшер арасындағы жекпе-жекке арналған шарттарға қол қойылды. Жекпе-жек әр тарапқа 100 фунттан және жаңа чемпиондық белбеуден тұратын еді. "Прайз рингтің" тарихын жазғандардың бірі бұл "10 ст. 10 фунт салмақты, 5 фут 8 дюймдік адамды 6 футтан асатын 14 ст. салмақты адаммен теңестірудің өте ақылға сыймайтын, ақымақтық, революциялық идея" екенін айтты, сондай-ақ соңғысы ешқандай жаңалық емес, қатты күресіп титул жеңген Англия чемпионы еді. Перри жеңіске өте сенімді болғандықтан, ол Батыс Бромвичтегі Спон-Лейндегі пабын сатып, кірісінің 6:4-тен жоғары ставкасын өзіне тікті. Жекпе-жек барысында Сайерс рингтегі шеберлігін көрсетті, ол жылдам қозғалып, Слэшердің ең ауыр соққыларынан қашып шықты. Бір куәгердің айтуынша, Перридің тактикасы дұрыс емес болды, өйткені ол аяғында баяу болғанымен, қорғаныспен күресудің орнына және қарсы соққы ретінде өз күшін пайдаланудың орнына жекпе-жектің қарқынын күшейтуге тырысты. Сайерс 3 раундтан кейін оңай жеңіске жетті, бұл 6 жарым минутқа созылды. 1859 жылғы 5 сәуірде Сайерс Билл Бенджаминмен реванш өткізді. Сайерс қарсыласын 11 раундта жеңіп, жеңімпаз атанды. 1859 жылғы 20 қыркүйекте Бирмингемдегі Боб Бретлмен жекпе-жек өтті. 7-ші раундта Бретл иығын шығарып алып, жалғастыра алмады, Сайерске жеңіс және 600 фунт стерлинг сыйлық ақшасын сыйлады. Америкада "Нью-Йорк Клиппер" былай деп жазды: "'Біз не істесек те, қайда болсақ та, күресу, күресу, күресу - барлық назарды аударатын тақырып". Бірқатар алаңдаған азаматтардың заңсыз оқиғаның алдын алуға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды және жекпе-жек 1860 жылғы 17 сәуірде сейсенбі күні таңертең Гэмпширдің Фарнборо қаласында өтті. Заманауи есептерге сәйкес, жекпе-жек Фарнборо Норт теміржол станциясының шығысына қарай жатқан далада болған. Лондоннан орынға дейін көлікпен Оңтүстік-Батыс теміржолы қамтамасыз етті. Бір куәгердің айтуынша: "Парламент мүшелері де болды, ал "әлеуметтік және ақсүйек" арасында, иеліктің асыл иелерінен басқа, бізге Сазерленд герцогы, Стаффорд маркизі және полковник Пил көрсетілді. Онда екі мыңға жуық адам болды, ал көпшілік арасында Лондонның әдебиет, өнер және спорт әлеміндегі белгілі тұлғалары болды". Бұл тең емес бәсеке болды: Сайерс қырық фунт салмақ, бес дюйм биіктік және сегіз жасқа кем болды. Хинан бұрыштарды таңдауда жеребе тастап, күнге қарсы орналасып, өзіне артықшылық жасады. Таңертеңгі сағат жеті жарымда жекпе-жек басталды. Алайда келесі раундта, бір репортер "амал мен шеберліктің тамаша үлгісі" деп атаған, Сайерс Хинанның оң көзіне бірнеше рет соққы берді, бұл жекпе-жектің қалған бөлігінде оны жабуға себеп болды. Хинанның жеңіске жақын болғанына күмән жоқ. Басқалары жекпе-жек тең болды дейді. Алайда Алан Райттың "Том Сайерс: соңғы ірі бос қол чемпионы" атты кітабында Хинанның Сайерсті құртпақ әрекеті жекпе-жекті тоқтатпағаны, сондай-ақ Сайерстің жақтастарының рингке кіргені де тоқтатпағаны айтылады. Бұл жазбада тәртіптің қалпына келтірілуі жақындап қалғаны және ринг бірнеше метр қашықтықта қайта орнатылғаны айтылған. Жекпе-жек төрт немесе бес раундқа дейін жалғасты, екі балуан да тиімді бокспен күресе алмады. Полиция даланың шетінде байқалғанда, барлық көпшілік, соның ішінде балуандар да қашқақтап, жекпе-жек сонда аяқталды. Жекпе-жек көпшілікке үлкен қызығушылық тудырды. Бір дерек көзіне сәйкес: "газеттер ашулы айыптауларға толы болды, Парламент бұл мәселені ашумен талқылады, Палмерстон француз журналисінің осы жарысты ұлттық сипаттаманың бір түрі ретінде қарастырғанын, яғни белгілі бір мақсатқа жету үшін табандылықпен күресуге дайын екенін әлгідей қуанышпен келтірді". Екі балуан арасындағы келіспеушіліктер ақыры шешілді және екеуіне де 1860 жылғы 30 мамырда Лондонның Альгамбра театрында арнайы жасалған чемпиондық белбеу табысталды. Олар бірге Англия, Ирландия және Шотландияға жасаған тур алайда толыққанды табысқа жетпеді. 1860 жылғы 4 маусымда балуандар Манчестердегі Free Trade Hall-да көрме жекпе-жегін өткізді.
Цирк бизнесіне араласу
1860 жылғы Хинанмен болған жекпе-жектен кейін Том Сэйерс ешқашан тағы шайқаспады. Жекпе-жектен кейін оған қоғамдық жарна жиналды, ол 3000 фунт стерлинг сомасын алды, бұл оған жайлы зейнеткерлікке шығуға жеткілікті болды. Бұл ақша Джон Гидеонның кеңесі бойынша қауіпсіз түрде салынды. 1860 жылдың күзінде Сэйерс американдық цирк компаниясы Хауес пен Кушингпен аптасына 55 фунт стерлинг және шығындармен жұмысқа орналасты. 1861 жылдың қазан айында Сэйерс Хауес пен Кушинг цирктерін, сондай-ақ «Джем Майерстің Ұлы американдық циркін» сатып алғаны жарияланды. «Том Сэйерстің Чемпион циркі» деп жарнамаланған бұл цирк 1862 жылдың сәуірінде Висбеч, Март, Чаттерис және Эли қалаларында көрсетілді және «бірнеше жыл бұрынғысынан мүлдем құлдыраған» деп сипатталды. Ол Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапармен болды, бірақ 1862 жылдың қараша айында аукционда сатылды. Сэйерстің некесі 1850-ші жылдардың ортасында бұзылып, содан кейін ол және оның екі баласы Шарлотта атты үйленген әйелмен бірге тұрды. Алайда, 1863 жылдың басында бұл қарым-қатынас ұрыс-жеңгелмен аяқталды, екеуі де Клеркенвелл полиция сотына шақырылды, онда Сэйерс Шарлоттаны терезелерін сындырды деп айыптады, ал Шарлотта оны жиһаздарын бұзып, үйден шығарып жіберді деп шағымданады. 1862 жылы өткен цирк аукционы Сэйерстің цирк бизнесімен айналысуын тоқтатпады, өйткені 1863 жылдың қарашасында «Том Сэйерс және оның труппасы» Хауестің американдық циркімен бірлескен қойылым қоятыны хабарланды.
Хинанмен бірге рингте
Хинанмен болған жекпе-жек Сэйерстің соңғы жекпе-жегі болды. Дегенмен, ол приз-бокс рингінде соңғы рет 1863 жылдың 10 желтоқсанында пайда болды, ол кезде Америкалық Хинан Англияға оралғанда, сол кездегі чемпион Том Кингпен жұдырықтасу үшін оның екіншілерінің бірі болды. Хинанды оның отандасы Джек Макдональд және Хинанның інісі Джеймс жаттықтырды. Макдональдтың өзінің айтуынша, Сэйерстің оның көмекшісі болатынын ол жекпе-жектің күні таңертең ғана білген, ал бұрын Джеймс Хинанның сол рөлді атқаратыны айтылған. Аталған шара сәуір айында аяқталды, соның нәтижесінде басты қатысушылар сотқа қосымша шаралар қабылданған жағдайда 100 фунт стерлинг көлемінде кепілдік беруге міндетті болды. 1864 жылдың 25 және 26 қаңтарында Ливерпульде Майерстің американдық циркі Джон Хинанға жалданды, ол Сэйерсті "Фарнборо шайқасын" қайта жасауға шақырды. 1864 жылдың маусым айында Сайерс боксшы Джем Мейс үшін қайырымдылық кешін ұйымдастырып, осы мақсатта Шордичтегі Стандарт театрын жалдағандығы хабарланды.
Ауру және өлім
1864 жылдың желтоқсанында Сайерс Хенанмен бірге Кройдон тік жол жүгірісіндегі бәс тігу алаңына келді. Сайерс "әлсіз, сұйық және қайғылы" деп сипатталды. 1865 жылдың ақпан айында "Спортинг Лайф" газеті оның өте ауыр сырқатқа шалдыққандығын және Камден Таундағы үйіне қамауға алынғанын хабарлады. Медициналық тексеру оның диабетпен күштелген туберкулездің белгілерін көрсетіп жатқанын анықтады. Сондай-ақ, Хенан оны барып, "Фарнбородағы ұлы қарсыласын көтеріп, жігерлендіргені" хабарланды. 1865 жылдың сәуір айында Сайерс Брайтонға сапар шегуге мүмкіндік алды, "күшті және дені сау" көрінді, бірақ тамыз айында әпкесімен бірге тұрғанда, өкпедегі ауру оның көп апталарға шыдамайтыны анық болды. Оның соңғы тұрақты мекенжайы (1860–64) Камден Таундағы 51 Камден-стрит болды. Ол 8 қарашада 1865 жылы Камден Хай-стриттегі 257 нөмірде әкесі мен екі баласының куәлігінде қайтыс болды. "Спектатор" журналының мәліметінше, табынға ілесіп келген адамдардың саны екі мильден асып, табын төрт қара түсті қанатты жылқылармен тартылды, ал Сайерстің иті поник арбасында жалғыз отырды. Бақытсыздық оны қабірден де қуды. Оның ажырасып кеткен (бірақ ажыраспаған) әйелі, енді оны тастап кеткен адамнан үш ұлы болды, Сайерстің екі баласын мұрадан айыру үшін сотқа жүгінді. Ата-аналардың кейінгі некесі олардың құқықтық жағдайын өзгертпеді, және судья олардың ресми түрде заңсыз балалар екендігіне қарамастан, Сайерс әйелінің қалған үш баласының әкесі емес екенін дәлелдеу мүмкін емес деп шешті. Сондықтан оларды заңды деп санап, оның мүлкін мұраға алуға құқылы деп тану керек. Том Сайерс Хайгейт зиратында жерленген, оның мәрмәр қабірі, мүсінші Мортон Эдвардстың еңбегі, оның мастифінің тас мүсінімен – Лионмен қорғалған, ол оның қосылу рәсімінде басты аза тұтқан. Ол қайтыс болған Камдендегі үйдің қабырғасында қазір Англия мұрасының көк тақтасы орнатылған.
Көркем шығармаларда
Көркемдік Том Сайерс Amalgamated Press жазушысы Артур С. Хардидің The Marvel газетінде жазған апта сайынғы оқиғалар сериясында пайда болды (шын аты Артур Джозеф Стеффенс, 28 қыркүйек 1873 жылы туған) ХХ ғасырдың басындағы он жылдықта. Хардидің Сайерс бейнесі – британдық театрлар мен музыкалық залдарды бокс жеңістерін сахналық қойылымдармен аралап, нақты Сайерстің цирк әрекетіне шамалы ғана негізделген мансаптық қадамы болды. Бұл романтикалық кейіпкер Стивен Галлахердің 2007 жылғы "Сүйектер патшалығы" романында қайта жанданып, басты тұлға ретінде одан әрі дамытылды. Том Сайерс Дороти Л. Сайерстің 1937 жылғы "Тоғыз тігінші" детективтік романында еске алынады. [Екі Сайерстің туыстық байланысы болған жоқ.] Сайерс Джордж дю Мориердің "Питер Иббетсон" романының екінші бөлімінде де кездеседі. Сайерс – Хинан айқасының толыққанды суреттемесі Хью Уолполдың "Белгі" романында келтірілген. Сайерс – Хинан жекпе-жегінің қайта жандандырылуы "Мидсомердегі кісі өлтірулер" телесериалының 13.6-шы эпизоды, "Асыл өнер" эпизодының негізгі оқиғасы болып табылады.