Кіріспе

Версмольд (;) – Германия Федеративтік Республикасының Солтүстік Рейн-Вестфалия жеріндегі Гютерслох ауданындағы қала. Ол Билефельд қаласынан батысқа қарай шамамен 30 км қашықтықта орналасқан.

Тарих

1096 жылы Версмольд алғаш рет құжатта айтылып, аймақтағы ең көне елді мекендердің бірі саналады. "Mold" атауы "melle", "mal" – сот орнына сілтеме жасайды. Оснабрюк және Мюнстер епископтықтары арасында орналасқан Версмольдтың иелігі орта ғасырларда ұзақ дауға түскен. Тұрғындар өздерін қорғауға барынша күш салды. Санкт-Петри шіркеуі қорғаныс мақсатында "Wehrkirche" ретінде салынды. 1277 жылдан кейін, Равенсберг графтары Версмольд аймағын иеленгеннен кейін жағдай өзгерді. Версмольд тарихи Равенсберг графтығының батыс шебіндегі қала болды, астанасы Билефельд еді. 1614 жылғы Юлих мұрагерлік соғысынан кейін графтық Бранденбургқа, кейін Пруссияға қарады. Вестфалияның басым бөлігі католик болса да, Равенсберг графтығы протестанттыққа айналды. 1719 жылы Пруссия королі Фридрих Вильгельм I қалаға акциздер арқылы салық жинау құқығын берді. Осының нәтижесінде қалаға зығыр саудагерлері қоныстанды, Версмольд зығыр және жіп иірудің жергілікті орталығына айналды, ал 19 ғасырдың соңында желкендік кенеп өндірісі әлемдік экспорт тауарына айналды. Киіз тоқу ауыл тұрғындарына жерсіз табыс табуға мүмкіндік берді. 1830 жылдары механикалық тоқыма станоктары енгізілгеннен кейін жағдай нашарлады. Версмольдтағы кәсіпкер Конрад Вильгельм Делиус (1807-1897) Версмольдта алғашқы механикаландырылған зығыр фабрикасын салған. 1848 жылы ол жерсіз "heuerlinge" -лердің наразылығына ұшырады, өйткені машиналар олардың күнкөрісін тартып алды. Дегенмен, 19 ғасырдың соңына дейін округ кедей және күнкөріске бағытталған болып қала берді. 1650-1914 жылдар аралығында егін жинау маусымында округте басқа табыс көзі жоқ көптеген жас жігіттер Нидерландыда маусымдық жұмыс іздеді. Бұл адамдарды әдетте "Hollandgänger" деп атады. Америкаға кетуге көптеген адамдардың себебі – жергілікті жағдайда құтылу жолы болмаған кедейлік еді. Батыс Вестфалиядағы өркендеген өнеркәсіптік орталықтарға жақын адамдар, кейін Рур аймағы деп аталды, Дортмунд және Боттроп маңындағы көмір шахталарына және болат өндіретін орталықтарға барды. Алайда, Равенсбергерлер фермер болу мүмкіндігін ұсынар Америкаға көшіп кетуді жөн көрді. 1830 жылдан бастап жерсіз ауыл тұрғындарының көбі Версмольд пен оның маңындағы ауылдарды тастап Америкаға кетті. 1850 жылдардағы қиын экономикалық жағдай Вестфалиядан көшіп кетудің шыңына әкелді. 1860 жылдары Германияны біріктіру үшін Пруссияның әскери қызметке шақыруынан қорқу да олардың жұмыстан кетуіне себеп болды. Көптеген адамдар Орта батысқа, әсіресе Франклин округіне және Техас штатына қоныстанды. 1871 жылы жаңадан біріккен Германия теңіз күштерін құрғаннан кейін зығыр және желкендік кенеп өнеркәсібі ерекше өркендеді. Бұл салада ең көп қатысқандар Делиус отбасы болды. 1820 жылдары отбасының бірнеше мүшесі Мексикаға көшіп, импорт-экспорт бизнесін құрды. 19 ғасырдың соңында олардың Берлинде және Гамбургте өкілдіктері болды. Бірақ зығыр өнеркәсібі ғана өркендеген жоқ. Ауылдық арақ өндірісі де дамыды. 1870 жылы құрылған Гессельтейхтегі Кнемейер дәмханасы ерекше назар аударуға лайық. Олар дәнді және қарағайдан жасалған шнапс өндірді. Шнапс, қатты спирттік сусын, бұл аймақта алкогольді тұтынудың әдеттегі түрі болды. 1880 жылы ауылдағы шұжық жасау өнері фермаларды фабрикаларға айналдырды, бұл Версмольд 20 ғасырда әйгілі болды. Ең танымал компаниялар – Wiltmann (1887 жылы құрылған), Stockmeyer (1913 жылы құрылған) және Reinert (1931 жылы құрылған). 1930 жылдары байқаусыз мәдени өзгеріс болды. Округтің және Версмольдтың тілі ғасырлар бойы Вестфалия диалектісі болды, ол стандартты неміс тіліне қарағанда голланд тіліне жақын еді. "Hollandgänger" шетелде болғанда өздерінің диалектісінде сөйлескен. Мектепке міндетті түрде бару, мемлекет тарапынан "жауапты" ата-аналарға қысым көрсету және радионың таралуы арқылы ата-аналар өз балаларымен (1925 және 1935 жылдар аралығында туған) тек стандартты неміс тілінде сөйлесе бастады, алдымен Версмольдта, кейін көрші ауылдар мен фермаларда. Пруссия билігі астындағы көптеген аймақтардағыдай, Равенсберг пен Версмольд ана тілін бір ұрпақтың ішінде жоғалтты. Вестфалия диалектісі қазіргі уақытта жергілікті тарих қоғамдары [Heimatverein] шеңберінде және жергілікті Хэллоуин дәстүрінің кейбір балалар өлеңдерінде сақталған. Версмольд Екінші дүниежүзілік соғыстың зардаптарынан және өзгерістерінен дерлік зардап көрмеді. 1945 жылдың сәуірінде қаланы американдық әскерлер басып алды. Ұзақ уақыттан кейін оккупация британдықтар тарапынан жалғастырылды. Соғыстан кейінгі алғашқы кезең Версмольд тұрғындары үшін соғысқа қарағанда қиын болды. Одан кейін Версмольдтың фермаларында және фабрикаларында жұмыс істеуге мәжбүр болған "шетелдік жұмысшылардың" тәртіпсіздігі мен тонауы болды. Олар өш алды және бостандықтарын пайдаланды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала негізінен ет өңдеу фабрикаларының арқасында гүлденді. Ет өңдеуге байланысты қосалқы өнеркәсіптер пайда болды. Бірнеше жүк тасымалдау компаниялары азық-түлік тасымалына маманданған. Олардың ең ірісі – Kraftverkehr Nagel бүгінде көптеген елдерде жұмыс істейді. Кейбір ірі компаниялар мен фабрикалар өңдей алмағандарын көбінесе шағын ет саудагерлері мен шағын қасапшыларға сатты. Олар өз кезегінде оларды көбінесе Рур аймағының жетіспейтін, бірақ өркендеген өнеркәсіптік аймағындағы апталық базарларда сатты. Кейде олар өздерінің шұжық ассортиментін де жасады. Бұл мамандық "Kleinfleischhändler" (шағын ет саудагері) деп аталды, ол 1950 және 1960 жылдары Версмольд үшін тән кәсіпке айналды. Бұл ерекшелік 1980 және 1990 жылдары жойылды. Соғыстан кейін өнеркәсіп диверсификацияланды. Велосипед және мотоцикл жүйектерінің фабрикасынан шыққан Brueninghaus бөтелке қақпақтарын шығаратын ірі фабрикаға айналды. Бұл әлі де Версмольдтағы маңызды өнеркәсіптердің бірі болып табылады және оның бөтелке қақпақтарын бүкіл әлемге экспорттайды. 1845 жылы жергілікті кәсіпкер Густав Баумхефер Metall und Leder ішінде аяқ киім фабрикасын құрды, содан кейін жүйек фабрикасының қарамағында өндіріс залдары салды, Ravensberger Schuhe брендімен өндіріс жүргізді. Компания аяқ киім нарығындағы өзгерістерге және бәсекелестікке төтеп бере алмағандықтан 1980 жылдың соңында жабылды. 1949 жылы терезе және есік жақтауларын өндіретін ағаш өңдеу фабрикасы Wirus Werke ашылды, бірақ ол да 1980 жылдары жабылды. Оның бас компаниясы әлі де Гютерслохта орналасқан.

Ескерткіштер

Көптеген шағын неміс қалаларында болғандай, оның қазіргі тарихының бір бөлігі қала көрінісінде көрінетіндей болды. Жол айналымының ортасында орналасқан, он бірінші ғасырға жататын қарапайым тас айқыш, бір кезде ортағасырлық ауылдық соттың белгісі болған. 1880-ші жылдар мен 1900-ші жылдардың басында Отто фон Бисмарктің қола медальоны, неміс императоры Вильгельм I-нің қола бюсті және оның танымал, бірақ аз ғана билік еткен Фридрих III патриотизм мен Бисмарк культінің белгілері болды. 1909 жылы қала саябағында (Штатпарк) табиғи гранит тас блоктарынан Бисмарк пирамидасы салынды, оның үстіне пруссиялық бүркіт орнатылды. Кейін бұл бүркіт Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін вандализм құрбаны болды. 1942 жылы либералды, бірақ нацистерге ұнамайтын император Фридрих III-нің бюсті балқытылды. Вильгельмнің бюсті қала саябағына көшірілді, ол қала тарихының ұмытылған бөлігіне айналды. Бұл бюст 30 жылдан бері вандализмге ұшырап, бұталардың арасында жасырылғандықтан табу қиын. Бисмарк медальоны орталықтан алынып, жаяу жүргіншілерге көрінетіндей, ағаштардың астындағы үлкен қызыл гранит тасқа бекітілді. Бірінші дүниежүзілік соғыста Версмольд муниципалитетінен қаза тапқан жауынгерлердің есімдері протестанттық Санкт-Петри шіркеуінің алдындағы ескерткіште мәңгі есте сақталады – мүсінмен көтерілген бағана, екі жағында Версмольдтан қаза тапқандардың барлық есімдері жазылған қабырғалар бар (суретке қараңыз). Екінші дүниежүзілік соғыстың құрбандары 1961 жылдың қыркүйегінде қала әкімдігі ғимаратының артындағы шағын саябақта, гранит тұғырға орнатылған алты метрлік қола айқыштар мен қола шамдандар түрінде еске алу орнын тапты. Бұл жобаны Вестфалиялық мүсінші Бернхард Клейнханс жасаған. Ол кездегі көптеген ескерткіштерден айырмашылығы, бұл ескерткіште құрбандардың есімдері көрсетілмеген. Бұл шағын саябақта қоладан жасалған трибуна бар, ол ресми шаралар үшін пайдаланылады. 2000 жылдың қыркүйегінде қаланың ортасында, қала әкімдігі ғимаратының алдында, еврей халқына жасалған қырғынның құрбандарына арналған ескерткіш орнатылды. Онда жергілікті құрбандардың есімдері тізілген, олардың ішінде Шпигель отбасы ең танымал. Бұл жобаны жергілікті мектептің екі оқушысы мен олардың мұғалімі жасады. Тарихшы Рейнхарт Козелек Версмольдта Клейнханс жасаған ескерткіште өлтірілген еврей азаматтарының есімдерін атау және Екінші дүниежүзілік соғыстың қаза тапқан жауынгерлері мен құрбандарының есімін атамау арасындағы айырмашылықты, немістердің ұжымдық есте сақтаудағы жаңа тарихымен қарым-қатынасын көрсететін мысал ретінде келтірді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қаланың жаңа гүлденуі шошқаның аяғынан өтетін жұмысшының қола мүсінімен бейнеленген. Ол екі қолында алты шұжық ілінген таяқ ұстап тұр. Бұл мүсін протестанттық Санкт-Петри шіркеуінің қарсысында, қазіргі заманғы (1980-ші жылдар) итальяндық стильдегі "пиаццада" орналасқан. Жергілікті тұрғындар бұл мүсінді "Швейнебруннен" (шошқаның бұлағы) деп атайды.