Кіріспе

Археологиялық маңызды орындар аймағы

Пакистанның Сват және Төменгі Дир аудандарындағы Төменгі Сват аңғары маңызды археологиялық орындар аймағы болып табылады. Сват өзенінің төменгі аңғары соңғы 3000 жылдан бері мекенделген. Чакдара көпірі мен Саиду Шариф арасындағы аймақ тарихи дәуірге дейінгі арийлердің Гандара қабір мәдениетінің қалдықтарымен, буддалық қасиетті орындарымен және Шахи кезеңінің құрылыстарымен толы. Бұл археологиялық орындар негізінен үш қаланың маңында шоғырланған: Барикот, Одиграм және Саиду Шариф.

Барикот

Чакдара көпірінің жанында Хинду шахи дәуіріне қатысты қираған орындары мен Хайбатграм, Топ Дара және Ландакайдағы ступалар бар. Чакдара көпірінен шамамен 25 шақырым қашықтықта (Саиду Шарифке дейін 20 шақырымдай жерде) Біркотте ежелгі Базира қаласы орналасқан. Бұл қала Нава өтегі арқылы Сват өзені бойындағы ежелгі жол бойында жатыр. Осы жерде ежелгі жол Каракар өтегі арқылы оңтүстікке бұрылып, Бунэрге, содан кейін Пешавар аңғарындағы Шабаз Гархиге жетеді. Гумбат ступасы Кандаг аңғарындағы Біркоттың (жергілікті жұртшылық оны Барикот деп атайды) оңтүстігіне қарай 9 шақырым жерде орналасқан. Бұл Сваттағы ең жақсы сақталған ступалардың бірі. Ол шамамен 12 шаршы фут болатын, терезелері бар бөлмеден тұрады. Оның барлық жағынан киелі бейнелерді аралап, құлшына жасау үшін тар өткел салынған. Гумбаттан бұрын "Билер үйі" деген мағына беретін Канжар Кот деп аталатын үлкен құрылыс бар. Бұл жер әдемі, бірақ жергілікті тұрғындардың көмегінсіз осы жерге баруға кеңес берілмейді. Жолдың соңынан ступаға дейін (кемінде) 30 минуттай жол жүру қажет. Ступаның қалдықтарынан өзге, монастырьдың да қалдықтары бар. Әзірге осы орынды сақтау үшін ешқандай шара қабылданбаған, бірақ ступаның өзі жақсы күйде. 2811 метр биіктігі бар Елум тауы ежелгі заманнан бері қасиетті саналады. Елум тауының етегіндегі Амлук Дара аңғарында Амлук Дара ступасының қираған қалдықтары орналасқан. Барикоттен Саиду Шарифке қарай үш шақырым жерде Шынгардар ступасы (оң жақта) орналасқан. Ступаға көлікпен оңай жете аласыз. Орын жолға жақын және қауіпсіз. Шыңғардан 1,5 шақырым жерде жолға қараған жартасқа ойылған үлкен Будда мүсіні бар. Одан кейін 6 шақырымда Гогодарадағы тасқа қашалған суреттер орналасқан. Бұл 3000 жылдық өрнектерде әртүрлі жануарлар бейнеленген. Кейбір суреттерде екі дөңгелекті соғыс машиналарына мініп келе жатқан адамдар бейнеленген. Бұл суреттердің авторы ежелгі арийлер болған деуге болады. Сол жартаста буддалық суреттер де бар. Сваттың қақпасы – Барикот. Барикот – Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва провинциясындағы қала, ол Сват аңғарында (ежелгі Удаяна) орналасқан. Барикот – ежелгі "Базира" қаласының қазіргі атауы, оны Ұлы Александр қоршап алған. Қала сыртындағы Барикот Гвандай деген ежелгі бекіністерді 1984 жылдан бері итальяндық археологиялық миссия қазып зерттеп жатыр. Кірпіш пен тастан салынған ең көне қабат, әрине, Александр қоршап алған қамалға сәйкес келеді. Дегенмен, македондықтардың басып алуының іздері әлі табылған жоқ. Келесі қабаттар индо-грек патшалары салған бекіністерден тұрады. Қаланың айналасына эллиндік стильдегі тас қабырға салынған, оның төртбұрышты бастиондары тең арақашықтықта орналасқан, барлығы Аттика өлшемдеріне сәйкес. Кушан дәуірінде Барикот жылдам дамыды, соның нәтижесінде қолөнерге арналған ғимараттар салынды. Барикот Солтүстік Пәкістан тарихын зерттеу үшін Таксиламен теңесе алатын өте маңызды археологиялық орынға айналды. Көптеген артефактілер Римдегі Шығыс өнерінің ұлттық мұражайында және Туриндегі MAO-да сақталған. Жақын орналасқан Бұтқара I ғибадатханасы грек-будда өнерінің дамуын зерттеуде өте құнды болып табылады.

Одиграмма

Одиграм Саиду Шарифтен 8 шақырым қашықтықта орналасқан. Аурель Штайн бұл жерді Александрдың бірінші шайқастарын өткізген Ора қаласымен байланыстырды. 1950 жылдары итальян археологтары осы жерді қазба жұмыстарынан ашты. Бұл жерде б.з. дейінгі 1000 жылдан бастап, б.з. 14 ғасырына дейін адамдар тұрған. 8-10 ғасырлардағы Хинду Шахи кезеңінде Одиграм Сват аймағының астанасы болды. Соңғы индуист билеушісі Раджа Гираның қамалының қираған қалдықтарын 1950 жылдары итальяндықтар қазып шығарды. Сватта салынған алғашқы мешіт – Махмуд Ғазнави мешіті 1985 жылы Хинду Шахи қамалының төменгі жағынан табылды.

Мингора маңындағы жерлер

Мингора – Сват аңғарының ең маңызды қалаларының бірі. Ол Саидү Шарифтен 2 км қашықтықта орналасқан. Сват өзенінің арғы жағында, Мингора әуежайының жанында итальяндық археологтар Алиграмада Гандхара қабір мәдениетіне қатысты ескерткішті қазба жұмыстары арқылы тапқан. Бұл ескерткіш б.з.б. 1000 жылға дейін датыланады. Ескерткіштер "Буткара I" (оңай қол жетімді, кіру ақысы бар) және "Буткара II" (тауларда жатыр, табу қиын, кіру тегін) деп аталады. Екі ескерткіш те қауіпсіз. Мингораның жанындағы Джамбил өзені аңғарында көптеген буддалық қалдықтар мен мүсіндер табылған. Панрда біздің заманымыздың 1-ші ғасырына жататын ступа мен монастырь қазылған. Лөбенр мен Маталайда итальяндық археологтар б.з.б. 1700 жылға жататын 475 арий қабірін тапқан.