Кіріспе

Поляк философ, құқықтанушы және әлеуметтанушы Леон Петражицкий (Leon Petrażycki; Иосифович Петражицкий; 13 сәуір 1867 – 15 мамыр 1931) – поляк философ, құқықтанушы және әлеуметтанушы. Ол құқық социологиясының маңызды алға басушысы саналады.

Өмір

Леон Петражицкий Ресей империясының Могилев губерниясындағы поляк дворяндарының отбасында дүниеге келді. 1890 жылы Киев университетін бітірді, содан кейін екі жыл Берлинде стипендиямен оқыды, ал 1896 жылы Санкт-Петербург университетінде докторлық диссертациясын қорғады. Аталған университетте 1897 жылдан 1917 жылға дейін заң философиясы профессоры болып жұмыс істеді. 1906 жылы Петражицкий Конституциялық-демократиялық партиясының мүшесі ретінде бірінші Думаға сайланды. Заң шығарушы орган бірнеше айдан кейін таратылғаннан кейін, ол наразылықтары үшін сотталып, түрмеге қамалды. 1917 жылы Ресейдің Жоғарғы сотына тағайындалды, бірақ большевик революциясы жемісті болғанда елден қашуға мәжбүр болды. Ол Польшада жаңа үй тауып, 1919 жылы Варшава университетінде әлеуметтану ғылымының алғашқы профессоры болды. Көптеген тілдерде жазған, көптеген студенттердің құрметіне ие болған белгілі лектор Петражицкий 1931 жылы өзіне-өзі қол жұмсады. Алайда, Петражицкийдің құқықтық әлеуметтану және құқықтық теорияға қосқан үлесі әртүрлі құқықтық зерттеулер салаларында талқыланып, қазіргі заманғы құқықтық мәселелерді зерттеуде қолданылып келеді.

Жұмыс

Петражицкий өмірінің басында орыс, неміс және поляк тілдерінде көптеген кітаптар жариялады. Өкінішке орай, оның көптеген кейінгі идеялары студенттерінің лекцияларында ғана сақталған. Тіпті Польшада да оның еңбектері толыққанды жарияланбаған. Ағылшын тілінде сөйлейтіндер әлі де 1955 жылы орыс-американдық социолог Николас С. Тимашев редакциялаған Петражицкийдің жазбаларының жинағына сүйенеді. Оның еңбектерін таныстыруға және қайта жаңғыртуға жасалған соңғы тымырсықтарға қарамастан, ол Батыста көбінесе белгісіз болып қала береді. Петражицкий заңды эмпириялық, психологиялық құбылыс ретінде қарастырады және оны ең жақсы интроспекция арқылы зерттеуге болады деп санайды. Оның пікірінше, заң құқықтық тәжірибе нысанында (эмоциялар, күйзелістер) көрінеді, бұл бір жағынан құқық, екінші жағынан міндет арасындағы екі жақты қатынасты білдіреді. Егер бұл құқықтық тәжірибе кең мағынадағы нормативтік фактілерге (заңдар, сот шешімдері, сондай-ақ келісімшарттар, әдет-ғұрыптар, кез келген бұйрықтар) сілтеме жасаса, онда ол «позитивтік заң» деп аталады; егер мұндай сілтеме болмаса, ол «интуитивтік заң» туралы айтады. Тағы бір тұжырымдамада ол «мемлекеттік заңды» (мемлекет және оның өкілдері жасаған) «мемлекеттік емес заңға» (қоғамдық өкілдер жасаған) қарсы қояды, бұл оны құқықтық плюрализмге жақындатады. Ол Евгений Эрлихтің «тірі заң» идеясын қайталайды, «азаматтық заңның немесе кез келген заңның нақты тәжірибесі соттарда емес, басқа жерде табылады. Оның сарапшылары судьялар мен адвокаттар емес, әрбір жеке азамат» (Петражицкий, 1897, Мотикадан цитата). Петражицкийдің заң туралы теориясы мемлекетке қарсы және оның заманының құқықтық позитивизмін қатты сынға алады, оны нормаларға назар аударғаны үшін, ал нормалардың тәжірибесін ескермегені үшін наив және ғылыми негізсіз деп айыптайды. Сондай-ақ, ол тек адамдар ғана құқыққа ие бола алады деген кең таралған пікірді де қабылдамайды, сондықтан оны жануарлар құқығының ерте жақтаушысы деп санауға болады. Петражицкийді «құқық социологиясының танылмаған әкесі» деп атаған (Адам Подгорецкий, 1980/81). Оның құқық социологиясына әсері негізінен оның шәкірттері, атап айтқанда Николас С. Тимашев, Жорж Гурвич және Питирим Сорокин арқылы болды. Олардың әрқайсысы Петражицкийдің психологиялық теориясынан туындаған және оны толықтыратын, ерекше социологиялық перспективаны қалыптастыруға әртүрлі жолдармен үлес қосты.