Кіріспе

Zipser немістері, Zipser сакстары немесе жай ғана Zipser (Zipser немесе Zipser Deutsche, Țipțeri, Cipszer) – Орталық және Шығыс Еуропадағы неміс тілді (нақтырақ айтқанда, Zipser неміс тілінде туған тілде сөйлейтін) этностық топ және Словакия мен Румыниядағы ұлттық азшылық (Закарпатье облысында Zipser немістерінің қоныстары да бар, бұл Карпат Рутениясының тарихи аймағы, қазіргі Украинаның батысы). Судет немістерімен бірге Zipser немістері бұрынғы Чехословакиядағы ең маңызды екі неміс этностық тобының бірі болды. Академиялық мақалаларда олардың атауын "Ципсерлер" деп кездестіруге де болады. Словакияның бұрынғы президенті Рудольф Шустер ішінара Zipser немісі және Медзевте өсті. Zipser немістері бұрын Жоғарғы Венгрияның (қазіргі Солтүстік-Шығыс Словакия) Сепес округінде (Szepes) тұрған, өйткені бұл аймаққа қазіргі Германияның орталық бөлігінен (және басқа да аймақтарынан) келген қоныс жайлаушылар орта ғасырдың жоғары кезеңінде, атап айтқанда 12 ғасырдың ортасынан бастап, Остсиедлунгтың бір бөлігі ретінде қоныстанған. Кем дегенде 18 ғасырдан бастап осы неміс этностық тобының көптеген өкілдері Оңтүстік Буковинаға, Марамурешке, Трансильванияға және таулы Банатқа (жоғарыда аталған барлық аймақтар қазіргі Румынияда орналасқан) көшіп кетті. Румыниядағы Zipser немістерінің көп бөлігі Марамуреш округінде және Родна тауларында тұрады. Кейде Zipser немістерін Zipser сакстары деп те атайды (szepesi szászok немесе szepességi szászok), бұл атау олардың орта ғасырлардағы алғашқы қоныстануының географиялық орнынан туындайды, ол қазіргі Солтүстік-Шығыс Словакиядағы Спиш аймағына сәйкес келеді. Олар алғашқыда қоныстанған округ венгр тілінде "Шепеш" деп аталады. Трансильваниядағы Трансильваниялық сакстармен, қазіргі Румынияның орталық бөлігінде және Эстония мен Латвиядан келген Балтық немістерімен бірге Zipser немістері Орталық және Шығыс Еуропадағы неміс тілінде сөйлейтін және неміс этностық топтарының ең көне үш тобының бірі болып табылады, олар жоғары орта ғасырдан бері үздіксіз өмір сүріп келеді. Zipser немістерін Словакия немістерімен теңестіруге болады және олар Карпат немістерінің кең тобының бір бөлігі болып табылады, сонымен қатар Екінші дүниежүзілік соғыстан бастап оларды осылай атау қабылданды. Олар сондай-ақ Румыния немістерінің құрамына кіреді. Румынияның Оңтүстік Буковинасындағы Сучава округінде әлі де тұратын Zipser қауымдастығын, кең мағынада, Буковина немістерінің бір бөлігі деп қарастыруға болады.

Ортағасырлық тарих

Неміс қоныс аударушылары 12 ғасырдың ортасынан бастап Мажарстан Корольдігінің Жоғарғы Мажарстан аймағына, қазіргі Словакияға, сол кездегі Szepes округіне (link=no) қоныстануға шақырылды, бұл шақыруды Мажарстанның бұрынғы королі Геза II жасады. Осы қоныс аударушылардың кәсіптері кеншілерден, саудагерлерден бастап құрылысшыларға дейін алуан түрлі болды. Неміс отаршыларының соңғы толқыны 15 ғасырда, орта ғасырдың соңында (немесе Кейінгі орта ғасырда) келді. Орталық және Шығыс Еуропаның басқа тарихи аймақтарындағыдай, бірнеше Орталық және Шығыс Еуропа елдерінен жергілікті патшалардың шақыруымен келген неміс қоныс аударушыларының мақсаты – жергілікті ортағасырлық қауымдастықтарды сауда және қала құрылысы арқылы дамыту, сондай-ақ моңғол шапқыншылығынан кейін нығайту болды (Трансильвания сакстары Трансильваниядағыдай, Орта ғасырларда Мажарстан Корольдігінің бұрынғы аймағы). Қазіргі Словакиядағы жағдайда бұл неміс қоныс аударушылары Рейн өзенінің төменгі ағысынан (қазіргі Люксембургті қоса алғанда), Фландрия, Саксония және Силезиядан (қазіргі Польшаның оңтүстік-шығысы) келген. Олар Zipser Willkür заңымен басқарды – бұл олар Мажар монархы берген белгілі бір дәрежедегі жергілікті автономияда дамытқан ерекше ортағасырлық неміс заңы (нақтырақ айтқанда, неміс қала заңы). Zipser Willkür – Словакиядан шыққан ең көне неміс заңы. Уақыт өте келе, орта ғасырларда этникалық немістер қоныстанған Орталық және Шығыс Еуропадағы басқа жергілікті қауымдастықтар сияқты, осы жаңа келген неміс қоныс аударушылары қалалар мен ауылдарда басымдыққа ие болды және оларды негіздеді немесе қайта жаңартты (өйткені басқа қоныстар бұрын словактармен құрылған). Szepes округін дамытуға көмектескендіктері үшін олар Zipser Germans деп аталды. Кейде оларды Zipser сакстары деп те атайды. Трансильваниядағы Трансильваниялық сакстар сияқты (бұрын Орталық және Шығыс Еуропаның тарихи аймағы, ол ортағасырлық Мажарстан Корольдігіне қарасты), Zipser Germans елеулі қамалдар мен бекінілген қалаларды салған.

Қазіргі заман тарихы

Қазіргі заманда, басқа да этникалық неміс топтарының жағдайы сияқты, Германияның туған елі емес, Орта және Шығыс Еуропа елдерінен шыққан Zipser немістерінің саны қазіргі Словакия аумағында біртіндеп азайды. Дегенмен, Zipser немістері Словакияның орталық бөлігіндегі бірнеше аймақта әлі де маңызды топ болды, бірақ орта ғасырлардағыдай (абсолютті саны және әлеуметтік жағдайы бойынша) маңызды емес. Олар 19 ғасырда мәжбүрлеп мадьяризацияға ұшырады. Кем дегенде 18 ғасырдан бастап, қазіргі Словакия аумағынан көптеген Zipser немістері оңтүстікке қарай, Габсбургтердің, кейін Австрияның басқаруындағы Буковинаға (Буковина) және Марамурешке көшіп кетті. Олар бұрыннан бар румын ауылдық елді мекендеріне қоныстанды немесе олармен араласты, сондай-ақ қалаларда да қоныстанды. Олардың көптегені Буковина мен Марамуреште кеншілер болып жұмыс істеді.

Демография

Бір кезде Ципсер немістері Чехословакияда және одан кейін Словакияда маңызды және көптеген демографиялық өкілдікке ие болды, бірақ олардың саны жылдар бойы, тіпті 21-ғасырға дейін үздіксіз азайып келеді. Бүгінде Словакияда олардың салыстырмалы түрде азы қалды, ал Румынияда тіпті одан да аз Ципсерлер тұрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін олардың санының күрт азаюына басты себеп – олардың қуылғандығы болды, бұл Судет немістерінің немесе Орталық және Шығыс Еуропадан шығарылған басқа неміс топтарының тағдырымен бірдей, осылайша олар Австрияға немесе Батыс Германияға қоныс аударды.

Медиа

Словакияда Zipser Germans және Carpathian Germans өзіндік ай сайынғы басылымдары/газеттері бар, ол Karpatenblatt деп аталады (басылымның әрі YouTube арнасы бар).

Румынияның мәдени және әлеуметтік өмірі

Румынияда Zipser немістері жыл сайын (Румынияның барлық жеріндегі басқа неміс тілді және неміс текті этникалық азшылықтар сияқты) Zipsertreff фестивалін өткізеді. Zipsertreff Марамуреш облысының Вишёу де Сус қаласында өтіп, жергілікті Zipser немістерінің мұрасы мен мәдениетін тойлауға арналған маңызды шара болып табылады.