Кіріспе
Ашық – Оңтүстік Кавказ және Анатолиядағы халық ақыны, әнші және сазшы.
An ashik (, script=Arab; [[:tr:Halk ozanı; [[:fa:عاشیق—all from عاشِق) or ashugh (; ) is traditionally a singer poet and bard who accompanies his song—be it a dastan (traditional epic story, also known as hikaye) or a shorter original composition—with a long necked lute (usually a bağlama or saz) in Azerbaijani culture, including Turkish and South Azerbaijani
The word ashiq ([[:ar:عاشق, meaning "in love" or "lovelorn") is the nominative form of a noun derived from the word ishq ([[:ar:عشق, "love"), which in turn may be related to the Avestan and Persian iš ("to wish, desire, seek"). The term is synonymous with lt=ozan in Turkish and Azerbaijani, which it superseded during the fifteenth to sixteenth centuries. Other alternatives include saz şair (meaning "saz poet") and halk şair ("folk poet"). In Armenian, the term gusan, which referred to creative and performing artists in public theaters of Parthia and ancient as well as medieval Armenia, is often used as a synonym. The ancient ashiks were called by various names such as bakshy/bakhshi/Baxşı, dede (dədə), and uzan or ozan. Among their various roles, they played a major part in perpetuation of oral tradition, promotion of communal value system and traditional culture of their people. These wandering bards or troubadours are part of current rural and folk culture of Azerbaijan, and Iranian Azerbaijan, Turkey, the Turkmen Sahra (Iran) and Turkmenistan, where they are called bakshy. Thus, ashik, in traditional sense, may be defined as travelling bards who sang and played saz, an eight or ten string plucking instrument in the form of a long necked lute. Judging based on the Turkic epic Dede Korkut, the roots of ashiks can be traced back to at least the 7th century, during the heroic age of the Oghuz Turks. This nomadic tribe journeyed westwards through Central Asia from the 9th century onward and settled in present Turkey, Azerbaijan Republic and North west areas of Iran. Naturally, their music was evolved in the course of the grand migration and ensuing feuds with the original inhabitants the acquired lands. An important component of this cultural evolution was that the Turks embraced Islam within a short time and of their own free will. Muslim Turk dervishes, desiring to spread the religion among their brothers who had not yet entered the Islamic fold, moved among the nomadic Turks. They choose the folk language and its associate musical form as an appropriate medium for effective transmission of their message. Thus, ashik literature developed alongside mystical literature and was refined starting since the time of Turkic Sufi Khoja Akhmet Yassawi in early twelfth century. The single most important event in the history of ashik music was the ascent to the throne of Shah Isma'il (1487–1524), the founder of the Safavid dynasty. He was a prominent ruler poet and has, apart from his diwan compiled a mathnawi called Deh name, consisting of some eulogies of Ali, the fourth Caliph of early Islam. He used the pen name Khata'i and, in ashik tradition, is considered as an amateur ashik Isma'il's praised playing Saz as a virtue in one of his renowned qauatrains;
Bu gün ələ almaz oldum mən sazım (Today, I embraced my Saz)
Ərşə dirək dirək çıxar mənim avazım (My song is being echoed by heavens)
Dörd iş vardır hər qarındaşa lazım: (Four things are required for the life:)
Bir elm, bir kəlam, bir nəfəs, bir saz. (Conscience, speech, respiration, and Saz.) According to Köprülü's studies, the term ashik was used instead of ozan in Azerbaijan and in areas of Anatolia after the 15th century.
Ашық (әраб. عاشِق) – Әзірбайжан мәдениетінде, түрік және Оңтүстік Әзірбайжан тілдерінде дастан (дәстүрлі эпикалық әңгіме, сондай-ақ хикая деп аталады) немесе қысқа авторлық шығарманы (әдетте баглама немесе саз) қоса орындалатын әнші-ақын және бард. "Ашық" сөзі (мағынасы – "махаббатта", "сүйген") – зат есімнің номинативтік түрі. Бұл термин түрік және әзірбайжан тілдеріндегі "озан" сөзімен синонимді, бірақ 15-16 ғасырларда оны ығыстырды. Басқа атаулары: саз шайыр ("саз ақыны") және халық шайыр ("халық ақыны"). Армян тілінде "гусан" термині қолданылады, ол Парфия және ежелгі және ортағасырлық Арменияның қоғамдық театрларындағы шығармашылық және өнер шеберлерін білдіреді. Ежелгі ашықтарды бақшы, деде, узан немесе озан деп те атаған. Олардың маңызды қызметтерінің бірі – ауызша дәстүрді сақтау, қоғамдық құндылықтар жүйесін және халықтың дәстүрлі мәдениетін насихаттау. Бұл көшпелі бардтар немесе трубадурлар қазіргі Әзірбайжан, Иран Әзірбайжаны, Түркия, Түрікмен Сахарасы (Иран) және Түрікменстанның ауылдық және халықтық мәдениетінің бір бөлігі болып табылады, онда оларды бақшы деп атайды. Демек, дәстүрлі мағынада ашық – саз (сегіз немесе он саптық қылды аспап) тартып, ән салатын көшпелі бард. Түркі эпосы "Деде Коркут" бойынша, ашықтардың тамыры кем дегенде 7 ғасырға, оғыз түркілерінің қаһармандық дәуіріне дейін жетеді. Бұл көшпелі тайпа 9 ғасырдан бастап Орталық Азия арқылы батысқа қарай жылжумен, қазіргі Түркия, Әзірбайжан Республикасы және Иранның солтүстік-батыс аймақтарына қоныстанды. Әрине, олардың музыкасы осы үлкен көші-қон кезеңінде және жаңа жерлердің түпкі тұрғындарымен болған қақтығыстарда қалыптасты. Бұл мәдени эволюцияның маңызды факторы – түркілердің исламды қысқа мерзімде және өз еркімен қабылдауы. Мұсылман дәрвиштер ислам дініне енбеген туыстары арасында дінді тарату үшін көшпелі түркілердің арасына жүріп, халық тілін және оның музыкалық формасын тиімді жариялау құралы ретінде таңдады. Осылайша, ашық әдебиеті мистикалық әдебиетпен қатар дамыды және 12 ғасырдың басында түркі суфисі Хожа Ахмет Яссауи заманынан бастап жетілдірілді. Ашық музыкасының тарихындағы маңызды оқиға – Сафавид әулетінің негізін қалаушы Шах Исмаилдің (1487-1524) таққа отыруы. Ол көрнекті билеуші-ақын болған және диванымен қатар, алғашқы исламның төртінші халифасы Әлиге арналған мақтаулар жинағынан тұратын "Дех наме" атты маснауи жазған. Ол "Хатаи" псевдонимімен жазған және ашық дәстүрінде, Исмаилдің саз ойнауын бір өлеңінде қадірлілікпен баяндаған:
Бу гүн ələ алmaz oldum mən sazım (Бүгін мен сазымды құшақтадым)
Əрşə dirək dirək çıxar mənim avazım (Менің әнім аспанға көтеріледі)
Dörd iş vardır hər qarındaşa lazım: (Төрт нәрсе әр адамға қажет:)
Бір elm, бір kəlam, бір nəfəs, бір saz. (Білім, сөз, тыныс және саз.) Кёпрулидің зерттеулеріне сәйкес, 15 ғасырдан кейін Әзірбайжанда және Анатолияның кейбір аймақтарында "озан" сөзінің орнына "ашық" термині қолданыла бастады.
An ashik (, script=Arab; [[:tr:Halk ozanı; [[:fa:عاشیق—all from عاشِق) or ashugh (; ) is traditionally a singer poet and bard who accompanies his song—be it a dastan (traditional epic story, also known as hikaye) or a shorter original composition—with a long necked lute (usually a bağlama or saz) in Azerbaijani culture, including Turkish and South Azerbaijani
The word ashiq ([[:ar:عاشق, meaning "in love" or "lovelorn") is the nominative form of a noun derived from the word ishq ([[:ar:عشق, "love"), which in turn may be related to the Avestan and Persian iš ("to wish, desire, seek"). The term is synonymous with lt=ozan in Turkish and Azerbaijani, which it superseded during the fifteenth to sixteenth centuries. Other alternatives include saz şair (meaning "saz poet") and halk şair ("folk poet"). In Armenian, the term gusan, which referred to creative and performing artists in public theaters of Parthia and ancient as well as medieval Armenia, is often used as a synonym. The ancient ashiks were called by various names such as bakshy/bakhshi/Baxşı, dede (dədə), and uzan or ozan. Among their various roles, they played a major part in perpetuation of oral tradition, promotion of communal value system and traditional culture of their people. These wandering bards or troubadours are part of current rural and folk culture of Azerbaijan, and Iranian Azerbaijan, Turkey, the Turkmen Sahra (Iran) and Turkmenistan, where they are called bakshy. Thus, ashik, in traditional sense, may be defined as travelling bards who sang and played saz, an eight or ten string plucking instrument in the form of a long necked lute. Judging based on the Turkic epic Dede Korkut, the roots of ashiks can be traced back to at least the 7th century, during the heroic age of the Oghuz Turks. This nomadic tribe journeyed westwards through Central Asia from the 9th century onward and settled in present Turkey, Azerbaijan Republic and North west areas of Iran. Naturally, their music was evolved in the course of the grand migration and ensuing feuds with the original inhabitants the acquired lands. An important component of this cultural evolution was that the Turks embraced Islam within a short time and of their own free will. Muslim Turk dervishes, desiring to spread the religion among their brothers who had not yet entered the Islamic fold, moved among the nomadic Turks. They choose the folk language and its associate musical form as an appropriate medium for effective transmission of their message. Thus, ashik literature developed alongside mystical literature and was refined starting since the time of Turkic Sufi Khoja Akhmet Yassawi in early twelfth century. The single most important event in the history of ashik music was the ascent to the throne of Shah Isma'il (1487–1524), the founder of the Safavid dynasty. He was a prominent ruler poet and has, apart from his diwan compiled a mathnawi called Deh name, consisting of some eulogies of Ali, the fourth Caliph of early Islam. He used the pen name Khata'i and, in ashik tradition, is considered as an amateur ashik Isma'il's praised playing Saz as a virtue in one of his renowned qauatrains;
Bu gün ələ almaz oldum mən sazım (Today, I embraced my Saz)
Ərşə dirək dirək çıxar mənim avazım (My song is being echoed by heavens)
Dörd iş vardır hər qarındaşa lazım: (Four things are required for the life:)
Bir elm, bir kəlam, bir nəfəs, bir saz. (Conscience, speech, respiration, and Saz.) According to Köprülü's studies, the term ashik was used instead of ozan in Azerbaijan and in areas of Anatolia after the 15th century.
Ирандық Әзірбайжандағы Ашық музыкасы
Пахлави дәуірінде ашықтар Иранның шығыс және батыс Әзірбайжанының барлық ірі қалаларындағы кофеханаларда жиі өнер көрсетті. Тәбриз ашықтардың шығыс орталығы, ал Үрмия – батыс орталығы болды. Тәбризде ашықтар көбінесе балабан мен қавал ойнаушы екі музыкантпен бірге өнер көрсетсе, Үрмияда ашық әрқашан жеке орындаушы болды. Ислам революциясынан кейін музыкаға тыйым салынды. Он жыл өткен соң, саудагер болып күн көруге мәжбүр болған ашық Расул Ғорбани, даңқ пен бейкүнәлік кезеңіне қайта оралуға ұмтылды. Ол діни және революциялық тақырыптағы әндер жаза бастады. Үкімет осы әндердің үгіт-насихат құралы болатынын түсініп, оларды ұлттық радиода таратуға рұқсат берді және Расулды Еуропаның бірқатар қалаларына өнер көрсетуге жіберді. Бұл азери мәдени сәйкестігінің символы ретінде ашық музыкасының қалыптасуына мүмкіндік берді. 2009 жылдың қыркүйегінде Әзірбайжанның ашық өнері ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұралар тізіміне енгізілді.
Музыкалық аспаптар
Саз ойнауды меңгеру – ашик болудың қажетті шарты. Бұл аспап, Bağlama деп те аталатын, ішекті музыкалық аспап және ұзын мойынды лютнялар отбасысына жатады. Ашиктердің өнернамалары көбінесе балабан мен қавал орындаушыларының тобымен сүйемелденеді. 2012 жылғы «Евровидение» ән байқауында бұл үш аспап та үйінді ел – Әзербайжанның мәдени символы ретінде таныстырылды.
Поэзия жанрлары
Поэзияның ең көп таралған түрлері – ғарайлы, қошма және тажнис.
Сөздік жекпе-жек (deyişmə)
Кәсіпте қалу және өзінің абыройын қорғау үшін ащықтар бір-біріне ауызша тартыс ұйымдастырып, жазбаша жұмбақтармен сынасып жататын. Бұл тартыстар көзбен көрінетін орталықтарда өткізілетін. Ең қарапайым түрінде, бір ащық ән айтып жұмбақ қоятын, ал екіншісі оған жұмбақ сияқты өлеңмен жауап беретін. Мысалы:
The first ashik The second ashik Tell me what falls to the ground from the sky? Rain falls down to the ground from the sky Who calms down sooner of all? A child calms down sooner of all. What is passed from hand to hand? Money is passed from hand to hand
The second ashik Shik What remains dry in water? Light does not become wet in water Guess what does not become dirty in the ground? Only stones at the pier remain clean. Tell me the name of the bird living alone in the nest The name of the bird living in its nest in loneliness is heart.
Бірінші ащық: Екінші ащық:
Көктемнен жерге не түседі? Жаңбыр көктен жерге түседі.
Кім бәрінен бұрын тынығады? Бала бәрінен бұрын тынығады.
Қолдан-қолға не беріледі? Ақша қолдан-қолға беріледі.
The first ashik The second ashik Tell me what falls to the ground from the sky? Rain falls down to the ground from the sky Who calms down sooner of all? A child calms down sooner of all. What is passed from hand to hand? Money is passed from hand to hand
The second ashik Shik What remains dry in water? Light does not become wet in water Guess what does not become dirty in the ground? Only stones at the pier remain clean. Tell me the name of the bird living alone in the nest The name of the bird living in its nest in loneliness is heart.
Екінші ащық:
Суда не құрғақ қалады? Жарық суда ылғалдамайды.
Жерде не ластанбайды? Тек кемежайдағы тастар ғана таза қалады.
Ұяда жалғыз тұратын құстың атын айт? Жалғыз ұясында тұратын құстың аты – жүрек.
The first ashik The second ashik Tell me what falls to the ground from the sky? Rain falls down to the ground from the sky Who calms down sooner of all? A child calms down sooner of all. What is passed from hand to hand? Money is passed from hand to hand
The second ashik Shik What remains dry in water? Light does not become wet in water Guess what does not become dirty in the ground? Only stones at the pier remain clean. Tell me the name of the bird living alone in the nest The name of the bird living in its nest in loneliness is heart.
21 ғасыр
Шейх Хосейнлу қаласында туған Ченгиз Мадипур ашық музыкасының қайта жаңғыруына және дамуына зор үлес қосты. Оның осы тақырыптағы кітабы ашық музыкасын қазіргі заманғы тыңдарманның эстетикалық талғамына бейімдеуге бағытталған. 1981 жылы Баку қаласында туған Самира Әлиева (ашық) – Әзірбайжан мемлекеттік мәдениет және өнер университетінде оқытатын танымал кәсіби ашық. Ол ашық дәстүрін сақтап қалуға адал. 1976 жылы туған Зұлфия Ибадова – өте жандағы, ерекше стильге ие орындаушы. Ол көптеген жаңа музыка мен өлеңдер жазды және сазды басқа да аспаптармен үйлестіруді ұнатады.
15 ғасыр
Қайғұс Әбдал 14 ғасырдың аяғында Анадолыдағы Теке провинциясының асыл және аристократиялық отбасында дүниеге келді және 1445 жылы қайтыс болды. Ол Таяу Шығысты аралап, ақырында Қайырға келіп, Бекташи монастырына негіз салды. Қайғұзудың поэзиясы суфизмнің ең ерекше көріністерінің бірі. Ол өзінің жақсы тамақ туралы армандарын егжей-тегжейлі сипаттаудан тартынбайды, сондай-ақ сүйкімді жас жігітпен болған махаббат оқиғалары туралы ән айтудан да тартынбайды. Қайғұзудың текерлемесі балалар өлеңінің толыққанды аудармасы сияқты естіледі: каплю каплю бағалар канatlanmış uçmağa – Құсбақалар қанат жайып ұшуға дайын. 1369 жылы туған және 1417 жылы Алеппода тірідей терісінен айырылған Имададдин Насими – Әзірбайжан немесе Ирак түрікмендерінің Хуруфи ақыны. Оның рубаилері ашық байатқа өте жақын.
kaplu kaplu bağalar kanatlanmiş uçmağa The turturturtles have taken wings to fly
Imadaddin Nasimi, born 1369 and skinned alive in Aleppo in 1417, was an Azerbaijani or Iraqi Turkmen Ḥurūfī poet. His quatrains are very close to ashik bayati.