Кіріспе
Заң жобасын заң шығарушы орган қарауының кезеңі
Заң жобасын оқып қарау – заң шығарушы органның жалпы құрамында заң жобасын талқылау кезеңі. Ұлыбританияда қалыптасқан Вестминстер жүйесінде заң жобасы заңға айналу немесе айналмау сатыларынан өтетін кезде, әдетте үш оқылым болады. Осы оқылымдардың кейбіреуі нақты талқылау емес, тек формалды рәсімдерден болуы мүмкін. Бұл тәртіп сауаттылық кеңінен таралғанға дейінгі ғасырларға дейін барады. Парламент мүшелерінің көпшілігі сауатсыз болғандықтан, Парламент хатшысы заң жобасын жоғарыдан оқып, мүшелерге оның мазмұнымен таныстыратын. 16 ғасырдың соңына қарай заң жобасын үш рет оқып, содан кейін қабылдау қалыптасқан тәжірибе болды.
Алдын ала оқу
Израиль Кнессетінде жеке мүшелер ұсынған заң жобалары бірінші оқылымда бірден палатаға енгізілмейді. Олардың орнына, алдын ала оқылымнан өтеді, онда заң жобасын ұсынған депутаттар оны Кнессетке таныстырады, одан кейін заң жобасының негізгі қағидалары талқыланады және оны бірінші оқылымға дайындау үшін комитетке жіберу немесе күн тәртібінен шығару туралы дауыс беру жүргізіледі.
Бірінші оқылым
Бірінші оқылым – заң жобасы заң шығарушы органға ұсынылған кезде болады. Әдетте, АҚШ-та заң жобасының атауы оқылады және ол бірден комитетке жіберіледі. Заң жобасы бірінші және екінші оқылым арасында комитетте қарастырылады. АҚШ Сенатында және британдық үлгідегі көптеген заң шығарушы органдарда комитет қарауы екінші және үшінші оқылым арасында жүзеге асырылады. Көптеген Вестминстерлік емес үлгідегі заң шығарушы органдарда заң жобасы комитетке жіберілмес бұрын, оның негізгі қағидалары бойынша дауыс беру өтеді.
Австралия
Австралия Өкілдер палатасында заң жобасы ұсынылғаннан кейін немесе Сенаттан алынғаннан кейін, ешқандай сұрақ туғызбай-ақ автоматты түрде бірінші рет оқылады. Алайда, Австралия Сенатында бірінші оқылымға қатысты сұрақ (бұл жеке ұсыныс) заң жобасын ұсынғаннан кейін немесе Өкілдер палатасынан алғаннан кейін дереу көтеріледі және оған дауыс берілуі мүмкін. Конституцияның 53-бабына бағынған заң жобаларына (яғни, қаржыландыру және ақша жобаларына) түзетулер енгізуге немесе бірінші оқылымда талқылауға рұқсат етілмейді, бірақ мұндай жағдайда талқылауға рұқсат беріледі. Бұл ерекшелік қажет, себебі 53-бап сенаторларға қаржы заңын өзгертуге құқығы жоқ болғандықтан, заң жобасын қараудың кез келген кезеңінде, оның ішінде бірінші оқылымда да, Өкілдер палатасына қаржы заңын өзгерту туралы сұраныс жіберу құқығын береді. Көптеген қарапайым заң жобаларының бірінші оқылымы көбінесе ресми рәсім болып табылады және «дауыс бойынша» қабылданады. Дегенмен, өте сирек жағдайларда Сенат бірінші оқылымға қарсы дауыс бере алады, бұл заң жобасының одан әрі ілгерілеуіне кедергі келтіреді. Мұндай жағдай 2021 жылдың маусым айында болды, онда Жасылдар партиясының сенаторы Лариса Уотерс ұсынған, 1988 жылы Бас прокурор Кристиан Портерге қатысты зорлау айыптамасымен байланысты «Министрлік лауазымға сай келу комиссиясының тергеуі туралы» 2021 жылғы (Cth) заң жобасы, көпшілік дауыспен қабылданбады. Осындай тәртіп штаттар мен аумақтар парламенттерінде де қолданылады.
Канада
Канаданың Төменгі палатасында, депутаттың бірінші оқылым үшін заң жобасын енгізумен қатар, кабинет мүшесі заң жобасын дайындау үшін комитет тағайындау немесе оған нұсқау беру туралы ұсыныс енгізе алады.
Израиль
Израиль Кнессетінде комитет қарауы бірінші және екінші оқылымдар арасында, ал жеке мүшелер ұсынған заң жобалары үшін – алдын ала және бірінші оқылымдар арасында жүзеге асады. Бірінші оқылымда заң жобасының негізгі қағидалары талқыланып, одан кейін оны комитетке жіберу туралы дауыс беріледі.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландияда заң жобасы бірінші оқылымнан өткен соң, әдетте таңдау комитетіне жіберіледі. Дегенмен, үкімет парламентте қарапайым көпшілік дауыспен заң жобасын таңдау комитетін өткізіп жіберуге құқылы. Бірінші оқылымда ресми дауыс беру міндетті болмаса да, егер бір депутат заң жобасын ұсынса және ешкім оны қолдамаса, онда ол бірінші оқылымда сәтсіздікке ұшырауы мүмкін.
Польша
Польша Сеймінде бірінші оқылым заң жобасының негізгі қағидалары бойынша пікірсайыспен басталады. Ерекшелігі, конституциялық түзетутерге, қаржылық, сайлау заңдарына және заң жинақтарына қатысты заң жобалары ғана Сеймнің жалпы отырысында бірінші оқылымнан өтеді; ал қалған барлық заң жобалары комитетте қаралады, егер Сейм маршалы оларды пленумға жіберу туралы шешім қабылдамаса.
Ресей
Ресей Мемлекеттік Думасында бірінші оқылымда заң жобасының негізгі қағидалары талқыланып, одан кейін оны комитетке жіберуге қатысты дауыс беру жүргізіледі.
Ұлыбритания
Британ Парламентінің екі палатасында да Үкімет немесе жеке мүшелер сайлауында жеңіс одісқан депутаттар мен лордтар ұсынған заң жобалары талқылау немесе дауыс беру қажеттілігінсіз автоматты түрде бірінші оқылымнан өтеді; осы ереже басқа палатадан келген заң жобаларына да қатысты (мысалы, Лордтар палатасында барлық кезеңдері аяқталған заң жобасы бірден Халық палатасына ұсынылып, онда бірінші оқылымнан өтеді). Он минуттық тәртіп бойынша ұсынылған заң жобалары он минуттан аспайтын пікірталасқа (жақтаушы мен қарсыластың арасында тең бөлінеді) түседі, одан кейін «Заң жобасын енгізуге рұқсат беру» жөніндегі ұсынысқа дауыс беріледі; бұл ұсыныс қабылданған жағдайда ғана заң жобасы бірінші оқылымнан өтеді. Заң жобасы бірінші оқылымнан өткен соң, оны басып шығаруға бұйрық беріледі.
Екінші оқылым
Екінші оқылым – заң жобасының заң шығару процесінде екінші рет оқылатын кезеңі. Көптеген Вестминстер үлгісіндегі заң шығарушы органдарда заң жобасын комитетке жібермес бұрын, оның жалпы жоспары бойынша дауыс беру жүргізіледі. Вестминстерлік емес заң шығарушы органдарда заң жобасының егжей-тегжейлі қағидалары екінші оқылымда қарастырылады, содан кейін әр тармақ бойынша дауыс беріледі.
Ирландия Республикасы
Оирехтаста екінші оқылым "екінші кезең" деп аталады, бірақ "екінші оқылым" деген тақырыпша Dáil парламенттік ережелерінде қолданылады, ал екінші кезеңдегі ұсыныс әлі де "Заң жобасы екінші рет оқылсын" болып табылады. Бір палатада ұсынылған заң жобасы екінші кезеңде екінші палатаға жіберіледі, бірақ Сенат Dáil біріктірілген заң жобалары үшін екінші кезеңнен бас тартады. Заң жобасы екінші кезеңнен өткен соң, ол сол палатаның таңдау комитетіне жіберіледі немесе бүкіл палата комитет кезеңінде қарастырылады.
Израиль
Кнессетте заң жобасының егжей-тегжейлі қағидалары екінші оқылымда қарастырылады, содан кейін әр тармақ бойынша дауыс беріледі. Дегенмен, түзету ұсынылмаған тармақтардың үзіліссіз тізбегі (мұнда бастапқы заң жобасында бірдей тармаққа қатысты әртүрлі формулировкалар кіруі мүмкін) бір жиынтық ретінде дауысқа салынады. Екінші оқылымда қаралатын заң жобасының бастапқы нүктесі – комитетте қаралып, бекітілген мәтіні болып табылады, ол бірінші оқылымда дауыс берілген заң жобасынан айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін, тіпті біріктірулер мен бөлінулерге дейін.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландияда заң жобасы екінші оқылымнан өткеннен кейін, оны Парламенттің барлық депутаты тармақ-тармақтап қарастырады. Парламент көпшілігі келісім білдірсе, заң жобасын бөлек-бөлек қарауға болады, бұл көп уақытты үнемдеуге мүмкіндік береді. Көбінесе заң жобалары екінші оқылымда көпшілік дауысымен қабылдану керек болғандықтан, заң жобасын тармақтап қарау қазіргі кезде өте сирек кездеседі.
Польша
Польша Сеймінде екінші оқылым заң жобасы бойынша комитет баяндамасын қарастыруды (бірінші және екінші оқылымдар арасындағы комитет талқылауы ретінде) және ұсынылған түзетулерді енгізуді қамтиды. Алайда, Сейм регламенті екінші оқылым кезінде заң жобасының өзіне немесе кез келген түзетуге қатысты баптар бойынша дауыс беруді қарастырмайды. Егер заң жобасына түзетулер енгізілсе, Сейм басқаша шешім қабылдамаса, ол үшінші оқылымға дейін комитетке қайта жіберіледі.
Ресей
Ресей Мемлекеттік Думасында заң жобасының толыққанды ережелері екінші оқылымда талқыланып, содан кейін әр тармақ бойынша дауысқа салынады.
Ұлыбритания
Британ Парламентінің екі палатасында екінші оқылым заң жобасының негізгі қағидалары бойынша пікірсайыспен басталады, одан кейін "Заң жобасы енді екінші рет оқылсын" деген ұсынысқа (немесе кейде осы ұсынысқа енгізілген түзетулерге) дауыс беріледі. Егер ұсыныс қабылданса, заң жобасы тұрақты комитетке немесе толық палата комитетіне жіберіледі, онда ол жобаның әр тармағы бойынша қарастырылып, дауысқа салынады.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ Сенатында заң жобасы екінші оқылымнан кейін комитетке жіберіледі немесе Іскерлік күнтізбеге қосылады. Заң жобасын екінші рет оқылуына қатысты дауыс беру жүргізілмейді. АҚШ заң шығарушы органдарында екінші оқылымға дейін комитетте қарау болған жағдайда, заң жобасының екінші оқылымға қалай өтуінің тәртібі әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, Иллинойс штатында заңнама екінші рет автоматты түрде оқылады, одан кейін түзетулер енгізіледі.
Үшінші оқылым
Үшінші оқылым – заң шығару процесінің кезеңі, онда заң жобасы барлық түзетулерімен оқылып, заң шығарушы органмен соңғы бекітуден өтеді. Вестминстер жүйесіне негізделген заң шығарушы органдарда үшінші оқылым заң жобасына комитетте түзетулер енгізілгеннен және есеп беру кезеңінде түзетулер қарастырылғаннан кейін (немесе Израильдегідей, екінші оқылымда) жүзеге асырылады. Көптеген екіпалаталы заң шығарушы органдарда заң жобасы үшінші оқылымнан екі палатада да жеке-жеке өтуі тиіс. Ол одан кейін жариялауға жіберіледі, мысалы, Вестминстер жүйесінде патшаның келісімі, ал АҚШ үлгісінде президенттің немесе губернатордың қол қоюы. Кейбір екіпалаталы заң шығарушы органдарда, мысалы, Польша немесе Чехия Парламентінде, заң жобасы төменгі палатада үш оқылымнан өтуі керек, ал жоғарғы палатада – бір оқылымнан, онда заң жобасы өзгеріссіз қабылдануы, түзетулер енгізілуі немесе қабылданбауы мүмкін. Егер заң жобасы жоғарғы палатада өзгеріссіз қабылданбаса, ол төменгі палатаға қайтарылады, ол көпшілік дауыспен бастапқы нұсқасын қабылдап, екі палата да қабылдағаннан кейін жариялауға жіберіледі. Бұл «толық емес» процедура барлық заң жобаларының төменгі палатаға ұсынылуын талап етеді, бірақ жоғарғы палатаға төменгі палатаға заң жобаларын ұсыну құқығын беру арқылы бұл талап жеңілдетілуі мүмкін. Бірпалаталы заң шығарушы органда заң жобасы үшінші оқылымда жалғыз палатада қабылданғаннан кейін тікелей жариялауға жіберіледі.
Ирландия Республикасы
Ирландияның Оирехтасында үшінші оқылымға баламасы "бесінші кезең" немесе "соңғы кезең" деп аталады. Ұсыныс "Заң жобасы қазір қабылданалсын" деп айтылады, бірақ Сенаттың ақша жобасы бойынша ұсынысы "Заң жобасы Дайлға қайтарылсын" болып табылады. Заң жобасы бір палатадан өткен соң, ол екінші палатаға жіберіліп, екінші кезеңде қарастырылады. Екі палата да заң жобасын қабылдағаннан кейін, ол Ирландия Президентіне қол қою үшін жіберіледі.
Польша
Польша Сеймінде үшінші оқылымда екінші оқылымда қабылданған түзетулер (немесе екінші оқылымнан кейін комиссияға қайтарылған заң жобасы бойынша екінші комитет баяндамасы) таныстырылады, содан кейін дауыс беру кезегі келеді: егер ұсыныс енгізілсе, бірінші кезекте заң жобасын қабылдамау туралы, содан кейін екінші оқылымда енгізілген түзетулер және өзгертілген заң жобасы бойынша түпкілікті дауыс беру.
Ұлыбритания
Британ Парламентінің екі палатасында да заң жобасы қараған комитетіне есеп бергеннен кейін, ұсынысты қарау "есеп беру кезеңіне" көшеді, осы кезеңде қосымша түзетулер ұсынылып, дауысқа салынады. Есеп беру кезеңі аяқталған соң, өзгертілген соңғы заң жобасы талқыланады, одан кейін "Заң жобасы үшінші рет оқылсын" деген мәселе бойынша дауыс беріледі. Егер мәселе қабылданса, заң жобасы қабылданады.