Кіріспе

19-20 ғасырдағы британдық армия офицері, генерал сэр Арчибальд Джеймс Мюррей (23 сәуір 1860 – 21 қаңтар 1945) – Екінші Буер соғысы мен Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет еткен британдық армия офицері. Ол 1914 жылдың тамызында Британдық экспедициялық корпусының (БЭК) штаб бастығы болды, бірақ Монс шегіну кезінде денсаулығы нашарлап, 1915 жылдың қаңтарында осы лауазымнан бас тартуға мәжбүр болды. 1915 жылдың көп бөлігінде Императорлық Бас штабының бас орынбасары қызметін атқарғаннан кейін, ол 1915 жылдың қыркүйегінен желтоқсанына дейін Императорлық Бас штабының бастығы болды. Содан кейін 1916 жылдың қаңтарынан 1917 жылдың маусымына дейін Мысыр экспедициялық корпусының Бас қолбасшысы болды, осы қызметінде Арабия түбегі мен Левант аймағында Осман империясын жеңіп, құрту үшін әскери негіз салды.

Әскери мансап

Чарльз Мюррей мен оның әйелі Энн Грейвстің ұлы болып туған, Челтенхэм колледжінде және Сандхерсттегі Корольдік әскери колледжінде білім алған Арчибальд Мюррей 1879 жылғы 13 тамызда 27-ші полкке офицер болып тағайындалды. 1886 жылғы 12 ақпанда ол полкінің адъютанты болып тағайындалды. 1887 жылғы 1 шілдеде капитандыққа көтерілгеннен кейін және 1888 жылы зулу көтерілісін басуға қатысқаннан соң, ол 1890 жылғы 15 желтоқсанда Бедфордшир полкінің 4-ші батальонының адъютанты болды. 1897 жылы Камберлидегі штаб колледжіне оқуға түсті. 1898 жылғы 1 маусымда майор болып тағайындалған Мюррей 1899 жылғы 9 қазаннан бастап Наталдағы барлау жөніндегі генерал-адъютанттың орынбасары, содан кейін командирдің штаб бастығы болып Екінші Бур соғысында қызмет етті. Ол Дундиден кері шегінуге, содан кейін 1899 жылдың соңында Лэдисмит қамалдарына қатысты және 1900 жылдың басында 10-шы дивизияның бас қолбасшысы сэр Арчибальд Хантердің аға штаб офицері болды. Ол 1900 жылғы 6 наурызда генерал-адъютант болып тағайындалды, 1900 жылғы 29 қазанда подполковник болып тағайындалды және 1900 жылғы 29 қарашада "Еңбегі үшін" орденімен марапатталды. 1901 жылғы ақпанда ол қайтадан хабарламаларда аталды. Мюррей 1901 жылғы қазан айында Үндістанда орналасқан 2-ші батальонның Корольдік Иннискиллинг фюзилерлерінің командирлік офицері болып тағайындалды, бірақ бұл лауазымға кірмеді. 1902 жылғы ақпанда Солтүстік Трансвальдке жіберілді, онда 1902 жылғы сәуірде ауыр жарақат алды және 1902 жылғы шілдеде тағы бір рет хабарламаларда аталды. Оңтүстік Африкадағы соғыс аяқталғаннан кейін ол 1902 жылғы маусымда Англияға оралды және 1902 жылғы 3 қарашада Альдершоттағы 1-ші дивизия штабында генерал-адъютанттың көмекшісі болды. 1903 жылғы 29 қазанда полковник болып жоғарылатылған ол 1904 жылы Корольдің туған күніне арналған сыйлықтарда Бат орденінің серігі және 1907 жылғы 12 маусымда Корольдік Виктория орденінің командирі болып тағайындалды. Мюррей 1907 жылғы 9 қарашада Соғыс кеңсесінің әскери оқу директоры болды. 1910 жылғы 13 шілдеде генерал-майор болып тағайындалғаннан кейін, 1911 жылғы маусымда Таққа отыру құрметіне Бат орденінің кавалер-командующийы болды. Ол сондай-ақ 1911 жылғы 22 маусымда король Георг V-нің таққа отыру рәсіміне қатысты. Мюррей 1912 жылғы 9 желтоқсанда жаяу әскер инспекторы болды. 1914 жылғы қаңтардағы Бас штаб конференциясында ол француздық от пен қозғалыс доктринасын қабылдауға қатысты ұсыныстарды қабылдамады. Содан кейін ол 1914 жылғы 1 ақпанынан бастап қысқа уақытқа 2-дивизияның қолбасшысы болды.

Тағайындау

1914 жылдың шілдесінде Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Мюррей бастапқыда жоспарланғандай Британдық экспедициялық корпусының бас штаб офицері болып тағайындалмады. Оның орнына ол штаб бастығы болды. Мюррей Оңтүстік Африкада және соғыс министрлігінде Френчпен бірге штаб офицері ретінде жоғары беделге ие болған еді. Кейде Мюррейге бұл лауазымның берілуіне себеп Френчтің алғашқы таңдауы болған Уилсонның Керра ісіне қатысқандығы үшін вето құқығымен тоқтатылуы себеп болды деп айтылады. Бұл мәлімдемені соғыстан кейін Эдмондс, Кирк (Макдоног туралы естеліктерінде) және Мюррей жасағанмен, оны растайтын заманауи дәлелдер жоқ, тіпті Уилсонның күнделігінде де жоқ (1915 жылдың қаңтарынан айырмашылығы, онда Уилсон саяси себептермен Мюррейдің орнын басудан міндетті түрде алынған еді). Код кітаптары Лондонда қалып қойды, лейтенант Спирс тағы бір жиынтық алу үшін Лондонға қайта оралды. Ол Реймсте Мюррейдің қонақ үй бөлмесінің еденіне жайылған үлкен карталардың үстінде, төрт аяғымен, тек "іш киімімен" (ішкі киім) киініп, қызметшілер келіп-кетіп жатқанда, Германия империясының әскерлерінің Францияға басып кіруінің стратегиялық жағдайын "шешуге" тырысып жатқанын көрді.

Монстан шегіну

1914 жылдың тамызындағы шегіну кезінде өз рөлдерін жаттықтырмаған BEF штабы нашар жұмыс істеді. Френч – сергекті көшбасшы, бірақ басқарушы емес. Робертсон мен Кирк Мюррейдің Вильсонның француздармен жасасқан жоспарларын білмейтінін және Вильсонмен жұмыс істеуге үйренген “(Әскери операциялар) Дирекциясынан” құралған штабпен жұмыс істеуге мәжбүр болғанын жазды. Осы штабқа полковник Харпер, GSO1 кірді. Френч Хейгтің 1-ші корпус Мормал орманының шығысына шегіну туралы өтінішіне (Хейгтің күнделігі, 24 тамыз) келісті, ал Смит Дорриенге (II корпустың бас қолбасшысы) ешкім сұрамаған немесе хабарламаған сияқты. (Жұмыс істеудегі нашарлық тек GHQ-да ғана емес еді – мен де, I және II корпус штабтары Мормал орманының жаумен басылған-басылмағанын тексермеді.) 24 тамызда Харпер Мюррейге ешқандай көмек көрсетуден бас тартты, сондықтан Лорд Лох өзінің жұмысы болмаса да, хабарламалар жазуға мәжбүр болды. Лох сол күні күнделігіне Мюррейдің «табиғатынан тікелей» және «бірге жұмыс істеуге қиын» екенін жазды. Мюррей өзінің күнделігінде (25 тамыз) GHQ-ның Ле-Катодан Сент-Квентинге көшкенін және I корпустың түнде қарқынды шайқаста екенін атап өтті, II корпус ненің айналысып жатқаны туралы еш айтпады. Смит Дорриеннің Ле-Катода тұрып, күресуді жоспарлағаны туралы хабар 26 тамызда таңғы сағат 5-те GHQ-ға жетті. Френч ұйқысынан оянды және Мюррейді оятуды қаламады, Смит Дорриенге «артқа шегіну әдісі бойынша толық еркіндік берілгенін» білдіретін екіұшты хабар жіберді, оны Смит Дорриен күресуге рұқсат ретінде қабылдады. Мюррей осы уақытқа дейін қандай да бір физикалық құлдырауға ұшыраған сияқты, бірақ куәгерлердің айғақтары әртүрлі. Вильсон Мюррейдің «толық құлдырап кеткенін», оған «морфия немесе басқа да дәрі» берілгенін, оны жұмыс істеуге жарамсыз еткенін және Смит Дорриеннің тұрып, күресу туралы шешімін естігенде (26 тамызда таңғы 7-де) «денесі салқындап кеткенін» жазды, бірақ Террейн оның осы кездесуге қатысқанын айтады. Кейінірек генерал Макреди Мюррейдің Нойонда (27 тамызда GHQ орналасқан жер) жұмыс істеп жатқанда үстелінде есінен танығанын жазды. Вильсон 29 тамызда Джоффреге барып, «Мюррейдің үрейленуімен» «толық сәтсіздікке» тап болды. Вильсон (БЭФ Марна шайқасының бір бөлігі ретінде алға жылжуды бастаған күні) Френч пен Мюррейдің «күні бойы көлікпен жүріп, ақымақтықпен әрекет еткенін» атап өтті. Ол Френчтің Харперді жұмыстан босатуына жол бермеу үшін араласты (Вильсонның күнделігі, 7 қыркүйек), бірақ бір аптадан кейін (Вильсонның күнделігі, 14 қыркүйек) Мюррей мен Харпердің үнемі дауласып жүргенін жазды. Бір айдан кейін Мюррей әлі де «менің адамым» және «(Вильсонның) адамы» деп айтып отырды, бұл Вильсонға «өте қайғылы» және «жағымсыз» болып көрінді (Клайвтың күнделігі, 18 қыркүйек). Вильсон Френч пен Мюррейдің «бір жағдайды бағалауға немесе 24 сағат бойы тұрақты әрекет етуге қабілетсіз» екенін ойлады (Вильсонның күнделігі, 28 қыркүйек). Мюррей Виктор Хьюге (британдықтармен жұмыс істейтін француз байланыс офицері) Вильсон туралы (6 қазан) шағымданды, бірақ сонымен бірге Вильсонға Френчтің «көбірек ақылсыздыққа» ұшырап бара жатқанын айтты және Вильсоннан оның (Мюррейдің) отставкаға кетуі керек пе деп сұрады; Вильсон француздың хатшысы Билли Лэмбтонға осы екі оқиға туралы хабарлады. Мюррей (4-5 қараша) Вильсон оның бұйрықтарының бірін оған хабарламай өзгерткен кезде шағымданып, отставкаға кетумен қорқытты. Кейінірек (1930 жылы) Мюррей былай деп жазды: «Мені қасымда ұстағысы келмейтінін білгенімде, неге мен (осы) Соғыс кеңсесінің тобында болдым? Мен сэр Джонның соңына дейін жетуін көргім келді. Мен онымен көп жылдар бойы бірге болдым және оның денсаулығы, мінезі мен темпераменті біздің бетпе-бет келген дағдарысқа жарамсыз екенін басқалардан жақсы білдім. Бас штабтың басшылары маған мүмкіндігінше көңіл бөлмеді, маған кедергі жасады, тіпті нұсқауларымды өзгертті». Ол сондай-ақ Вильсонның адалсыздығы французды басқаруды өзіне ғана қиындатқанын айтты.

Алып тастау

Қарашаның соңында және желтоқсанның ортасында Френч Уилсонға Мюррейді корпусқа командир етіп тағайындауды ойлап отырғанын айтты. Асквит пен Китченер (20 желтоқсан) Френчке Мюррейді Уилсонмен ауыстыруға тыйым салды. Уилсон Джоффренің Бас штабқа (27 желтоқсан) келген кезде Мюррейдің алынбағанына "өкінішті" екенін айтқанын естігенін мәлімдеді. Жұтқыншақтың қабынуы салдарынан Мюррейді шығарып салмаса да, Френч оған (29 қаңтарда) оны жақын арада армия командирі ретінде қайта көргісі келетінін жазды. Хейг (26 қаңтардағы күнделігінде) "Мюррей жақсы адам еді, бірақ далада тәжірибелі емес" деп жазды.

Императорлық бас штабтың бастығы

1915 жылғы 10 ақпанда Императорлық Бас штабтың бас қолбасшысының орынбасары болып тағайындалды және 1915 жылғы 18 ақпанда Святого Михаила және Святого Георгия орденінің командор-кавалері болды. Бас штабтың орынбасары ретінде Мюррейдің міндеті – Жаңа әскерлерді даярлау және ұйымдастыру, бұл жұмысқа көп саяхат қажет болды. Мюррей 1915 жылғы 26 қыркүйекте Императорлық Бас штабтың бастығы болды. 1915 жылғы 28 қазанда тұрақты генерал-лейтенант шеніне көтерілді. Соғыстан кейін ол Иан Гамильтонға хат жазып, Китченерді қатты сынға алды, "Ол сирек толық шындықты айтқан" және "Китченер Дарданеллге инспекцияға кеткенге дейін Мюррей Кабинетке еріктілер саны 70 дивизиялық Британ экспедициялық корпусын (БЭК) ұстауға қажетті деңгейден кем түскенін және міндетті әскери қызметті енгізу қажеттігін хабарлай алмады" деп жазды. Кабинет Китченердің болмағанда Бас штабтың тиісті құжаттарын ұсынуды талап етті. Мюррей: "Мен қырық жылдық қызметімде Бас штаб бастығы болған үш айдағыдай жақсы жұмыс істеген емеспін" деп жазды. Кабинет хатшысы Морис Хэнки Мюррейді, оның Бас штаб бастығы лауазымына ілескен сэр Уильям Робертсонға нағыз "Жақын Иоанн" (Жақын Жақсылық) деп жоғары бағалады. Мюррей қызметінің соңғы күндерінде Батыс майданында күштерді шоғырландыруға шақыратын құжат жариялады (1915 жылғы 16 желтоқсан), Робертсон оны "соғыстың Киелі кітабы" деп атады. Оның орнына Батыс майданы стратегиясының жақтаушысы Робертсон келді. Мюррейдің кеңесі коалициялық Кабинеттің кейбір либералды мүшелерінің наразылығын тудырды, олар Ұлыбританияның соғыс күшін тоталитарлық соғысқа және Батыс майданына үлкен әскерлерді жіберуге бағыттауына қарсы болды. Ирландияның бас хатшысы Аугустин Биррелл, қазынашылықтың канцлері Реджинальд МакКенна, Сауда кеңесінің президенті Уолтер Рансиман және Сыртқы істер министрі сэр Эдвард Грей 1916 жылғы қаңтарда қабылданатын бакалаврларды міндетті түрде әскери қызметке алуға наразылық білдіру үшін отставкаға кетуді қарастырды. Биррелл премьер-министрге (1915 жылғы 29 желтоқсан) жолдаған хатында ол Рансиманмен бірге қаржы мәселелерінің және "Мюррейдің ұзақ, сенімсіз және қорқынышты құжатында баяндалған стратегиялық саясаттың" міндетті әскери қызметтен гөрі маңыздырақ екеніне келіскенін жазды.

1916 жыл

1916 жылдың қаңтарында Мюррейге Мысырдағы британ әскерлері мен Мысыр экспедициялық корпусының басқаруы тапсырылды. Мысыр Салоника және Галлиполи майдандары үшін база болып табылды. 1916 жылдың қаңтарында Мюррей Салоникадағы британдық әскерлердің операциялық басқару құқығынан босатылды (бірақ логистикалық жауапкершілігі сақталды), ол француз генералы Саральға берілді. Бастапқыда генерал Максвелл Батыс Мысырдың (Сенуси көтерілісіне қарсы) басқаруын әлі де ұстап тұрды, бірақ ол Пасха көтерілісін басу үшін Ирландияға жіберілгенге дейін. Мюррей Робертсонға (18 наурыз 1916 ж.) жазған хатында австралиялықтардың "физикалық жағынан тамаша" екенін, бірақ "қадір-қасиет пен өзін-өзі ұстау туралы түсініктері жоқ" екенін айтты. Британияның Мысырда 300 000 әскері болды, олардың көпшілігі АНЗАК немесе Галлиполиден эвакуацияланғандар, Синай арқылы түрік шабуылына қарсы қорғану үшін, бірақ Робертсон бұл логистикалық тұрғыдан мүмкін емес деп ойлады. 1916 жылдың шілдесіне қарай Робертсонның бұйрығымен Мюррей 240 000 әскерін, оның ішінде 9 жаяу әскер дивизиясын, үш тәуелсіз жаяу әскер бригадасын және 9 ауыр артиллерия батареясын жіберді, олардың көпшілігі Францияға аттанды, ал оған төрт аумақтық дивизиясы мен бірнеше атты әскер бөлімдері қалды. 11 000 үнді әскері және тағы бір дивизия Месопотамияға, ал 1917 жылдың басында тағы біреуі Францияға жіберілді, нәтижесінде оның үш толық емес жаяу әскер дивизиясы, тағы екеуінің бөлімдері және екі атты дивизиясы қалды. Мюррей 1917 жылдың 20 қаңтарында Святого Михаила және Святого Георгия орденінің Ұлы кресімен марапатталды. Мюррей Т.Е. Лоуренстің Арабиядағы түріктерге қарсы араб көтерілісіне қосылу үшін экспедициясын ұйымдастырды, Лоуренстің Акабаға шабуылына қаржылық және шектеулі әскери қолдау көрсетті: көтерілістің әлеуетіне бастапқыда күмәнданған Мюррей, Лоуренстің ықпалымен Каирдегі қызметінің соңында оның ынталы жақтауына айналды. 1917 жылдың басында түрік әскері де Персиядан шығып, арабтардың қоршауында қалған Мединадан шегінді. Мюррей Сенусилерді жеңді (1917 жылдың ақпанында Сиваны басып алды). Бірінші Газа шайқасы британдық шығындарды азайтып, жаудың жоғалтуларын арттыру арқылы "өте табысты" деп сипатталды. Бұл Мюррейге деген саяси сенімнің төмендеуіне әкелді. 1917 жылдың сәуірінде Газаның екінші шайқасында Мюррей 52-ші (Төменгі жерлер) дивизиясы, 53-ші (Уэльс) дивизиясы, 54-ші (Шығыс Англия) дивизиясы және жақында құрылған 74-ші (Ейманри) дивизиясынан тұратын үлкен күш жинады, ол жаяу әскер ретінде қызмет ететін атты әскер бригадаларынан құралған. Алайда, алты британдық танк, британдық ауыр артиллериясы және француздық жағалау қорғаныс кемесі "Рекин" мен екі британдық монитордан жасалған теңіз атысы аз зиян келтірді және тек түріктерді алдағы британдық шабуыл туралы ескертіп, оны барлық бағытта әлсіретті. Мюррей тағы да шегінуге шешім қабылдады. Газадағы екінші шайқас артиллерияның жетіспеушілігінен жеңіліске ұшырады.

Мысырдан кейін

Мюррей 1917 жылдың қазан айында Алдершот командасының Бас қолбасшысы генерал-офицері болып қайта тағайындалды. 1919 жылдың 25 тамызында толық генерал шеніне көтеріліп, 1919 жылдың 15 қарашасына дейін лауазымында қалды. 1922 жылдың 15 қарашасында Ұлыбритания армиясынан зейнетке шыққаннан кейін, 1928 жылғы Жаңа жылдық наградалар бойынша Бат орденінің Ұлы крестімен марапатталды. Ол сонымен қатар 1911 жылдың 22 тамызынан бастап Корольдік Иннискиллинг фузилер полкінің полковнигі болды. Мюррей 1945 жылдың 21 қаңтарында Суррейдегі Рейгейттегі "Мейкпис" үйінде қайтыс болды және Хайгейт зиратының батыс жағындағы отбасылық мазарға жерленді.

Отбасы

1890 жылы ол Каролина Хелен Свитке үйленді; олардың бір ұлы болды. Бірінші әйелі қайтыс болған соң 1912 жылы Милдред Джорджина Дунерге үйленді.

Мәдени сілтемелер

Мюррей "Арабияның Лоренсі" кинофильмінде Дональд Вулфит тарапынан жағымсыз, стереотиптік, артиллерияға әуес британдық генерал ретінде бейнеленді. 1918 жылы Канада Роки тауларындағы Мюррей тауы оның құрметіне аталды.