Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Версмольд (;) – Германия Федеративтік Республикасының Солтүстік Рейн-Вестфалия жеріндегі Гютерслох ауданындағы қала. Ол Билефельд қаласынан батысқа қарай шамамен 30 км қашықтықта орналасқан.
Versmold (; ) is a town in Gütersloh District in the German state of North Rhine Westphalia. It is located some 30 km west of Bielefeld.
Тарих
1096 жылы Версмольд алғаш рет құжатта айтылып, аймақтағы ең көне елді мекендердің бірі саналады. "Mold" атауы "melle", "mal" – сот орнына сілтеме жасайды. Оснабрюк және Мюнстер епископтықтары арасында орналасқан Версмольдтың иелігі орта ғасырларда ұзақ дауға түскен. Тұрғындар өздерін қорғауға барынша күш салды. Санкт-Петри шіркеуі қорғаныс мақсатында "Wehrkirche" ретінде салынды. 1277 жылдан кейін, Равенсберг графтары Версмольд аймағын иеленгеннен кейін жағдай өзгерді. Версмольд тарихи Равенсберг графтығының батыс шебіндегі қала болды, астанасы Билефельд еді. 1614 жылғы Юлих мұрагерлік соғысынан кейін графтық Бранденбургқа, кейін Пруссияға қарады. Вестфалияның басым бөлігі католик болса да, Равенсберг графтығы протестанттыққа айналды. 1719 жылы Пруссия королі Фридрих Вильгельм I қалаға акциздер арқылы салық жинау құқығын берді. Осының нәтижесінде қалаға зығыр саудагерлері қоныстанды, Версмольд зығыр және жіп иірудің жергілікті орталығына айналды, ал 19 ғасырдың соңында желкендік кенеп өндірісі әлемдік экспорт тауарына айналды. Киіз тоқу ауыл тұрғындарына жерсіз табыс табуға мүмкіндік берді. 1830 жылдары механикалық тоқыма станоктары енгізілгеннен кейін жағдай нашарлады. Версмольдтағы кәсіпкер Конрад Вильгельм Делиус (1807-1897) Версмольдта алғашқы механикаландырылған зығыр фабрикасын салған. 1848 жылы ол жерсіз "heuerlinge" -лердің наразылығына ұшырады, өйткені машиналар олардың күнкөрісін тартып алды. Дегенмен, 19 ғасырдың соңына дейін округ кедей және күнкөріске бағытталған болып қала берді. 1650-1914 жылдар аралығында егін жинау маусымында округте басқа табыс көзі жоқ көптеген жас жігіттер Нидерландыда маусымдық жұмыс іздеді. Бұл адамдарды әдетте "Hollandgänger" деп атады. Америкаға кетуге көптеген адамдардың себебі – жергілікті жағдайда құтылу жолы болмаған кедейлік еді. Батыс Вестфалиядағы өркендеген өнеркәсіптік орталықтарға жақын адамдар, кейін Рур аймағы деп аталды, Дортмунд және Боттроп маңындағы көмір шахталарына және болат өндіретін орталықтарға барды. Алайда, Равенсбергерлер фермер болу мүмкіндігін ұсынар Америкаға көшіп кетуді жөн көрді. 1830 жылдан бастап жерсіз ауыл тұрғындарының көбі Версмольд пен оның маңындағы ауылдарды тастап Америкаға кетті. 1850 жылдардағы қиын экономикалық жағдай Вестфалиядан көшіп кетудің шыңына әкелді. 1860 жылдары Германияны біріктіру үшін Пруссияның әскери қызметке шақыруынан қорқу да олардың жұмыстан кетуіне себеп болды. Көптеген адамдар Орта батысқа, әсіресе Франклин округіне және Техас штатына қоныстанды. 1871 жылы жаңадан біріккен Германия теңіз күштерін құрғаннан кейін зығыр және желкендік кенеп өнеркәсібі ерекше өркендеді. Бұл салада ең көп қатысқандар Делиус отбасы болды. 1820 жылдары отбасының бірнеше мүшесі Мексикаға көшіп, импорт-экспорт бизнесін құрды. 19 ғасырдың соңында олардың Берлинде және Гамбургте өкілдіктері болды. Бірақ зығыр өнеркәсібі ғана өркендеген жоқ. Ауылдық арақ өндірісі де дамыды. 1870 жылы құрылған Гессельтейхтегі Кнемейер дәмханасы ерекше назар аударуға лайық. Олар дәнді және қарағайдан жасалған шнапс өндірді. Шнапс, қатты спирттік сусын, бұл аймақта алкогольді тұтынудың әдеттегі түрі болды. 1880 жылы ауылдағы шұжық жасау өнері фермаларды фабрикаларға айналдырды, бұл Версмольд 20 ғасырда әйгілі болды. Ең танымал компаниялар – Wiltmann (1887 жылы құрылған), Stockmeyer (1913 жылы құрылған) және Reinert (1931 жылы құрылған). 1930 жылдары байқаусыз мәдени өзгеріс болды. Округтің және Версмольдтың тілі ғасырлар бойы Вестфалия диалектісі болды, ол стандартты неміс тіліне қарағанда голланд тіліне жақын еді. "Hollandgänger" шетелде болғанда өздерінің диалектісінде сөйлескен. Мектепке міндетті түрде бару, мемлекет тарапынан "жауапты" ата-аналарға қысым көрсету және радионың таралуы арқылы ата-аналар өз балаларымен (1925 және 1935 жылдар аралығында туған) тек стандартты неміс тілінде сөйлесе бастады, алдымен Версмольдта, кейін көрші ауылдар мен фермаларда. Пруссия билігі астындағы көптеген аймақтардағыдай, Равенсберг пен Версмольд ана тілін бір ұрпақтың ішінде жоғалтты. Вестфалия диалектісі қазіргі уақытта жергілікті тарих қоғамдары [Heimatverein] шеңберінде және жергілікті Хэллоуин дәстүрінің кейбір балалар өлеңдерінде сақталған. Версмольд Екінші дүниежүзілік соғыстың зардаптарынан және өзгерістерінен дерлік зардап көрмеді. 1945 жылдың сәуірінде қаланы американдық әскерлер басып алды. Ұзақ уақыттан кейін оккупация британдықтар тарапынан жалғастырылды. Соғыстан кейінгі алғашқы кезең Версмольд тұрғындары үшін соғысқа қарағанда қиын болды. Одан кейін Версмольдтың фермаларында және фабрикаларында жұмыс істеуге мәжбүр болған "шетелдік жұмысшылардың" тәртіпсіздігі мен тонауы болды. Олар өш алды және бостандықтарын пайдаланды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала негізінен ет өңдеу фабрикаларының арқасында гүлденді. Ет өңдеуге байланысты қосалқы өнеркәсіптер пайда болды. Бірнеше жүк тасымалдау компаниялары азық-түлік тасымалына маманданған. Олардың ең ірісі – Kraftverkehr Nagel бүгінде көптеген елдерде жұмыс істейді. Кейбір ірі компаниялар мен фабрикалар өңдей алмағандарын көбінесе шағын ет саудагерлері мен шағын қасапшыларға сатты. Олар өз кезегінде оларды көбінесе Рур аймағының жетіспейтін, бірақ өркендеген өнеркәсіптік аймағындағы апталық базарларда сатты. Кейде олар өздерінің шұжық ассортиментін де жасады. Бұл мамандық "Kleinfleischhändler" (шағын ет саудагері) деп аталды, ол 1950 және 1960 жылдары Версмольд үшін тән кәсіпке айналды. Бұл ерекшелік 1980 және 1990 жылдары жойылды. Соғыстан кейін өнеркәсіп диверсификацияланды. Велосипед және мотоцикл жүйектерінің фабрикасынан шыққан Brueninghaus бөтелке қақпақтарын шығаратын ірі фабрикаға айналды. Бұл әлі де Версмольдтағы маңызды өнеркәсіптердің бірі болып табылады және оның бөтелке қақпақтарын бүкіл әлемге экспорттайды. 1845 жылы жергілікті кәсіпкер Густав Баумхефер Metall und Leder ішінде аяқ киім фабрикасын құрды, содан кейін жүйек фабрикасының қарамағында өндіріс залдары салды, Ravensberger Schuhe брендімен өндіріс жүргізді. Компания аяқ киім нарығындағы өзгерістерге және бәсекелестікке төтеп бере алмағандықтан 1980 жылдың соңында жабылды. 1949 жылы терезе және есік жақтауларын өндіретін ағаш өңдеу фабрикасы Wirus Werke ашылды, бірақ ол да 1980 жылдары жабылды. Оның бас компаниясы әлі де Гютерслохта орналасқан.
In 1096 Versmold was first mentioned in a document, and is thus one of the oldest known settlements in the region. The name " mold" alludes to "melle", "mal" a location of a court. Situated between the bishoprics Osnabrück and Münster, the possession of Versmold was disputed for a long time in the high Middle Ages. The population tried to protect themselves as well as they could. The St. Petri church was built as a "Wehrkirche" for defense. After 1277, the situation changed when the counts of Ravensberg acquired possession of the Versmold region. Versmold formed the westernmost town of the historic county of Ravensberg with its capital Bielefeld. After the War of the Jülich Succession in 1614 the county came to Brandenburg and later to Prussia. Within predominantly Catholic Westphalia, the county of Ravensberg became finally Protestant. In 1719, the King of Prussia Friedrich Wilhelm I granted city rights to raise more taxes through excises. As consequence linen merchants settled in the city, and Versmold developed as a local center for linen and yarn spinning, and in the later 19th century the production of sailing canvases became a worldwide export product. Linen weaving allowed the rural landless population to find an income. Their situation became dire when since the 1830s mechanical looms were introduced. The entrepreneur Conrad Wilhelm Delius (1807 1897) in Versmold was the one who built the first mechanized linen factory in Versmold. He received the brunt of the anger of the disenfranchised landless "heuerlinge" in 1848, because machines took away their livelihood. Nevertheless, until the late nineteenth century the county remained poor and subsistence oriented. Between the 1650s and 1914, during the harvest season many young men who did not find any other source of income in the county looked for seasonal employment in the Netherlands. These men were commonly called 'Hollandgänger'. Poverty without any local escape was a reason for many to leave for America. People closer to the rising industrial centers in western Westphalia, which was later called Ruhrgebiet, went to the coalmines and steel producing centers around Dortmund and Bottrop. Ravensberger, however, preferred the emigration to America, which promised them to become farmers. Since the 1830s more and more of the landless rural population left Versmold and the hamlets in the vicinity for America. The dire economic situation in the 1850s created a peak of emigration from Westphalia. The fear of Prussian conscriptions for the wars of German unification in the 1860s was another reason to quit. Many of them settled in the Midwest, especially in Franklin County, especially in and Texas. After 1871 newly united Germany built up a navy, the linen and sailing canvas industry became especially prosperous. Most notably engaged in that industry was the family Delius. In the 1820s some family members emigrated to Mexico where they established a flourishing import export business. By the late nineteenth century they had representations in Berlin and Hamburg. But not only the linen industry blossomed. The rural industry of distilleries prospered. Noteworthy is the distillery Brennerei Knemeyer in Hesselteich founded in 1870. They produced a schnaps made of grain, and juniper. Schnaps, a hard liquor was the usual form of alcohol consumption in the region. The rural art of sausage making turned farms into factories in 1880 for which Versmold became famous in the twentieth century. Most noteworthy are the companies Wiltmann (founded 1887), Stockmeyer (foundet 1913) and Reinert (founded 1931). The 1930s saw an almost unnoticed cultural change. The language of the county and Versmold was for centuries Westphalian Platt, a language closer to Dutch than to Standard German. The 'Hollandgänger' conversed in their own vernacular when they were abroad. Through compulsory school attendance, a pressure by the state on 'responsible' parents, and the spread of the new medium of radio, parents began to talk to their children (born between 1925 and 1935) only in standard German, earlier in Versmold, later also in the neighboring villages and farmsteads. As in many regions under Prussian rule, Ravensberg and Versmold lost its native language almost within one generation. Westphalian Platt is currently only preserved in circles within the local preservation societies [Heimatverein] and some children's rhymes of the local Halloween tradition. Versmold remained almost untouched by the suffering and changes of World War II. In April 1945, the city was taken by American forces. Soon the occupation was continued by the British. The immediate post war time was worse than the war for the Versmolders. What followed was anarchy and marauding of 'foreign workers', which had been forced to work on Versmold's farms and factories. They took revenge and enjoyed their freedom. Since even before World War II the city flourished mainly due to its meat packing factories. Supply industries evolved around meat processing. Several forwarding companies specialized in food transportation. The largest of them, Kraftverkehr Nagel operates today in many countries. Some larger companies and factories also sold what they could not process often to small one man meat dealers and small scale butchers. They in turn sold it on weekly markets mostly in the underprovisioned but prosperous industrial region of the Ruhrgebiet. Sometimes they created also their own sausage specialties. This profession was called Kleinfleischhaendler (small scale meat dealer) which became typical profession for Versmold in the 1950s and 1960s. This peculiarity faded out during the 1980s and 1990s. The industry diversified after World War II. A major factory for bottle crown caps Brueninghaus developed out of a factory for bicycle and motorcycle saddles, called Metall und Leder. It is still one of the main industries in Versmold, and exports its bottle caps throughout the world. In 1845 a local entrepreneur Gustav Baumhoefer established a shoe factory first within Metall and Leder, than building his production halls just opposite the saddle factory producing under the brand name Ravensberger Schuhe. The company closed at the end of 1980 due to shifts in the world market for shoes and the lack of competitiveness. In 1949 a wood processing factory producing window and door frames was opened, the Wirus Werke; but it also shut down during the 1980s. Its mother company resides still in Guetersloh.
Ескерткіштер
Көптеген шағын неміс қалаларында болғандай, оның қазіргі тарихының бір бөлігі қала көрінісінде көрінетіндей болды. Жол айналымының ортасында орналасқан, он бірінші ғасырға жататын қарапайым тас айқыш, бір кезде ортағасырлық ауылдық соттың белгісі болған. 1880-ші жылдар мен 1900-ші жылдардың басында Отто фон Бисмарктің қола медальоны, неміс императоры Вильгельм I-нің қола бюсті және оның танымал, бірақ аз ғана билік еткен Фридрих III патриотизм мен Бисмарк культінің белгілері болды. 1909 жылы қала саябағында (Штатпарк) табиғи гранит тас блоктарынан Бисмарк пирамидасы салынды, оның үстіне пруссиялық бүркіт орнатылды. Кейін бұл бүркіт Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін вандализм құрбаны болды. 1942 жылы либералды, бірақ нацистерге ұнамайтын император Фридрих III-нің бюсті балқытылды. Вильгельмнің бюсті қала саябағына көшірілді, ол қала тарихының ұмытылған бөлігіне айналды. Бұл бюст 30 жылдан бері вандализмге ұшырап, бұталардың арасында жасырылғандықтан табу қиын. Бисмарк медальоны орталықтан алынып, жаяу жүргіншілерге көрінетіндей, ағаштардың астындағы үлкен қызыл гранит тасқа бекітілді. Бірінші дүниежүзілік соғыста Версмольд муниципалитетінен қаза тапқан жауынгерлердің есімдері протестанттық Санкт-Петри шіркеуінің алдындағы ескерткіште мәңгі есте сақталады – мүсінмен көтерілген бағана, екі жағында Версмольдтан қаза тапқандардың барлық есімдері жазылған қабырғалар бар (суретке қараңыз). Екінші дүниежүзілік соғыстың құрбандары 1961 жылдың қыркүйегінде қала әкімдігі ғимаратының артындағы шағын саябақта, гранит тұғырға орнатылған алты метрлік қола айқыштар мен қола шамдандар түрінде еске алу орнын тапты. Бұл жобаны Вестфалиялық мүсінші Бернхард Клейнханс жасаған. Ол кездегі көптеген ескерткіштерден айырмашылығы, бұл ескерткіште құрбандардың есімдері көрсетілмеген. Бұл шағын саябақта қоладан жасалған трибуна бар, ол ресми шаралар үшін пайдаланылады. 2000 жылдың қыркүйегінде қаланың ортасында, қала әкімдігі ғимаратының алдында, еврей халқына жасалған қырғынның құрбандарына арналған ескерткіш орнатылды. Онда жергілікті құрбандардың есімдері тізілген, олардың ішінде Шпигель отбасы ең танымал. Бұл жобаны жергілікті мектептің екі оқушысы мен олардың мұғалімі жасады. Тарихшы Рейнхарт Козелек Версмольдта Клейнханс жасаған ескерткіште өлтірілген еврей азаматтарының есімдерін атау және Екінші дүниежүзілік соғыстың қаза тапқан жауынгерлері мен құрбандарының есімін атамау арасындағы айырмашылықты, немістердің ұжымдық есте сақтаудағы жаңа тарихымен қарым-қатынасын көрсететін мысал ретінде келтірді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қаланың жаңа гүлденуі шошқаның аяғынан өтетін жұмысшының қола мүсінімен бейнеленген. Ол екі қолында алты шұжық ілінген таяқ ұстап тұр. Бұл мүсін протестанттық Санкт-Петри шіркеуінің қарсысында, қазіргі заманғы (1980-ші жылдар) итальяндық стильдегі "пиаццада" орналасқан. Жергілікті тұрғындар бұл мүсінді "Швейнебруннен" (шошқаның бұлағы) деп атайды.
As in many small German towns part of its modern history had become a visible expression within the cityscape. A small unimposing stone cross of the eleventh century in the middle of a traffic circle had been once the sign for a medieval rural court. A bronze medallion of Otto von Bismarck, a bronze bust of the German emperor Wilhelm I and his popular but short reigning successor Friedrich III were signs of the patriotism and the Bismarck cult in the 1880s and the early 1900s. In 1909, the Bismarck pyramid was built up with natural granite stone blocks centrally located in city's park (Stadtpark) and topped by a Prussian eagle. The latter became a victim of vandalism after World War I. In 1942, the bust of the liberal, but among the Nazis unpopular, emperor Friedrich III was melted down. Wilhelm's bust was transferred into the Stadtpark, which had become a haven for unwanted history. The bust is since more than 30 years damaged by vandalism and hard to find, hidden behind bushes. The Bismarck medallion was removed from its central location and attached to one large red granite boulder which was leisurely placed under trees in a distance but still visible from the walkway. The names of the fallen soldiers of World War I from the municipality of Versmold are remembered on a monument in front of the Protestant St. Petri church, a column crowned by an eagle flanked on both sides with a wall telling the names of all fallen Versmolders (see image). The victims of World War II found in September 1961 a place of commemoration in a small park, which is now behind the town hall in the form of six meter high bronze crosses on a granite pedestal and a bronze flambeaux. It was designed by a Westphalian sculptor Bernhard Kleinhans from Sendenhorst. In difference to the then common memorials, it does not name the victims. This small park with a bronze lectern is staged for official ceremonies. In September 2000, a memorial for the murdered Jewish population was set up in the middle of the town, very prominently, right in front of the town hall. It lists the names of the local victims of the Holocaust. Most prominent among them figures the family Spiegel. The design was developed by two students and their teacher from the local highschool. The historian Reinhart Koselleck cited the difference in the naming of the murdered Jewish citizens and the anonymity of memory for the fallen soldiers and immediate victims of World War II by Kleinhans in Versmold as example of how the Germans deal with their recent history in the collective memory. The new blossoming of the town after World War II is visualized by a bronze statue of a worker with a pig passing under his right leg. He carries in both hands a stick with six sausages dangling from it. It stands across the Protestant St. Petri church on a modern (1980s) Italian style 'piazza'. This statue is locally known as "Schweinebrunnen" (pig's fountain)".