Кіріспе
Тіс хирургиясы – тиісті маманның қарауындағы тістер мен тістерді қолдайтын тіндерге қатысты мәселе. Тіс дәрігерінің шұғыл жағдайы әрқашан ауырсынумен байланысты болмайды, бірақ бұл бірдеңеге назар аудару керек екенін көрсететін жиі кездесетін белгі. Ауырсыну тістен, айналасындағы тіндерден немесе тістерден тарағандай сезім тудыруы мүмкін, бірақ оның себебі тәуелсіз болуы да мүмкін (орофациалдық ауырсыну және тіс ауыруы). Ауырсынудың түріне байланысты тәжірибелі маман ықтимал себебін анықтап, мәселені шеше алады, себебі әр тіндер түрі тіс дәрігерінің шұғыл жағдайында әртүрлі сигналдар береді. Көптеген шұғыл жағдайлар бар, олар бактериялық, саңырауқұлақтық немесе вирустық инфекциялардан бастап, тістің сынуына немесе тіс қалпына келтірудің зақымдануына дейін болуы мүмкін. Олардың әрқайсысы жағдайға қарай жеке жауап пен емдеуді талап етеді. Сынулар (тіс травмасы) тістің кез келген жерінде немесе айналасындағы сүйекте болуы мүмкін. Сыну орны мен ауқымына байланысты емдеу әдістері әртүрлі болады. Тіс қалпына келтірудің түсіп кетуі немесе сынуы да тіс дәрігерінің шұғыл жағдайы деп есептелуі мүмкін, өйткені бұл эстетика, тамақтану және айту қабілетіне әсер етуі мүмкін. Сондықтан, тіс ұлпасының жоғалуы сияқты, оған да дереу назар аудару керек. Тіс ауруының барлық шұғыл жағдайларын тістерді мүмкіндігінше сақтау үшін тіс дәрігерінің бақылауымен немесе басшылығымен емдеу керек. Керісінше, медициналық шұғыл жағдай көбінесе өмірге, аяқ-қолға, көру қабілетіне немесе ұзақ мерзімді денсаулыққа тікелей қауіп төндіретін жедел жағдай ретінде анықталады. Сондықтан, тіс ауруының шұғыл жағдайларын осы терминдермен медициналық жағдай ретінде сипаттау сирек кездеседі. Кейбіреулер тіс ауруының шұғыл жағдайын адамның кез келген уақытта шұғыл тіс емдеуіне қатысуға дайындығымен түсіндіреді, емделуге уақыты бар адамдардың нақты шұғыл жағдай емес екенін айтады. Дәрігерлер мен науқастар арасында тіс ауруының шұғыл жағдайын құрайтын жағдайлар туралы пікірталас болуы мүмкін. Мысалы, адам кенеттен пломбасын, тіс тажын, көпірін және т.б. жоғалтуы мүмкін. Олар ешқандай ауыртпалық сезінбесе де, тістерінің сыртқы түріне байланысты үлкен косметикалық алаңдаушылықтарға ие болып, әлеуметтік қиындықтарға байланысты шұғыл емдеу талап етеді.
A dental emergency is an issue involving the teeth and supporting tissues that are of high importance to be treated by the relevant professional. Dental emergencies do not always involve pain, although this is a common signal that something needs to be looked at. Pain can originate from the tooth, surrounding tissues or can have the sensation of originating in the teeth but be caused by an independent source (orofacial pain and toothache). Depending on the type of pain experienced an experienced clinician can determine the likely cause and can treat the issue as each tissue type gives different messages in a dental emergency. Many emergencies exist and can range from bacterial, fungal, or viral infections to a fractured tooth or dental restoration, each requiring an individual response and treatment that is unique to the situation. Fractures (dental trauma) can occur anywhere on the tooth or to the surrounding bone, depending on the site and extent of the fracture the treatment options will vary. Dental restoration falling out or fracturing can also be considered a dental emergency as these can impact function in regards to aesthetics, eating and pronunciation and as such should be tended to with the same haste as loss of tooth tissue. All dental emergencies should be treated under the supervision or guidance of a dental health professional in order to preserve the teeth for as long as possible. By contrast, a medical emergency is often more precisely defined as an acute condition that presents an immediate threat to life, limb, vision, or long term health. Consequently, dental emergencies can rarely be described as medical emergencies in these terms. Some define a dental emergency in terms of the individual's willingness to attend for emergency dental treatment at any time at short notice, stating that persons who are fussy about when they are available for treatment are not true emergency cases. There are often divergent opinions between clinicians and patients as to what constitutes a dental emergency. E. g. a person may suddenly lose a filling, crown, bridge, etc. and although they are completely pain free, still have great cosmetic concerns about the appearance of their teeth and demand emergency treatment on the basis of perceived social disability.
Тіс ауруы
Ауырсыну – нақты немесе болуы мүмкін тіндік зақымданумен байланысты, немесе осы зақымдану арқылы сипатталатын жағымсыз сезімдік және эмоционалдық тәжірибе деп сипатталады. Пациенттердің тіс емдеуіне жүгінуінің ең көп кездесетін себептерінің бірі – осы ауырсыну. Көптеген аурулар мен жағдайлар оның пайда болуына себеп болуы мүмкін.
Одонтогендік ауырсыну
Одонтогендік ауырсыну – тістермен байланысты, тіс пульпасынан және/немесе перирадикулярлық тіндерден бастау алатын ауырсыну. Келесі кесте тіс пульпасының күйінің әртүрлі жіктелуін көрсетеді. Төменде тістер мен тіс етінің әртүрлі бетін зақымдайтын тіс жарақаттарының тізімі берілген.
Трисмус
Трисмус – бұлшықет спазмы салдарынан ауызды аша алмау ретінде анықталуы мүмкін, бірақ бұл термин көбінесе кез келген себептен жақ қозғалысының шектелуі үшін қолданылады және әдетте уақытша шектеуді білдіреді.
Қан кету
Орофациалдық аймақтан қан кету, әсіресе қан кетуге бейімділік немесе лейкемия сияқты гематологиялық бұзылыстар салдарынан, қызыл иек тінінен өздігінен пайда болуы мүмкін, бірақ ең көп кездесетін себебі - жарақат алу немесе тіс жұлудан кейінгі операциядан кейінгі қан кету. Оларды іріңмен толған қуыстар болып табылатын абсцесстермен шатастыруға болмайды. Кисталар жақын орналасқан тістердің тамырларын сіңіруіне, тістердің тербелуіне және мандибуланың (жақ сүйегінің) сынуымен байланысты болуы мүмкін. Кистаға қатысты көрсетілімдер болған жағдайда, хирургиялық ем тағайындалуы мүмкін.
Алып тастағаннан кейінгі ауырсыну және инфекция немесе құрғақ қуыс
Тіс жоғалтқаннан кейін, егер тіс ұяшасында қан ұрығы жеткілікті түрде қалыптаспаса немесе ол бұзылса, "құрғақ ұяша" деп аталатын ауыр инфекция дамуы мүмкін. Клиникалық тұрғыдан бұл жағдайдың белгілері – құлақ және мойынға таралатын қатты ауыру мен жаман иіс. Ауырсыну – құрғақ ұяшаның ең маңызды белгісі. Ол жиілігі мен қарқындылығы бойынша өзгеруі мүмкін, сондай-ақ бас ауруы, ұйқысыздық және бас айналу сияқты қосымша белгілер де болуы мүмкін. Құрғақ ұяшаның пайда болуына ықпал ететін факторлар: темекі шегу, жарақаттық тіс жоғалту, бұрынғы сәулелік терапия және бисфосфонаттарды қабылдау. Құрғақ ұяшаны емдеу үшін ұяшаны хлоргексидин немесе жылы физиологиялық ерітіндімен шаю арқылы қалдықтарды жою керек, содан кейін бисмут иодоформ парафин пастасы және лидокаин гелі жағылған таспалы бинтпен ұяшаны жабу арқылы ауыруға себеп болатын тітіркендіргіштерден қорғау керек.
Алып тасталатын еріген құрылғы
Алып тасталатын белсенді құралдар тіс дәрігерлерімен тістерді бұру үшін, түрлі бұрандалар, серіппелер және доғаларды пайдаланып, дұрыс емес тіс жағдайын түзетуге қолданылады. Құралды тазалау және ортодонттар жасаған түзетулер үшін алып тастауға болады. Төтенше жағдайда құрал босап қалса, тіс дәрігері Адамс тістегіштерін пайдаланып, құралдың ұстап тұру қабілетін арттыру үшін оның ұстағыш бөлігін реттей алады.
Алып тасталатын құрылғының сынығы
Егер құрылғы бұзылса, ортодонтқа мүмкіндігінше дереу хабар беру керек. Оны киюші құрылғыны пайдаланбауы тиіс, себебі ол жарақат келтіруі мүмкін, ал киюші кездейсоқ жұтып қойса, тыныс жолдарының бітелу қаупі туындауы мүмкін.
Қалқымалы немесе сынық бекітілген құрылғы (жиек немесе лента)
Тұрақты тісті түзету құрылғысының көптеген бөліктері бар, олар пациент қатты немесе кепшін тағамдарды шайнағанда сындығып түсуі мүмкін. Құрылғыны киюшілер контактілі спорт түрлерімен айналысқанда құрылғы үстіне ауыз қорғағыш тағу керек. Егер құрылғының бір бөлігі босап немесе түсіп қалса, пайдаланушы дереу ортодонтқа хабарласуы тиіс.
Жоғалған бөлгіш/аралық
Бөлгіштер, сонымен қатар ортодонтиялық аралықтар деп те аталады, әдетте металл ортодонтиялық ленталарды орналастыру алдында тіс арасындағы байланыс нүктесін кеңейту үшін артқы тістердің арасына салынады. Ортодонтиялық лента дұрыс кию үшін бөлгіштер пациенттің келесі кездесуіне дейін орнында болуы тиіс. Егер бөлгіш жоғалса, ортодонтқа хабарлау қажет, ол пациентке келесі кездесу уақытын тағайындауға кеңес береді.
Шығып тұрған аркалы сымдар
Ортодонтиялық аппараттардағы арка сымы тіске жапсысқан болуы керек, бірақ сым шығып тұрса, ол айналасындағы жұмсақ тіндерге тітіркеніс тудыруы мүмкін. Сымды дұрыс жағдайға келтіру үшін сым иіру құралын немесе тістік пластик планканы қолдануға болады, немесе бұл мүмкін болмаса, шығып тұрған сымды маймен жабуға болады. Егер маңызды мәселелер туындаса, сымды дистальды ұшқыш кескіштермен кесуге болады, сым бөліктерін жұтудан немесе тыныс алу жолына түсіргеннен сақтану керек. Соңғы шара ретінде, сымды және лигатураларды толығымен алып тастауға болады.
Бөлшектен шығарылған тірек
Егер жақшалар емделмесе, қысқа мерзімде ерін мен ежек тітіркенуіне әкелуі мүмкін. Егер жақша тістен ажыраса, оны ұстап тұрған лигатураны алып тастау арқылы ажыратылған жақшаны доға сымынан алып тастауға болады. Балама ретінде, ерін мен ежек тітіркенуін болдырмау үшін уақытша шара ретінде ажыратылған жақшаны жақын жақшаға бекіту үшін ортодонттық май қолданылуы мүмкін. Дегенмен, мүмкіндігінше тезірек ортодонтқа хабарлау өте маңызды, сонда олар ажыратылған жақшаларды дереу түзету үшін тиісті шаралар қабылдай алады.
Аллергиялық/ сезімталдық реакциялары
Ортодонтикада ең көп кездесетін аллергия – никельге аллергия. Никель, никель-титан (NiTi) аркалық сымдар және тот баспайтын болаттан жасалған тіректер сияқты көптеген ортодонтиялық компоненттерде кездеседі. Егер пациенттер бұрын никельге, мысалы, никельді зергерлік бұйымдар арқылы ұшыраған болса, ортодонтиялық компоненттермен қайтадан ұшырасу IV типті кешіктірілген гиперсезімталдық иммундық жауапты тудыруы мүмкін. Бұл жауап әдетте бірнеше күн немесе апталар бойы дамиды. Мұндай жағдайда, ортодонтқа дереу хабарлау қажет, пациентке никельсіз компоненттерді алу үшін жағдай жасау керек. Дегенмен, никельге осындай иммундық жауап сирек кездеседі, себебі теріге қарағанда ауыз қуысының шырыш қабығына жауап беру үшін әлдеқайда жоғары концентрация қажет деп саналады.
Тыныс алу жолдарының бұзылуы
Кішкентай алып тастауға болатын құрылғы немесе бөлігі науқастың тыныс жолын кедергі келтірсе, шұғыл медициналық жағдай туындайды. Егер зат көзге көрінсе, науқасты жатқызып, оны алып тастауға тырысыңыз, сонымен қатар науқасты жөтелдіру арқылы затты шығаруға көндіріңіз. Егер бұл дереу табысқа жетпесе, көмек шақырыңыз және жедел жәрдем келтіріңіз. Ұлыбритания Реанимация Кеңесі ұсынған "Медициналық төтенше жағдайлар және реанимация" құжатындағы "Тұншығу/Аспирация" нұсқауларын орындаңыз.
Ішеген немесе сіңірілген компонент
Ортодонтиялық компонентті немесе құрылғыны жұту сирек емес, көбінесе бұл жағдайда науқаста ешқандай белгі байқалмайды және денсаулығына зиян келтірмейді. Компоненттің қауіпсіз шығуын бақылау үшін нәжісті бақылаудан басқа ешқандай ем қажет емес. Бірақ, егер науқаста ауырсыну немесе құсу белгілері пайда болса, компонент қыртқыш немесе ауыз қуысының артқы бөлігіне (орофаринкс) кіріп қалған болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда науқасты дереу ауруханаға жіберу қажет. Егер компоненттің ұзындығы 5 см-ден асса, науқасты міндетті түрде жедел жәрдем бөліміне (А&E) жіберу керек, себебі асқазан-ішек жолының бітелуі немесе жарылуы қаупі жоғарылайды, сондықтан компоненттің өзінен шығуына рұқсат берудің орнына оны алып тастау ұсынылуы мүмкін. Науқасты ауруханаға жіберген кезде жолдамада компоненттің мөлшері, пішіні, икемділігі, радиусайымдылығы және оқиға туралы мәліметтер (мысалы, қашан жұтылған) толық көрсетілуі тиіс. Егер ортодонтиялық компонентті алып тастау мүмкін болмаса, оны жедел жәрдем бөліміне (А&E) жолдап, кеуде қуысының рентген суретін түсіріп, содан кейін компонентті алып тастау керек. Жолдамада да жоғарыда аталғандай толық мәліметтер болуы тиіс.
Емдеу әдістері
Емдеу себепке байланысты. Мысалы, гвоздика майы, құрамында еугенол бар, тіс ауыруын емдеу үшін қолданылуы мүмкін; бір тамшы пахта шүберекке батырылып, уақытша жеңілдету үшін қолданылады. Ақыл тісін жоғары салғаннан кейін, мысалы, тіс ұясы құрғауы деген жағдай пайда болуы мүмкін, онда нерв ұштары ауаға ұшырасады. Бұл ауырсынуды басу үшін, тұзды сумен мұқият тазалағаннан кейін, гвоздика майына мақтаны немесе стерильді таңғышты тіс ұясына салуға болады. Бензокаин немесе холин салицилаты сияқты белсенді ингредиенттері бар, рецептсіз жергілікті анестетиктер тіс етіне тікелей қолданылып, сезімді уақытша жоюға болады. Аспирин, парацетамол (ацетаминофен) және ибупрофен сияқты анальгетиктер де жиі қолданылады; аспирин мен ибупрофен қабынуға қарсы қосымша пайдаға ие. Мұз және/немесе жылу да жиі қолданылады. Тіс дәрігері емдеу алдында ауырсынуды жеңілдету үшін Дексамет сияқты қабынуға қарсы кортикостероидты тағайындауы мүмкін.
Over the counter topical anesthetics containing active ingredients such as benzocaine or choline salicylate may be applied directly to the gum in order to deaden sensation. Analgesics such as aspirin, paracetamol (acetaminophen) and ibuprofen are also commonly used; aspirin and ibuprofen have the additional benefits of being anti inflammatories. Ice and/or heat are also frequently applied A dentist may prescribe an anti inflammatory corticosteroid such as Dexameth for pain relief prior to treatment.