Кіріспе

Пауло Эваристо Арнс (; 14 қыркүйек 1921 – 14 желтоқсан 2016) – Бразилия католик шіркеуінің жоғары лауазымды дін қызметкері, Рим папасы Пауль VI оны кардинал және Сан-Паулу архиепискобы етіп тағайындады, ал кейін кардинал протоприст болды. Оның қызметі жиырма жылдық академиялық еңбекпен басталды, бірақ Сан-Паулу архиепископтығына жауапкершілік жүктелгенде, Бразилияның әскери диктатурасына және оның түрмелердегі азаптауларға қарсы тұрды, сондай-ақ кедейлердің құқығын қорғады және азаттық теологиясын жақтады. Өмірінің соңғы жылдарында ол Рим папасы Иоанн Павел II-нің Рим Куриясы арқылы Католик шіркеуін басқаруын ашық сынады және дін қызметкерлерінің бойжетіңдігі және басқа мәселелер бойынша оның ілімдеріне күдік келтірді.

Ерте өмір және білім

Пауло Штайнер Арнс неміс иммигранттары Габриэль және Хелана (құрметті есімі Штайнер) Арнстың он үш баласының бесіншісі болып дүниеге келді. Оның үш әпкесі кейін монахқа айналып, бір інісі францискан болды. Оның әпкесі Зильда Арнс Нойман, бразилиялық епископтардың балалар комиссиясын құрған педиатр, 2010 жылғы Гаитидегі жер сілкінісінде қаза тапты. 1943 жылдың 10 желтоқсанында Арнс францискандар қатарына қосылды; 1945 жылдың 30 қарашасында дін қызметкері болып тағайындалды. 1941 жылдан 1943 жылға дейін Арнс Куритибада философияны, ал 1944 жылдан 1947 жылға дейін Петрополисте теологияны оқыды. Содан кейін ол Париждегі Сорбоннаға барып, әдебиет, латын, грек, сирия тілдерін және ежелгі тарихты зерттеді. 1946 жылы классикалық тілдер бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Арнс кейіннен Сорбоннаға 1950 жылы әдебиет докторы дәрежесін алу үшін оралды, "La technique du livre d'après Saint Jérome" тақырыбында диссертация жазды.

Епископ пен кардинал

Папа Павел VI 1966 жылғы 2 мамырда Арнсты Респектаның титулярлық епископы және Сан-Паулудың көмекші епископы деп тағайындады. Оны 1966 жылғы 3 шілдеде кардинал Аньело Росси киелі рухта шолуға ие болды. Сол папа оны 1970 жылғы 22 қазанда Сан-Паулу архиепискобы етіп тағайындады және 1 қарашада қызметке орналастырды. 1973 жылы ол өзінің паркінде орналасқан епископ сарайын сатты. Оны екі нәрсе қорқытты: электр энергиясы үшін үлкен есептер және оның қажеттіліктерін қамтамасыз етуге 25 бауырлас пен қарындас тағайындалған. Ол сатудан түскен ақшаны фавелалардағы әлеуметтік орталық құруға жұмсады. Әпкесі доктор Зилдамен бірге Бразилияның Ұлттық епископтар конференциясының әлеуметтік әрекеттер органы – Pastoral da Criança (Балаларға пасторлық қызмет көрсету) ұйымын құрды. 1973 жылғы 5 наурыздағы консисторияда Папа Павел VI оны Виа Тусколанадағы Сант-Антонио да Падованың кардинал діни қызметкері етіп тағайындады. 1978 жылы Иоанн Павел I және Иоанн Павел II папаларын сайлаған екі конклавқа кардинал-сайлаушы ретінде қатысты. 1980 жылдардың ортасында Арнстың діни шақыруларды дамыту бағдарламалары Ватикан билігінің назарына түсіп, оның бостандық теологиясымен байланысы бар деген күдік туды. Семинариялар он бір шағын қауымдастықта, жеті-сегіз адамнан тұратын және әр топ негізгі қауымдастықпен байланысты болды. Семинариялар діни қызметкерлерді даярлау кезінде отбасыларына көмектесу үшін сондай-ақ жұмыс істейтін. Сенім доктринасы жөніндегі Конгрегацияның (CDF) басшысы кардинал Иосиф Ратцингер, консервативті көзқарастарымен танымал Кельн кардиналы Иосиф Хёффнерді тергеу жүргізуге тағайындады. Бразилияда ол Сан-Паулу бағдарламасын мақтап, бірақ CDF-ке көбінесе жағымсыз есеп берді. 1989 жылы Арнс Куба революциясының 30 жылдығына орай Фидель Кастроға хат жолдады. Ол Кубаның әлеуметтік әділет саласындағы жетістіктерін мақтап, «Христиандық сенім революцияның жетістіктерінде Құдайдың патшалығының белгілерін көреді. Сіз күнделікті менің дұғаларымдасыз және Әкеден сіздерге елдеріңіздің тағдырын басқаруға мәңгілік инабат берсін деп тілеймін» деп жазды. Саяси және теологиялық консерваторлар, соның ішінде Рио-де-Жанейро кардиналы Эухенио Салес, Кастроның билігін қолдау ретінде түсіндірген нәрсеге наразылық білдірді. Азат ету теологиясы қозғалысының жетекші тұлғасы Леонардо Бофф Арнсты қорғап, былай деді: «Куба аштыққа қарсы революция жасап, жезөкшелік, сауатсыздық және кедейлікті жойды. Дом Пауло [Арнс] социалист емес, кедейлер мен қысымға ұшырағандардың адамы». Арнс хаттың Кастромен жүргізіліп жатқан әңгімелердің бір бөлігі екенін және ол диктатураға қарсы екенін айтты.

Діннің басқаруы

1978 жылы Пауль VI қайтыс болғанға дейін Арнс онымен бірге Сан-Паулу архиепископтығын бөлу жоспары бойынша жұмыс істеді. Бұл жоспар тәуелсіз епископтар бағыныстылығындағы епархияларды құруды көздеген, олар қаржылық және институционалдық ресурстарды, сондай-ақ ортақ пасторлық жоспарды бір-бірімен және архиепископтықпен бөлісетін еді. Ол былай деді: «Мен сұрағанның бәрі ескерілмеді, дәстүрлі бағыт үстемдік құрды. Біз метрополия аймақтарындағы пасторлық қызметті басқаша ұйымдастыруды қалағанбыз, бірақ Рим Куриясы бұл мәселені басқа да мәселелер сияқты қарап, назар бөлмеді. Осылай істелгендіктен, Сан-Паулудағы шіркеу 10 есе аз нәтиже алу үшін 10 есе көп қаржы жұмсауда». Сан-Паулу архиепискобы лауазымынан 75 жасқа толғандықтан кетуге бірнеше күн қалғанда, Арнс бразилиялық газетке берген сұхбатында Рим папасы Иоанн Павел II-ге Рим Куриясына, католик шіркеуінің орталық басқармасына, тым көп еркіндік бергенін айтқанын жеткізді. Папа оған: «Сен жаңылысыпсың. Курия – Папа» деп жауап берген, ал ол бұған күшті қарсылық білдірген. Ол сұхбаттасушыға: «Менің ойымша, шіркеуті Курия басқарып отыр» деп түсіндірді.

Бостандық теологиясы

1968 жылы Колумбияның Медельин қаласында өткен Латын Америкасы епископтарының конференциясына қатысып, ол азаттық теологиясының негізгі қағидасын – "кедейлерге басымдық беру" принципін қолдады. 1984 жылы ол Римдегі басқа бразилиялық дінбасыларымен бірге, азаттық теологиясы қозғалысының жетекші тұлғасы және Арнстың бұрынғы шәкірті, теолог Леонардо Боффты, сенім туралы доктрина жөніндегі Конгрегация төрағасы, кардинал Джозеф Ратцингер (кейіннен Папа Бенедикт XVI) тексерген кезде болды. Боффтың айтуынша, Ватиканның тергеу нысаны Бразилиядағы шіркеудің өзі және кедейлердің мүддесі үшін оның атқаратын қызметі болған. Арнс Боффтың тексеруінің ешқандай "бағынуға" әкелмейтінін болжады, себебі "кедейлерді азат ету – адамдық қадір-қасиетке негізделген мұрат. Азат ету туралы хабар христиан дінінің орталық ойы болып табылады". Бір тарихшы бұл оқиғаны "теологияның түсініксіз мағыналарын зерттеу емес, Бразилиядағы шіркеутің болашағы туралы пікір алмасу" деп сипаттады. Арнс пен Форталеза кардиналы Алоисио Луршейдер Ратцингер мен Боффтың төрт сағаттық кездесуінің бір бөлігіне қосылды, өйткені олардың бүкіл кездесуге қатысу туралы өтініші қабылданбады. Арнс Боффқа әділетсіздік жасалғанын көрсететін дәлел ретінде Рим Куриясынан келген хаттарды ұсынды. Арнс әрқашан қанаушылар мен кедейлерге басымдық беруге негізделген, базалық қауымдар қозғалысының дамуын ынталандырды. Ол Сан-Паулудағы діни ұйымдарды өз күштерін қаланың орталық аймандарындағы орта тап мектептері мен ауруханаларынан, қала шеткері тұратын миллиондаған шеттенген адамдарға аударуға шақырды. Католиктердің белгілі күндері ет жемеу қажеттігі туралы талапқа қатысты, Арнс кедейлерге: "Егер олар ет жеуге мүмкіндік тапса, бұл сирек кездесетін жағдай, олар оны жеуі керек және осы күнді белгілеу үшін жақсылық жасауы керек, себебі ет жемеудің мәні жоқ" деді. Ол өзінің позициясын былай қорғады: "Канон заңдары маған адамдарды оразадан толық босатуға құқық береді; ешқандай мәселе жоқ".

Бразилиялық диктатура

1964 жылдан 1985 жылға дейін Бразилияда әскери үкімет билік жүргізді. Арнстың сол үкіметтің адам құқықтарын бұзуына қарсы талмай күресі оны Бразилияда кең танымал етті. Диктатура жылдары ол саяси тұтқындарды аралап, әскерилердің зұлсалына қарсы айқын сөздер айтты. Арнс архиепископ болғаннан кейін көп ұзамай полиция жас діни қызметкердің үйін тінту жасап, жұмысшылардың жалақысын арттыру науқаны ұйымдастырғаны үшін тұтқындады. Арнс түрмедегі діни қызметкермен кездесуге мүмкіндік алмағанда, архиепископтық радиостанциясы мен газеті арқылы бұл оқиғаны жариялады. Ол әрбір шіркеу есігіне діни қызметкердің тұтқындалуы мен азапталуының сипаттамасын іліп қойды. Латын Америкасы бойынша "National Catholic Reporter" газетінің тілшісі бұл оқиғаны "архиепископ пен әскерилер арасындағы ашық соғыстың" басталуы деп баялады. Архиепископ Хельдер Камара Олинда мен Ресифеде саясатқа тікелей араласқанмен, Арнс режимге қарсы тұрды, бірақ саяси бейтараптығын сақтап, архиепископ ретіндегі аз ғана уақыты мен ғылыми біліміне қайшы келетін кескілесімді сын айтты. Арнс азаптауларға қарсы ұзақ жылға созылған науқанды бастады және Бразилия епископтарының конференциясы үшін басымдыққа айналдырды. 1975 жылы үкімет цензурасы Арнстың наразылық білдіру мүмкіндігін шектеді, архиепископтық апталық газеті "O São Paulo" -да оның пікірлерін жариялауға рұқсат бермеді. Ол былай деп жазды: "Тек өткен апта ғана Сан-Паулуда бірнеше азаптау оқиғалары болды. Көптеген адамдар тұтқындалды, беттеріне капюшон кигізіліп, ұзақ уақыт бойы байланыссыз ұсталып тұр. Бразилияда қарапайым және саяси тұтқындардан жауап алу үшін заманауи техникаларды қолдана отырып, жүйелі азаптаулар енгізілді." Билік архиепископтық радиостанциясының бір жыл бойы хабар таратуына тыйым салды. Журналист Владимир Герцог түрмеде қайтыс болғанда, билік оның өлімін өзіне-өзі қол жұмсау деп мәлімдегенде, Арнс экуменикалық жобаны өткізіп, Герцогтың өліміне басқаша сипаттама берді: "Қанға қол тигізгендер қарғысқа ұшырайды. "Өлтірме!" Архиепископтықтың барлық шіркеулерінде келесі аптада оқылған хабарда былай делінген: "Күдіктілерді тергеу кезінде физикалық, психологиялық немесе рухани азаптау әдістерін қолдану заңсыз, әсіресе, олар мүгедектікке дейін және тіпті өлімге жеткізілген жағдайларда, қазір болып жатқандай." Арнс Бразилия түрмелеріндегі азаптауларды құжаттауға бағытталған құпия жұмысты қолдады, ол елден шығарылып, кейін 1985 жылы "Brasil: Nunca Mais" (Бразилия: Ешқашан қайталанба) деген атпен жарияланды. Ол саяси тұтқындарды азаптаудың дәлелі ретінде сот отырыстарының стенограммаларын, атауларын, күндерін және әдістер мен құралдардың егжей-тегжейлі сипаттамаларын пайдаланды. Әскери үкіметтің саяси қарсыластарын азаптау туралы мәліметтерді қамтитын, көлемді тергеу құжаты, ол негізінен құпия түрде құрастырылды және істі құру үшін әскери соттардың стенограммаларын пайдаланды.

Зейнеткерлік және өлім

Папа Иоанн Павел II 1998 жылдың 15 сәуірінде кардинал Арнстың отставкасын қабылдады. Ол 80 жастан асқандықтан, 2005 жылы Бенедикт XVI-ны сайлаған конклавқа қатыспады. 2002 жылы Арнс АҚШ президенті Джордж Бушты 11 қыркүйек шабуылдарынан кейін халықаралық ынтымақтастыққа қатысты ұстанымы үшін сынады. Ол: «Президент Біріккен Ұлттар Ұйымына барлығының пікірін сұрауға бармады. Ол әлемнің ең маңызды үкіметтеріне жалғыз өзі барды. Мен мұны әлемдік сезімталдықтың жетіспеушілігі деп ойладым» деді. Ол Ауғанстандағы соғысты да айыптады, оны «бір немесе екі, үш немесе он адам жауапты болған кезде, бір ұлтқа қарсы соғыс» деп сипаттады. Сондай-ақ 2002 жылы ол діни қызметкерлердің салтбастылығына қатысты шіркеу ұстанымымен ашық түрде келіспеген шіркеудің жоғары дәрежелі мүшелерінің бірі болды, оны қажетсіз, Киелі кітапта негізі жоқ ереже деп мәлімдеді. Ол Папа Иоанн Павел II-ді осы мәселе бойынша пікір-таласты тыйым салғаны үшін сынады. 2005 жылдың сәуірінде Папа Иоанн Павел II-нің қайтысы мен Папа Бенедикт XVI-ның сайлануы арасындағы кезеңде Арнс бұрынғы папаның қызметі мен Сан-Паулу архиепископы ретіндегі жылдарына баға беріп, кең ауқымды сұхбат берді. АИТС-тің таралуын болдырмау үшін презервативтерді қолдануға қарсы шіркеу позициясы туралы сұраққа ол: «Мен Папаның шешіміне қарсы бола алмаймын. Егер бұл менің шешімім болса, мен өлімге қарсы, өмір үшін болар едім. Презервативтерді қолдануды сексуалдық еркіндікке жол беру деп түсіндіруге болмайды» деді. Ол Курияны шіркеу ішіндегі пікірлердің алуан түрлілігін қолдамағаны және экуменикалық көзқарасқа ие болмағаны үшін сынады. 2015 жылдың 23 шілдесінде кардинал Уильям Уэйкфилд Баумның қайтысынан кейін Арнс Папа Павел VI көтерген соңғы кардинал атанды. (Жозеф Ратцингер сол кезде әлі тірі болғанымен, оның Кардиналдар коллегиясының құрамына кіруі 2005 жылы Папа Бенедикт XVI болып сайланғанда аяқталды.) efn|Папа-эмерит Бенедикт XVI, сондай-ақ Павел VI-мен кардинал етілген, әлі тірі болды, бірақ енді кардинал емес. Оның табыты 16 желтоқсанда Сан-Паулу соборының криптасына әкелінді, қауым қолдау көрсетіп, «viva Dom Paulo» және «батыл бол!» әндерін шырқады.