Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
КСРО үшін тыңшылық жасаған швед (1937–2015)
Swede who spied for USSR (1937–2015)
Стиг Сванте Евгений Берглинг, кейін Стиг Сванте Евгений Сандберг және Стиг Сванте Евгений Сидхольт, (1 наурыз 1937 – 24 қаңтар 2015) – Кеңес Одағы үшін тыңшылық жасаған Швеция қауіпсіздік қызметінің офицері. Стиг Берглинг ісі, Швецияның ең ірі тыңшылық дауларының бірі, 1979 жылы Израильдегі Израиль контрбарлауы оны тұтқындағанда басталды және сол жылы Швецияда ауыр тыңшылық жасағаны үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылды. 1987 жылы ол әйелі Елизавета Шёгреннің көмегімен, кездесу кезінде қашып, Мәскеуге қашып кетті. Берглингтің қашуы Швецияның либералды түрме жүйесі үшін үлкен ұятқа айналды және әділет министрінің отставкаға келуіне себеп болды. Берглинг бірнеше жыл Кеңес Одағында, Венгрияда және Ливанда өмір сүрді, бірақ 1994 жылы денсаулығына байланысты Швецияға өз еркімен оралды. Ол 1997 жылға дейін жазасын өтеді, содан кейін мерзімінен бұрын босатылды. Өмірінің соңғы жылдары Берглинг Стокгольмдегі зейнеткерлер үйінде тұрды және Паркинсон ауруымен ауырды. 2015 жылдың 24 қаңтарында 77 жасында қайтыс болды.
Stig Svante Eugén Bergling, later Stig Svante Eugén Sandberg and Stig Svante Eugén Sydholt, (1 March 1937 – 24 January 2015) was a Swedish Security Service officer who spied for the Soviet Union. The Stig Bergling affair, one of Sweden's greatest spy scandals, began when he was arrested in Israel in 1979 by Israeli counterintelligence and in the same year in Sweden was sentenced to life imprisonment for aggravated espionage. He escaped in 1987, with the assistance of his then–wife Elisabeth Sjögren during a conjugal visit, and fled to Moscow. Bergling's escape was a major embarrassment for Sweden's liberal prison system and prompted the resignation of the justice minister. Bergling lived for several years in the Soviet Union, Hungary and Lebanon until, for health reasons, he voluntarily returned to Sweden in 1994. He continued to serve his sentence until 1997, when he was paroled. During the last years of his life, Bergling lived in a Stockholm nursing home and had been diagnosed with Parkinson's disease. He died there on 24 January 2015, at 77 years old.
Ерте өмір
Берглингтің әкесі Сала қаласындағы бай отбасынан шыққан, инженер мамандығы бойынша жұмыс істеген және сақтандыру компаниясында жалпы сақтандыру саласында қызмет еткен. Берглингтің анасы Фалу қаласындағы жұмысшы отбасынан шыққан, қатаң діни тәрбиеде өскен және Берглинг өсіп келе жатқанда хатшы болып жұмыс істеген. Берглингтің кіші қарындасы болған. Ол Стокгольмдегі Эстермальмдегі жеке мектепке оқыған, содан кейін Эстра Реал мектебіне қабылданған. 1957 жылы Ваксхольмдегі Ваксхольм жағалау артиллерия полкінде (KA 1) жағалау күзетшісі болып әскери қызметін өтеген. Ол сондай-ақ резервтік офицер атанды және Берглинг қауіпсіздік мәселелеріне жауапты болған "Браувикендік Блокадалық батальонында" лейтенант шеніне дейін көтерілді. Батальонның міндеті – соғыс жағдайында Оксэльёсунд шығанағы мен оның төңірегін қорғау.
Bergling's father, who came from a wealthy home in Sala, was an engineer and worked with general insurance at an insurance company. Bergling's mother, who came from a working class home in Falun, had a strictly religious upbringing and worked as a secretary during Bergling's upbringing. Bergling had a younger sister. He attended sv,a private school in Östermalm, Stockholm, and then attended Östra Real. In 1957, he did his military service as a coastal ranger at the Vaxholm Coastal Artillery Regiment (KA 1) in Vaxholm. He also became a reserve officer and advanced to the rank of lieutenant in the "Blocking Battalion Bråviken" where Bergling was responsible for security matters. The battalion had – in the event of war – the task to defend the inlet to Oxelösund and its surroundings.
Säpo, Fst/Säk және шетелдегі қызмет
1958 жылы ол Эстermalм полиция бөлімінде жұмысқа кірісті, дәл сол кезде sv. Форсберг швед контрбарлау қызметінің басшысы болып, кейіннен Берглингтің құпиясын ашқандардың бірі болды. Біраз уақыттан соң Берглинг радиополицияда, содан кейін «азаматтар бөлімі» деп аударылатын utlänningsroteln-де жұмыс істеді. 10 жыл полиция қызметкері болып жұмыс істегеннен кейін, 1969 жылы Берглинг Швеция қауіпсіздік қызметіне (Säpo) жұмысқа орналасты және Швецияда кеңес агенттеріне қарсы барлаумен айналысатын II бюро, бақылау бөлімінде жұмыс істеді. 1971 жылы Берглинг Säpo-дан уақытша демалыс алып, Қорғаныс штабының қауіпсіздік бөлімінде (Fst/Säk) жұмыс істей бастады. Säpo мен Қорғаныс штабы арасындағы байланыс офицері ретінде ол кеңес дипломаттарының Швециядағы қызметін картаға түсіруге қатысты. Осы уақытта Fst/Säk-та Берглинг құпия құжаттардан тұратын бір буманы көшірді. Бұл бумада Швецияның қорғаныс нысандары, жағалау артиллерия бекіністері, жұмылдыру қоймалары, басқару орталықтары және радар стансаларының тізімі бар еді. Ол өзінің бір жоғары лауазымды адамынан оның көшірмесін алуға рұқсат алды. Кейін оны қайтарып беруге келгенде, ол жоғары лауазымды адамы Бенгт Валлротқа (кейін Ұлттық қорғаныс радиосының бас директоры) ашуланып, талас-тартыс бастады. Берглинг Қорғаныс штабы мен Валлротты ұнатпады, сондықтан көшірмені жоюдың орнына оны сақтап, Стокгольмдегі Эрик Дальберг көшесіндегі сақтау қаптамасына салды. Ол Швецияның қорғаныс нысандарының, жағалау артиллерия бекіністерінің және жұмылдыру қоймаларының тізімі бар бекініс кодын (FO кодын) беру үшін айыпталды. Ол сондай-ақ кеңес Жоғарғы Бас қолбасшысының соғыс жоспарын тапсырды деп айыпталды, ол Швеция Қарулы күштерінің соғыс жағдайында әртүрлі деңгейде қалай әрекет етуі керек екенін көрсетеді. Бұл Берглинг Бейрутта кеңесшілерге тапсырған бумадан да құпиярақ болған құжаттар еді. Сот шешімінен кейін Берглинг ұлттық қауіпсіздік мақсатында қатаң оқшаулыққа алынды. Сол кездегі Әділет министрі Хокан Винберг 1980 жылдың 10 қаңтарында қылмыстық-атқару кодексіне (kriminalvårdslagen) сәйкес Берглингке қатысты белгілі бір шектеулерді бекітті. Берглингке келген және одан кеткен хаттар Säpo тарапынан тексеріліп, сақталды. Сапарлар мен телефон қоңыраулары ұлттық қауіпсіздікке зиян келтірсе, тыйым салынуы мүмкін еді. Берглингтің түрмедегі күтіміне қатысты ережелер Ұлттық түрме және пробация басқармасына (Kriminalvårdsstyrelsen) тапсырылды, ол қолдану бойынша Ұлттық полиция басқармасымен кеңеседі. Қауіпсіздікке қатысты бағалауды және ұлттық қауіпсіздік талаптарын шектеулер түрінде анықтау Ұлттық полиция басқармасының қауіпсіздік департаментінің құзырында болды. Берглинг Кумла түрмесінде 39 ай оқшаулықта отырды, содан кейін ол психикалық денсаулық сақтау мекемесінде, алдымен Катринехолмдағы Карсуденс ауруханасында, содан кейін 1982 жылы Вестервиктегі Санкта Гертруд ауруханасында болды. Олар түрмеде отырған кезінде хат алмасып, танысқан. Ол сол кезде Спанга қаласындағы үй шаруашылығы қызметтерінде күтім көмекшісі болып жұмыс істеді, төрт баласы бар, ажырасқан. Дюрсхолмнан олар солтүстікке қарай Грислехамнға бет бұрысты, онда Аландсфьерян сағат 09.00-де жолға шықты. Эспоодағы Тапиола ауданында полиция жұбайлардың қашқан көлігін тапты. Швеция билігі Берглингке ресми түрде ескерту жариялағанға дейін 10 сағаттан астам уақыт өтті. Әділет министрі Викбом Берглинг қашып кеткеннен кейін отставкаға кетуге мәжбүр болды. Викбом Берглингке тұрақты түрде жұбайлар арасында кездесуге рұқсат берілгені туралы хабарланбағанын және оның қашып кетуі полиция мен түрме қызметі арасындағы бірқатар қателіктердің нәтижесінде болғанын мәлімдеді. Берглингтің жұбайлық сапары туралы ақпарат қашу кезінде Әділет министрлігінде болған, бірақ ол оны көрген жоқ. Премьер-министр Ингвар Карлссон Викбомның кетуін қабылдағанын, бірақ оның отставкаға кету шешіміндегі батылдығын мақтады. 1987 жылдың 20 қазанында Ұлттық түрме және пробация басқармасының бас директоры Ульф Ларссон (ämbetsman), Мемлекеттік хатшы sv, Әділет министрлігінің ақпарат қызметкері Бьёрн Фугельберг және бұрынғы министрдің саяси кеңесшісі Пэр Нудер отставкаға кетті.
In 1958 he began working at Östermalm police station at the same time as sv. Forsberg was the man who was to become the head of the Swedish counterintelligence and later be one of the men who disclosed Bergling. After some time, Bergling started working within radiopolisen and then the utlänningsroteln ("alien department"). After having worked as a police officer for 10 years, Bergling was employed in 1969 at the Swedish Security Service (Säpo) and worked at the Bureau II, the surveillance unit, the unit engaged in counterintelligence against Soviet Union agents in Sweden. In 1971, Bergling was on temporary leave from Säpo and began working at the Defence Staff's Security Department (Fst/Säk). In his new role as a liaison officer between the Säpo and the Defence Staff, he participated in the work to map the Soviet diplomats' activities in Sweden. Meanwhile, at Fst/Säk, Bergling copied a binder with classified documents. The binder contained the so called fortification code, or FO code (Fortifikationskoden), the top secret list of Sweden's defence facilities, coastal artillery fortifications, mobilization stores, command centers and radar stations. He got permission from one of his superiors to obtain a copy of it. When Bergling was later to return it, he became angry with one of his superiors, Bengt Wallroth (later Director General of the National Defence Radio Establishment) who started arguing and criticizing him. Bergling disliked the Defence Staff and Wallroth and instead of destroying the copy he kept it and put it in a safe deposit box at Erik Dahlbergsgatan in Stockholm. for handing out the fortification code (FO code) – the list of Sweden's defence installations, coastal artillery fortifications and mobilization stores. He was also accused of having handed over the Supreme Commander's war planning of the Soviets – planning on how the Swedish Armed Forces should act at different levels in a war situation. These were documents that had even greater secrecy than the binder that Bergling handed to the Soviets in Beirut. After the verdict, Bergling was subjected to, for reasons of national security, a very strict solitary confinement. The then government under Minister for Justice Håkan Winberg decided on 10 January 1980 of certain restrictions for Bergling under the penal law (kriminalvårdslagen). Letters to and from Bergling were reviewed by Säpo and were kept. Visits and phone calls could be banned if they were detrimental to national security. Regulations regarding Bergling's treatment in prison was entrusted to the National Prison and Probation Administration (Kriminalvårdsstyrelsen) to consult with the National Police Board on the application. It was the National Police Board's Security Department that would account for the safety assessment and determine what considerations of national security demanded in the form of restrictions. Bergling was in solitary confinement for 39 months in Kumla Prison before he ended up in mental health care, first in Karsuddens sjukhus in Katrineholm and then Sankta Gertruds sjukhus in Västervik in 1982. They had resumed their acquaintance through correspondence during his prison time. She was at that time care assistant in the home care services in Spånga, divorced with four children. From Djursholm they made their way further north to Grisslehamn where Ålandsfärjan departed at 09.00. In the suburb area of Tapiola in Espoo, the police found the couple's escape vehicle. It took more than 10 hours before the Swedish authorities issued an official alert for Bergling. Justice Minister Wickbom was forced to resign after Bergling's escape. Wickbom had claimed that he had not been informed that Bergling had been granted regular conjugal visits and that his escape was a result of a series of mix ups between the police and the prison service. The information about Bergling's conjugal visit was at the Department of Justice at the time of the escape, though he had not seen it. Prime Minister Ingvar Carlsson said he accepted Wickboms departure, but praised his courage in his decision to resign. On 20 October 1987 the Director General of the National Prison and Probation Administration Ulf Larsson (ämbetsman), the State Secretary sv, the Information Officer at the Ministry of Justice Björn Fougelberg and the political adviser to the former minister Pär Nuder all resigned.
Шетелде болған уақыты және Швецияға оралуы
Ивар және Элизабет Штраус деген лақап аттармен олар біраз уақыт Мәскеуде тұрды. Бастапқыда кеңес тарапы Берглингке сенімсіздікпен қарады, оны Сэпо (қос) агенті деп күдіктенді. Қашу оңай болып шықты, ГРУ бұл алдын ала жоспарланған деп ойлады. Берглинг қайта-қайта Элизабеттің үйінің сыртқы түрін көрсетуге және Саподан қалай қашуға болатынын түсіндіруге мәжбүр болды. Мәскеуге келгеннен кейін кеңес тарапынан қойылған сұрақтарға жауап ретінде ол үшін барлау жұмысының болмайтынын түсінді. Берглинг айына 500 рубль алды, бұл көптеген жоғары шенді кеңес мемлекеттік және партиялық қызметкерлерінің табысынан жоғары еді. Өзінің үйін алғанға дейін ол Чоуф тауларындағы Мухтарада Жумблаттың үйінде тұрды. Ливанда Берглинг әр алты ай сайын 5000 доллар алды, олар жалсыз тұрды, көліктерді дерлік тегін алды және Жумблаттан қалта ақша алды. Ерлі-зайыптылар өз еркімен Швецияға оралғаннан кейін Берглинг 1997 жылдың 17 шілдесінде денсаулығына байланысты босатылғанға дейін үш жыл түрмеде отырды. Аспатуна түрмесінде ол соңғы рет өз бөлмесінде болды, себебі басқа тұтқындар оны мазақтады және қорлады. Бірде тазалап жатқанда, оны бұзып жатыр деп ойлаған тұтқын оған шабуыл жасап, пышақпен жарақаттады. Берглингтің құлағына соққы тиді, бірақ ауыр жарақат алмады. Түрмеде отырған кезінде оның сол кездегі әйелі созылмалы қатерлі ісікпен ауыр сырқаттанды. Берглинг үйлену тойы күні қайтыс болғанға дейін оны ауруханаға жеткізе алмады. 2008 жылы Берглинг БАҚ-та FRA заңын қолдағандығын жариялады. 1992 жылы оған Паркинсон ауруы диагнозы қойылды және өмірінің соңына қарай оқжетпе арбасымен немесе электросамокатымен қозғалды. 2004 жылы ол екі рет үйленген поляк әйелінен ажырасты. Берглингтің ересек ұлы бар, оны бұрынғы әйелінің жаңа күйеуі асырап алды. Ұл бір жарым жасында асырап алынған. Полиция тергеуі кейін тоқтатылды және полиция тәркілеген Берглингтің пневматикалық тапаншасы қайтарылды. Ол 2015 жылдың 7 мамырында Стокгольмнің Кунгсхолм ауданындағы Кунгсхолм зиратында жерленді.
Under the alias of Ivar and Elisabeth Straus, they lived in Moscow for a while. From the start, the Soviets did not trust Bergling suspecting him as a Säpo (double) agent. The escape had been too easy and the GRU thought it was prearranged. Again and again Bergling has to show how Elisabeth's house looked like and how they could run away from Säpo. Because of the questions the Soviets asked after they arrived in Moscow, he understood that there would be no intelligence work in for him. Bergling received 500 rubles per month, which was more than most senior Soviet state and party officials earned. He first lived in Jumblatt's home in Moukhtara in the Chouf Mountains before he got his own house. In Lebanon, Bergling got 5,000 dollars every six months, they lived rent free, got cars almost for free and they got pocket money from Jumblatt himself. The day after the couple returned voluntarily to Sweden Bergling spent three years in prison until his release due to health reasons on 17 July 1997. The last time at Asptuna Prison he spent in his room because he was ostracised and bullied by other prisoners. On one occasion he was attacked and stabbed by a fellow prisoner who thought he disturbed him when he was cleaning. Bergling received a blow over the ear, but no serious injuries. During the end of the prison term, his then wife became acutely ill with chronic cancer. Bergling did not get to the hospital in time, before she died on their wedding day. In 2008 Bergling pronounced in media his support for the FRA law. In 1992 he was diagnosed with Parkinson's disease and moved around, at the end of his life, using a wheelchair or a mobility scooter. In 2004 he divorced a Polish woman whom he had been married to twice. Bergling had an adult son which his ex wife's new husband adopted. The son was adopted when he was a year and a half old. The police investigation was later discontinued and Bergling's airsoft gun, which had been seized by the police, was returned. He was buried on 7 May 2015 at Kungsholms Cemetery in Kungsholmen, Stockholm.
Жеке өмір
Алғашқы некесінде Берглинг 1961–1965 жылдары дипломдық инженер Курт Ринманның қызы Марианна Ринманға (1941–2009) үйленген. Екінші некесінде, 1965 жылдан 1973 жылға дейін, ол Килликки Кироға (1934 жылы туған) үйленген; үшінші некесінде 1986 жылы Элизабет Шёгренге (сонымен қатар Лиллемор Геукен және Элизабет Сандберг есімдерімен де белгілі) (1940–1997) үйленген; (1955 жылы туған), ол Польшадан шыққан.
In his first marriage, Bergling was married 1961–1965 to Marianne Rinman (1941–2009), daughter of diploma engineer Kurt Rinman. In his second marriage, from 1965 to 1973, he was married to Kyllikki Kyyrö (born 1934); in his third, he was married in 1986 to Elisabeth Sjögren (also named Lillemor Geuken and Elisabeth Sandberg) (1940–1997); (born 1955), a native of Poland.
Жаудың жауы
Жазушы Ян Гиллоудың "Дұшпанның жауы" (1989) романында Карл Гамильтон өз клиенттерінен Мәскеуге барып, шпион Стиг Берглингті (кітапта Стиг Сандстром деп аталады) өлтіруді тапсырады. Ол жұбайлық сапары кезінде қашып, әйелін өлтіріп, Ресейде орыстарға жұмыс істеу үшін кетті. Sandström тегі сол кездегі Säpo басшысы болған Суне Сандстромнан алынған. Берглинг өлтірілмеді, әйелі де өлтірілмеді, бірақ кейіннен Швецияға қайтып, тыңшылық қылғаны үшін қалған мерзімін өтеді. 2006 жылы қайта басылған "Дұшпанның жауы" кітабында Гиллу былай деп жазды: "Бір күні таңертең ол [Берглинг] маған Холл түрмесінен телефон соғып, оятып жіберді. Кітаптың жеке данасын алуға өзінің құқылы екенін айтты. Мен келісіп, шындығында бұл мен жазған ең ерекше арнау екенін жаздым. Мен оңай құтылдым деуге болады".
In the novel Enemy's Enemy (1989) by author Jan Guillou, Carl Hamilton gets the task from his clients to go to Moscow and kill the spy Stig Bergling (in the book called Stig Sandström) who has escaped during his conjugal visit, killed his wife and went to Moscow to work for the Russians. The surname Sandström was taken from Sune Sandström, the then head of Säpo. Bergling wasn't murdered or killed his wife, but later returned to Sweden to serve the remainder of his sentence for espionage. In the 2006 edition of Enemy's Enemy, Guillou writes:
"One morning he [Bergling] phoned me from Hall Prison and woke me up. He felt that he was entitled to a dedicated copy of the book. I could only agree and wrote truthfully that this is the most remarkable dedication I have ever written. One must say that I got off cheaply."