Кіріспе

2018 жылғы "Меркурий 13" деректі фильмінде ғарышкерлерді тексеруден өткен американдық әйелдер тобы – 1959-1960 жылдары NASA дәрігері Уильям Рэндольф Лавлейс II жүргізген жеке қаржыландырылатын зерттеу бағдарламасына қатысқан он үш американдық әйел. Бірінші қатысушы, ұшқыш Джералдлин "Джерри" Кобб Лавлейске басқаларды анықтап, қабылдауға көмектесті. Қатысушылар NASA-ның "Меркурий" жобасы үшін таңдалған астронавттар сияқты бірдей физиологиялық тексерулерден өтті. Лавлейс бұл жобаны "Woman in Space Program" деп атағанмен, NASA көптеген адамдар осы мүмкіндікке үміттене алатынын және тексерулердің қымбатқа түсетінін білген. Президент Дуайт Эйзенхауэр әскери сынақ ұшқыштарының ең жақсы астронавттар болатынына сенді, олар бұған дейін үкімет тарапынан қатаң тексерулер мен оқулардан өткен. Бұл сынақ талаптарын күрт өзгертті және бастапқыда ғарышқа кімдердің жіберілгенінің тарихын өзгертіп жіберді. Уильям Рэндольф Лавлейс II, бұрынғы ұшу хирургы және кейіннен NASA-ның Өмір ғылымдары жөніндегі арнайы кеңесші комитетінің төрағасы, NASA-ның еркек астронавттары үшін тесттерді әзірлеуге көмектесті және әйелдердің де осы тесттерді қалай өтетінін білуге қызығушылық танытты. 1960 жылы Лавлейс және Әуе күштерінің бригада генералы Дон Фликингер тәжірибелі ұшқыш ретінде танымал Джералдлин "Джерри" Коббты ер адамдар сияқты бірдей қиын сынақтардан өтуге шақырды.

Кандидаттың білімі

Барлық үміткерлер тәжірибелі ұшқыштар болды; Лавлейс пен Кобб үміткерлерді іріктеу үшін 700-ден астам әйел ұшқыштардың тізімдерін қарады. Олар 1000 сағаттан кем ұшу тәжірибесі бар ешкімді шақырмады. Кейбір әйелдер «Тоқсан тоғыз» арқылы тартылған болуы мүмкін. Джерри Кобб оларды «Бірінші ханым астронавттар» (FLAT) деп атаған бұл әйелдер тобы зерттеу бағдарламасы бойынша сынақтан өтуге дайындық танытты. Уолли Фанк жазған мақаласында, сынақтардың құпиялылығына байланысты, барлық үміткер әйелдер дайындық жылдары бойы бір-бірін танымағанын айтты. «Меркурий 13»-тің он әйелі 1994 жылы алғаш рет бір-бірімен танысты.

І кезеңдегі сынақтар

Нью-Мексико штатының Альбукерки қаласындағы Лавлейс клиникасында он тоғыз әйел астронавтқа арналған медициналық тексерулерден өтті. НАСА-ның ер азаматтарынан айырмашылығы, олар топтап сынақтан өткен, әйелдер сынақтарын жеке немесе екеулеп тапсырды.

Қосымша сынақтар және бағдарламаның аяқталуы

Бірнеше әйел қосымша тестерден өтті. Джерри Кобб, Рия Хёрл және Уоли Фанк Оклахома штатының Оклахома қаласына II кезеңді тестілеуге барды, ол оқшаулау резервуары тестілері мен психологиялық бағалаулардан тұрды. Басқа отбасылық және жұмыс міндеттемелеріне байланысты барлық әйелдер бұл тестерді тапсыра алмады. Кобб III кезеңдегі тестерді (әскери жабдықтар мен реактивті ұшақтарды қолдана отырып, авиациялық медициналық сараптамалар) өткеннен кейін, топ Пенсаколада, Флоридадағы Әскери-теңіз авиациялық медицина мектебінде жиналуға дайындалды. Екі әйел жұмыстан кетіп, осы жиынға қатыса алды. Бірақ олар келгенге бірнеше күн қалғанда, әйелдер Пенсаколадағы тестілеуді күрт тоқтату туралы телеграмма алды. NASA-ның ресми сұранысы болмағандықтан, АҚШ Әскери-теңіз күштері мұндай бейресми жоба үшін өз нысандарын пайдалануға рұқсат бермейтін еді. Funk үшінші кезеңді де аяқтады деген хабар бар, бірақ бұл қате ақпарат. NASA тестілеуді тоқтатқаннан кейін, ол тестілеуді жалғастырудың жолдарын іздеді. Ол III кезеңдегі тестердің көп бөлігін орындады, бірақ бұл жеке әрекеттер арқылы болды, емес, белгілі бір бағдарламаның бөлігі ретінде. Кобб барлық жаттығулардан сәтті өтті, барлық гендердегі астронавт үміткерлерінің ең жоғарғы 2%-ына кірді. Тестілеудегі әйелдердің жетістіктеріне қарамастан, NASA әйелдерді жылдар бойы астронавт үміткерлері ретінде қабылдаудан бас тартты. Кеңес Одағы 1961 жылы Юрий Гагариннің орбитаға шығуынан кейін 1963 жылы бірінші әйелді ғарышқа жібергеніне қарамастан, тыңдауда куәлік берген ер адамдар ынтасыз болды. Америкалық кестеге қатысты кез келген "патриоттық хронологиялық" қауіп "кедергі" немесе "үзіліс" деп есептелді. Маңыздысы, бұл тыңдаулар 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заң қабылдалуына екі жыл бұрын гендерлік дискриминация мүмкіндігін зерттеді, бұл мұндай әрекеттерді заңсыз ететін еді. Кобб және Харт Лавлейстің жеке жобасының пайдасы туралы куәлік берді. Жаклин Кокран олардың куәлігін жоққа шығарды, әйел астронавтын даярлауға арналған арнайы бағдарлама ғарыш бағдарламасына зиян келтіруі мүмкін деген алаңдаушылығын білдірді. Ол көптеген әйелдерден тұратын жобаны ұсынды және "неке, бала туу және басқа да себептер" сияқты себептермен көптеген әйелдер оқудан бас тартады деп күтті. Кокран бастапқыда бағдарламаны қолдағанмен, кейіннен тестілеудің келесі кезеңдерін кешіктіруге жауапты болды, және оның Әскери-теңіз күштері мен NASA мүшелеріне бағдарламаның дұрыс жүргізілуі және NASA мақсаттарына сәйкес болуына қатысты алаңдаушылықтарын білдірген хаттары бағдарламаның соңына елеулі үлес қосуы мүмкін. Кокранның бағдарламаға қарсы болуының себебі, енді ол ең танымал әйел ұшқыш болмайтынына байланысты болды деп қабылданады. Олар NASA-ның барлық астронавттардың әскери реактивтік ұшқыштар бағдарламасын бітіргенін және инженерлік білімі болуын талап ететінін дұрыс айтты, бірақ Джон Гленн өзінің NASA-ның Mercury жобасына қажетті колледж біліміне ие болмай тағайындалғанын мойындады. 1962 жылы әйелдерге Әскери-әуе күштерінің оқу мектептеріне кіруге тыйым салынды, сондықтан американдық әйелдер әскери реактивтік ұшақтардың сынақ ұшқыштары бола алмады. Mercury 13-тің бірнеше мүшесі азаматтық сынақ ұшқыштары ретінде жұмыс істегеніне және көптегендерінің ұшқыштармен салыстырғанда ұшу уақыты едәуір көп болғанына қарамастан (бірақ жоғары өнімді реактивтік ұшақтарда емес), NASA олардың қарапайым ұшақтардағы сағаттарына эквиваленттілік беруден бас тартты, сол кезде реактивтік және зымырандық ұшақтарды, мысалы, X 15-ті ұшқышпен оқыту және тәжірибе "ғарыш кемелеріне көшу үшін ең пайдалы" деп есептелді. Ян Дитрих 8000 сағат, Мэри Уоллес Фанк 3000 сағат, Ирен Левертон 9000+ және Джерри Кобб 10000+ жинақтады. Комиссия мүшелерінің кейбіреулері осы тәжірибедегі айырмашылықтарға байланысты әйелдердің аргументтеріне көңіл бөлгенімен, ешқандай шара қабылданбады. Вице-президент Линдон Джонсонның атқарушы көмекшісі Лиз Карпентер NASA әкімшісі Джеймс Э. Уэббке осы талаптарға күмән келтіретін хат жазды, бірақ Джонсон хатты жібермеді, оның орнына "Бұны қазір тоқтатайық!" деп жазды.

Ұшқыштың парадоксы

1958 жылы НАСА құрылғаннан кейін болашақ астронавттардың талаптары пікір тудырды. Астронавттардың ұшқыш тәжірибесі болуы логикалық шешім болды, әсіресе жаңа ғарыш кемелерін сынауға және оларды игеруге дайын тест-ұшқыштар. Келісім бойынша, әскери реактивтік ұшқыштар ізделді, бірақ сол кезде әйелдерге бұл салаға жол берілмеді, демек олар қарастырылмады. Дегенмен, НАСА потенциалды астронавттардың жоғары білімі болуын талап етті – бұл талапты Меркурий 7 тобының мүшесі Джон Гленн қанағаттандыра алмады. Гленн 1939 жылы Маскингэм колледжінде химияны оқығанмен, АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқанда соңғы курсты бітірмей колледжден шығып, АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қатысты. Бұл НАСА кейде талаптарға ерекшелік жасайтынын көрсетті. Гленн мен Меркурий 13 тобының күресінде көрініп тұрған мәселе – әлеуметтік тәртіптің құрылысы еді. Әйелдерді қарастыру үшін өзгерістер қажет болды, бірақ осы өзгерістерге олардан пайда көретін адамдар жасырын түрде қарсылық көрсетті. Әйелдердің астронавт рөліне қабілеттілігіне, күшіне немесе интеллектуалдық деңгейіне қатысты нақты қолдау болған жоқ, тіпті керісінше дәлелдерге қарамастан. Ғарыш жарысы кезінде НАСА үшін маңызды мәселелердің бірі – оттегінің жұмсалуы және ұшу кезіндегі салмақ болды. Тестілеулерде сәтті өтті дегеннен кейін, FLAT-тер физикалық және психологиялық жарамдылықтарын дәлелдеудің қажеті болмады. Олар "әлеуметтік тәртіпті" өзгертуге тырысып, НАСА-ны әйелдердің де астронавттармен тең құқыққа ие екеніне көндіруге ұмтылды. Лавлейстің барлық он үш финалисінің суреттерін қоса отырып, ол алғаш рет барлық он үш әйелдің есімдерін жариялады. 1963 жылдың 17 маусымында «Нью-Йорк Таймс» газеті Джерри Коббтың кеңестік ғарыш аппаратын ұшырғаннан кейінгі сөзін жариялады, ол: «Өкінішті, біз әйелді ғарышқа жібермек болсақ, оны бірінші болып жіберуіміз керек еді» деді. Меркурий 13 туралы көптеген газет мақалалары, фильмдер мен кітаптар жарық көрді, бірақ олардың ешқайсысы АҚШ-тың ғарыш жарысындағы табысы туралы ешбір медиа желісінің бірінші бетіне шығармады. Медиа әйелдерді білікті емес деп көрсетті, олардың нашар және эмоционалдық құрылымы бар деген пікірді қалыптастырды, бұл олардың ерлерге қарағанда қиын жағдайға төтеп бере алмайтынын білдірді. 1962 жылдың 17 шілдесінде Джерри Кобб пен Джейн Харттың куәліктерін тыңдау отырысы өтті. «Астронавттар: Армандауға батылы жеткен 13 әйел» кітабында екеуінің, сондай-ақ журналистер мен баспасөз өкілдерінің тыңдаулар мен мәлімдемелері толыққанды жазылған. Олардың куәліктері әйелдерге қаратылатын кемсітушілікке және олардың талантын еркек емес екендігіне байланысты алдын ала бағалауға немесе біліктілігін анықтауға болмайтынын сұрады. FLAT-тердің он өкілі оның алғашқы миссиясына қатысты және олардың көпшілігі үшін естелік заттарды ғарышқа алып шықты. BBC News хабарлағандай, егер оларды ұшудан шектеуші ережелер болмағанда, ғарышқа алғашқы рет ұшқан әйел америкалық болуы мүмкін еді. Колинс астронавт болу туралы: «Мен өте кішкентай кезімде астронавттар туралы алғашқы оқуларымда әйел астронавттар болған жоқ». Ол Меркурий астронавттарынан шабыттанды, және орта мектепте және колледжде оқыған кезде авиация саласында жұмыс істегісі келетін әйелдерге көбірек мүмкіндіктер ашылды. Колинс содан кейін Әскери әуе күштеріне қатысты, ал алғашқы айлық оқу-жаттығулары кезінде оның базасына ең жаңа астронавттар тобы келді. Бұл топта әйелдер де болды. Сол сәттен бастап ол: «Мен елдің ғарыш бағдарламасының бір бөлігі болғым келді. Бұл – планетадағы ең үлкен оқиға, тіпті планетадан тыс жерде де». Мен ғарыш кемесінде ұшуды қаладым.

"Олардың заманынан бұрын"

1962 жылғы оқиғалар мен «Меркурий 13» бағдарламасының нәтижесін сараптап, ғарышкер Скотт Карпентер: «НАСА-ның бұл әйелдерді ғарышқа жіберу ниеті болған жоқ. Бұл идея оларға сырттан таңылды, және олар зерттеу деректеріне қуанды, бірақ бұл әйелдер өз заманынан озып кеткен» деді. 2019 жылдың наурыз айында НАСА Халықаралық ғарыш станциясында сол айдың 29-ы күні әйелдерден тұратын алғашқы ғарыш серуені өтетінін хабарлады. Энн МакКлейн мен Кристина Кох сол күні тарих жасауға тиіс болған, бірақ ғарыш костюмдерінің жетіспеуіне байланысты қиындықтар туындады. НАСА ғарыш костюмдерінің өлшемдеріне қатысты мәселелерді мойындады, олардың тек орта, үлкен және өте үлкен өлшемдерде ғана қолжетімді екенін айтты. 1990 жылдары НАСА техникалық бұзушылықтарға байланысты кішкентай өлшемдегі ғарыш костюмдерін жасауды тоқтатты. Бұл әйел ғарышкерлерге зор әсер етті және кейіннен олардың миссиясын тоқтатуға себеп болды. Көптен күткен әйелдерден тұратын алғашқы ғарыш серуені 2019 жылдың 18 қазанында өтті, оны Кох пен Джессика Мейр орындады, ал ғарышкер Стефани Уилсон бас оператор (Capcom) рөлінде болды.