1650 жылғы Шотландия азамат соғысы шайқасы

Кіріспе

Шотландиядағы азамат соғысы шайқасы (1650)

Даниялық, шведтік және неміс жалдамалы әскерлері
Оркадиялық жаяу әскері
|командир1 =
|командир2 =
|күш1 = Тізім |
300 адам (бес кавалерия бөлімі және мушкетерлер тобы). Карбисдейл шайқас орнына ең жақын ферма болғанымен, Кульрейн - ең жақын ауыл.

Өмірбаян

1648 жылғы Екінші ағылшын азаматтық соғысындағы жеңілістен кейін Аргилл басқаратын шотландтық Кирк партиясы, корольшілдердің қолдаушы партиясының орнын басты. 1649 жылғы қаңтарда I Карлдың өлім жазасына кесілуі Аргиллді қатты дүрліксітті және ол оның ұлын дереу II Карл деп жариялады. Бірақ, ол нақты билікке ие болу үшін 1638 және 1643 жылдарғы Ұлттық келісімдерге қол қоюға мәжбүр болары анық болды. Аргилл оның келісімін қамтамасыз етуге бекінді, себебі I Карлдың одан бас тартуы 1648 жылы қолдаушылар мен Кирк партиясын жарып жіберді. Карл Аргиллдің таққа оралудың ең жылдам жолын ұсынғанын мойындады, бірақ қажеттіліктен артық жағдайларға келісуден қашыңқырады және басқа мүмкіндіктерді іздеді. 1649 жылғы 17 қаңтарда Джеймс Батлер, Ормондтың 1-герцогі бастаған ирландтық протестанттық корольшілдер католик конфедерациясымен одақтасуға келісті; король 30 қаңтарда өлім жазасына кесілгеннен кейін, Ольстердегі шотландтық пресвитериандық әскерлері оларға қосылды. Джеймс Грэм, Монтроздың 1-маркизі Шотландияда да сондай көтеріліс ұйымдастыруды ұсынды және 1649 жылғы 20 ақпанда Карл оны Шотландияның вице-губернаторы және ондағы барлық күштерінің бас қолбасшысы етіп тағайындады. Бұл ішінара Инвернесс пен Атоллдағы корольшілдердің көтерілісі туралы хабарларға байланысты болды, бірақ Карлдың көптеген кеңесшілері оның сәтті болуына күмән келтірді және Кирк партиясын қажетсіздікке қарсы қоюдан қорқыды.

Оркни аралдарына қону

Елді мекендер комитетінің әскерлерге жалақы төлеуге ақшасы болмады, ал Шотландияның оңтүстігіндегі қалалар салықтардан шаршаған еді. Бұрынғы Келісімшіл генерал Уильям Бейли «Engagers» тобының мүшесі болған, ал генерал Джон Ури (немесе Hurry) енді Монтроздың серігі болды. Қарсы күштерге Дэвид Лесли, 1-ші Ньюарк лорды және оның қолбасшылары Арчибальд Страхан мен Менстридің Джеймс Холборн басшылық етті. Леслидің Шотландияның Таулы аймағында тараған үш мыңнан астам жаяу әскері мен 1400 атты әскері болды. Монтроз Таулы аймақта өзіне қолдау көрсету үшін 10 000-ға дейін адам жинауға үміттенеді. Бірақ, жергілікті тайпалар оны қолдамады, оның шетелдік әскерлері жеткіліксіз болды және Шотландияның жазықтарында ешқандай қозғалыс байқалмады. 1650 жылдың сәуір айында Монтроз Оркней аралдарында 400-500 даниялық әскеріне және 1000 оркадтыққа ие болды, олардың көпшілігі оқудан өтпеген балықшылар мен фермерлер еді. Оның командирлері тәжірибелі бұрынғы роялистер мен жалдамалы әскерлердің қосылған тобынан құралды. Олардың арасында Джеймс Крайтон, 1-ші Френдраут виконты, сэр Уильям Джонстон, полковник Томас Грей, Гарри Грэм, Джон Ури, Далгеттидің Хейі, Баллохтың Драммонд, Поуридің Огильви, Питфодельстің Мензис, Лорд Мортонның бауыры Дуглас, сондай-ақ майор Лизл сияқты ағылшын роялистері болды. Үрри мен 500 адам құрлықта қонуға орын табу үшін алға жіберілді және бұл мақсатта Caithness орнын қиындықсыз бақылауға алды. Монтроз және әскердің қалған бөлігі 1650 жылдың 12 сәуірінде соңынан еріп, Ковентер атты әскерінен қауіпсіз болатын төбелерге тығылды. Осы уақытта қарсы жақтан Лесли Брахан қамалын, Росс қамалын, Айлен Донан қамалын және Кромарти қамалын бақылауда ұстады. Джон Гордон, Сазерлендтің 14-ші графы да Ковентерлерді қолдады және Дунробин, Скибо және Дорнох қамалында гарнизон орнатты. Монтрозтың қимылдары жылдам болды, ол Джон о'Гроатс жеріне келді және Тёрсоға қарай жылды, онда Синклерлерден басқа барлық жергілікті ақсүйектер адалдыққа ант берді. Гарри Грэмді 200 адаммен Тёрсода қалдырып, Монтроз сэр Джон Синклерге тиесілі Данбит қамалына қарай жорық жасады және бірнеше күндік қоршаудан кейін оны басып алды. Енді майор сэр Джон Синклермен бірге Монтроз Данбитті ұстау үшін гарнизон қалдырды және Кайтнес орнында Уримен 800-ге жуық адаммен қосылды. Дунробин қамалының тым мықты екенін анықтағаннан кейін, ол Глен Флитті бойлай Лэрг пен Лох Шинге қарай ішкі аймаққа қарай жылды, Мунро тайпасы мен Росс тайпасынан, бірақ ең бастысы Маккензи тайпасынан қолдау күтеді. Осы уақытта Лесли солтүстікке қарай Бречинге жылды және Морейдегі өзінің қолбасшысы Страханға Монтроздың жылжуын тоқтатуды бұйырды. Брахан мен Шанонри қамалындағы гарнизонды алып, Страхан Тайнға дейін жылды, онда оны Ковентер әскерлері күшейтті. Оның құрамында 220 тәжірибелі атты әскер, 36 мушкетер және 400 Мунро мен Росс тайпасының мүшелерінен тұратын қосалқы күш болды – Монтроз олардың өзінің күштеріне қосылатынын үміттенеді. Сазерленд Гарри Грэмге қарсы солтүстікке жіберілді, осылайша Монтроздың сол бағытта шегінуіне кедергі келтірді.

The Committee of Estates had no money to pay troops with, while the burghs in the south of Scotland had been exasperated by taxes. The former Covenanter general William Baillie had been a member of the Engagers and general John Urry (or Hurry) was now a companion of Montrose. The opposing forces were led by David Leslie, 1st Lord Newark and his subordinates Archibald Strachan and James Holborne of Menstrie. Leslie had no more than three thousand foot and fourteen hundred horse who were spread out over the Scottish Highlands. Montrose had hoped to raise as many as 10,000 men in the Highlands alone to support him. However, as it transpired the local clans did not rise up in his support, he had too few foreign troops and there was no sign of any movement in the Scottish Lowlands. By April 1650, Montrose had four to five hundred Danish troops in the Orkney Islands as well as 1,000 Orcadians, mostly untrained fishermen and farmers. His commanders were a mixture of experienced former Royalists and mercenaries. They included James Crichton, 1st Viscount Frendraught, Sir William Johnston, Colonel Thomas Gray, Harry Graham, John Urry, Hay of Dalgetty, Drummond of Balloch, Ogilvie of Powrie, Menzies of Pitfodels, Douglas the brother of Lord Morton as well as English Royalists such as Major Lisle. Urry and 500 men were sent ahead to find a landing place on the main land and secured the Ord of Caithness for this purpose with no difficulty. Montrose and the rest of the army followed on 12 April 1650 and took shelter in the hills where they were safe from the Covenanter horse. Meanwhile, on the opposing side, Leslie held Brahan Castle, the Castle Chanonry of Ross, Eilean Donan Castle and Cromarty Castle. John Gordon, 14th Earl of Sutherland also supported the Covenanters and garrisoned Dunrobin Castle, Skibo Castle and Dornoch Castle. Montrose's movements were rapid, landing in John o' Groats and advancing on Thurso where all of the local gentry, except for the Sinclairs, signed their oath of allegiance. Leaving Harry Graham with 200 men in Thurso, Montrose marched on Dunbeath Castle which belonged to Sir John Sinclair and took it after a siege of just a few days. Now joined by Major Sir John Sinclair, Montrose left a garrison to hold Dunbeath and linked up with Urry at the Ord of Caithness with about 800 remaining men. Finding Dunrobin Castle was too strong to take, he proceeded inland along Glen Fleet to Lairg and Loch Shin, hoping for support from Clan Munro and Clan Ross, but above all from the Clan Mackenzie. Meanwhile Leslie moved north to Brechin, instructing Strachan, his commander in Moray, to check Montrose's advance. Taking the garrisons from Brahan and Chanonry, Strachan advanced as far as Tain where he was reinforced by more Covenanter troops. He had 220 veteran horse, 36 musketeers as well as a reserve force of 400 Munro and Ross clansmen – who Montrose had hoped would join his force. Sutherland was sent north to oppose Harry Graham and in doing so cut off the way of retreat for Montrose in that direction.

Страханның саяхат

1650 жылғы 27 сәуірде Страхан Тайн қаласынан батысқа қарай Сазерлендтің Кайл шығанағының оңтүстік жағалауында орналасқан Вестер-Фернге бет алды, Бонар көпірінен оңтүстік-шығысқа қарай бірнеше шақырым жерде. Лесли сол күні Бречиннен ғана аттанған еді. Монтроз Страт-Ойкельден Сазерлендтің Кайл шығанағының бастауына жақын, Крейгкаонихеан деп аталатын тік төбешіктің етегінде орналасқан жерге жетті және шамамен Карбисдейлмен бір деңгейде болды. Монтроз бірнеше күн бойы Маккензилердің келуін күтіп, сол жерде орналасты. Страхан 27 сәуірде сағат 15:00 шамасында Вестер-Фернге жетті. Ол жаудың орналасқан жерін біліп, оларды төбеден жазыққа сүйреп әкелу қажеттігін түсінді. Сондықтан ол жылқысының көп бөлігін Вестер-Ферн беткейлерін жауып тұрған биік жусан арасында жасырды, ал Мунролар мен Ростар Каррон өзенімен жоғары қарай Карбисдейлдің үстіндегі биіктіктерге шығып, одан әрі нұсқаулар күтті. Страханның барлаушысы, Лемлэрлік Джон Мунроның ұлы Эндрю Мунро, Монтроздың жылқысын оның орнын тексеруге жібергенін хабарлады және Страханға жауды аз санды деп ойлату үшін бір ат әскерін жіберуге кеңес берді. Страхан осыған байланысты аңғарға бір ат әскерін жіберді, ал майор Лизлдің 40 жылқыдан тұратын барлау тобы Монтрозға қарсы тек бір ат әскері бар екенін мәлімдеді. Страхан Вестер-Ферннен қалған әскерін жеткізіп келген кезде, Монтроз өз жаяу әскеріне шабуылға өтуге бұйрық берді, бірақ өзін қорғау үшін ешқандай арнайы дайындық жасаған жоқ. Страхан өз ат әскерін үш бөлімге бөлді: біріншісі – өзі басқаратын 100 шамасындағы әскер, екіншісі – генерал Хакет басқаратын 80 әскер, үшіншісі – капитан Хатчесон басқаратын 40 әскер. Жеке бөлімге Лемлэрлік полковник Джон Мунро, Балнаговандық Росс және Квартирмейстер Шоу басқаратын мушкетерлер, Мунролар мен Ростар кірді.

Карбисдейл

Страханның жоспары – өз дивизиясымен шабуылдап, күшінің жүз аттан ғана тұратындай көрінуіне қол жеткізу еді. Ол кенеттен Монтроздың 40 атты әскеріне шабуыл жасады, олар шайқасқа дайын емес жаяу әскерлеріне шегінуге мәжбүр болды, бұл оларды оңай шатастырды. Монтроздың жаяу әскері 1200 адамнан аспады, олардың 400-і – даниялықтар мен немістер, ал қалғаны – Оркнейден келген жаңа сарбаздар еді. Олар қолдаусыз атты әскердің шабуылына дағдыланбаған. Неміс және даниялық жалдамалы әскерлер өз құрамын сақтап, шабуылдаған атты әскерге оқ жаудырғанда, оркнейліктер тәртіпсіздікпен шегінді. Страханның қосалқы әскері, оның ішінде мушкетерлері, роялистерге шабуылдады; Питфодделс Мензиесі Монтроздың қасында атып өлтірілді, ал оның әскерінің қалдықтары Крейгкаонихеанның орманды беткейлеріндегі төбеде тұруға тырысты. Бьюкеннің сөзіне қарағанда, осы кезде Манролар мен Ростар шайқасқа қосылған, бірақ тарихшы Чарльз Иан Фрейзер бұл мәлімдемеге қарсы шықты. Оркнейліктер Сазерлендтың Кайл шығанағын кесіп өтуге тырысқанда қаза тауып немесе суға батып кетті, ал Монтроз бірнеше рет жараланып, атының астынан атылып түсті. Ол Френдраухтың Крайтонға тиесілген атымен қашып кетті, оны Крайтон өзі ұсынды. Барлығында Монтроз 450 адамды жоғалтты, тағы 200-і суға батып қайтыс болды, ал Бьюкеннің хабарлауынша, Ури 58 офицермен және 400-ге жуық сарбазбен бірге тұтқындалды. Ал Страхан екі жаралы және бір сарбазы суға батып қайтыс болды. Оның барлаушысы Лемлайрдің Джон Манро болса, Монтроздың барлаушысы – Ахнестің Роберт Манро еді. Сондықтан тарихшылар Ахнес Манросы Монтрозды жалған ақпаратпен тұзаққа түсірді ме деген болжам жасады. Монтроздың естеліктерінде Ахнес Манро және оның үш ұлы Карбисдейлде қазадан немесе тұтқындалудан аман қалды және Монтроздың ізбасарларына қарсы іс жүргізілген парламенттік құжаттарда көрсетілмеген. Алайда, тарихшы Александр Маккензи отбасының Ассинт, Инверан және Ахнес тармақтарынан шыққан Роберт Манро, оның екі жүрегі – Хью мен Джон, 1651 жылы Вустер шайқасында роялистер ретінде соғысқандары үшін Оливер Кромвельдің бұйрығымен Солтүстік Американың Жаңа Англия штаттарына қуылды деді.

Strachan's plan was to advance with his own division to make it look as though his whole strength was just one hundred horse. He suddenly attacked Montrose's 40 horse who were forced backwards onto their infantry who had not been deployed for battle and were easily thrown into confusion. Montrose's foot soldiers amounted to no more than 1200, 400 of whom were Danes and Germans, and the rest raw levies from Orkney. They were not accustomed to receiving a cavalry charge unsupported and while the German and Danish mercenaries held their formation and fired into the advancing cavalry, the Orcadians fell back in disorder. Strachan's reserves, including his musketeers then fell upon the Royalists; Menzies of Pitfoddels was shot dead at Montrose's side and the remnants of his army tried to make a stand on the hillside on the wooded slopes of Craigcaoinichean. According to Buchan, this was the point at which the Munros and Rosses committed to the battle, a claim disputed by historian Charles Ian Fraser. The Orcadians were cut down or drowned trying to cross the Kyle of Sutherland, while Montrose had been wounded several times and his horse shot from underneath him. He escaped on Crichton of Frendraught's horse, provided to him by Crichton himself. In all, Montrose lost 450 killed and another 200 drowned, while Buchan reports Urry was captured along with 58 officers and nearly 400 soldiers. In contrast, Strachan lost just two men wounded and one trooper drowned. His scout had been John Munro of Lemlair while Montrose's scout had been Robert Munro of Achness and historians have therefore speculated whether Munro of Achness had lured Montrose into a trap by giving him false information. According to the Montrose Memoirs, Munro of Achness and his three sons all escaped death or capture at Carbisdale and do not appear in the Parliamentary records of proceedings against Montrose's followers. However, historian Alexander Mackenzie states that Robert Munro of the Assynt, Inveran and Achness branch of the family, along with his two nephews, Hugh and John, were banished to the New England states of North America by Oliver Cromwell for having fought as Royalists at the Battle of Worcester just one year later in 1651.

Монтроздың өлімі

Малшы кейпінде Монтроз тұтқындалудан қашып, ақыры Ассинт МакЛеодының ордасы – Ардврэк қамалына жетті. 1645 жылы Инвернесте МакЛеод оның қасында болған деген әңгіме бар, және Монтроз Ардврекке баспана іздеп келген. Бірақ МакЛеод қалада болмағандықтан, оның орнына Карбисдейл шайқасында қарсы жақта соғысқан Лемлэр Мунроның қызы Кристиан Мунро Монтрозды қарсы алды. Сондықтан ол Монтрозды, сондай-ақ төбелерде сарыбас болып жүрген майор Синклерді қамалдың жер астына қамады. МакЛеод Монтрозды жауларына тапсырғаны үшін 25 000 фунт стерлинг сыйақы алды. Оны Эдинбургке алып барды, онда 21 мамырда дарға асты. Одан кейін денесі кесіліп, төрт бөлікке бөлінді, оның бөліктері Абердин, Глазго, Перт және Стирлинг қалаларында көрсетілді, ал басы Эдинбургтегі Tolbooth-та он бір жыл бойы қойылды. 1660 жылы Стюарттардың билікке қайта оралуынан кейін Монтроздың денесіне Шотландияда өткен ең сәнді мемлекеттік жерлеу рәсімі жасалды. 1707 жылы Монтроздың шөбересі, сондай-ақ Джеймс Грэм, 4-ші маркиз, Монтроздың 1-ші герцогы атанды.