Кіріспе

Мексикадағы қару саясаты мен заңдарына шолу Мексикадағы қару-жарақтарды реттеу, қарулы күштердің, құқық қорғау органдарының және жеке азаматтардың қару-жарақ алу, иелену, сақтау және алып жүру құқығын белгілейтін заңнамамен жүзеге асырылады; сондай-ақ, аңшылық және спорттық атумен айналысатындар, жеке күзетшілер, қауіпсіздік қызметкерлері, жеке күзет және VIP-персонал (дипломаттар, мемлекеттік қызметкерлер, танымал адамдар) сияқты жеке тұлғалардың құқықтары мен шектеулерін қамтиды. Мексикада қару-жарақ иеленуге қатысты шектеулер көп. Елдің барлық аймағында DCAM және OTCA деген екі ғана дүкен бар. Заңды түрде сатып алу үшін айлар бойы құжаттарды рәсімдеу қажет. Дегенмен, Мексикада атыс қаруы заңсыз деп есептеліп, ешкімге оны иеленуге рұқсат жоқ деген жалған пікір бар. Бұл түсінік, көбінесе, тек құқық қорғау органдарының, қарулы күштердің немесе қарулы күзет қызметкерлерінің ғана онымен құқылы екендігіне байланысты туындайды. Мексикада қару-жараққа қатысты қатаң заңдар бар екені рас, көптеген түрлері мен калибрлері әскери және құқық қорғау органдарына арналған. Алайда, белгілі бір қару-жарақтар мен оқ-дәрілерді сатып алу және иелену барлық мексикалық азаматтар мен заңды түрде тұратын шетелдіктердің конституциялық құқығы болып табылады, егер заңға сәйкес талаптар мен шарттар орындалса. Қару ұстау және алып жүру құқығы алғаш рет 1857 жылғы Мексика Конституциясының 10-бабында конституциялық құқық ретінде мойындалды. Бірақ 1917 жылғы Мексика Конституциясының аясында 10-бап өзгертілді, сонда қару ұстау және алып жүру құқығы екі жеке анықтамаға ие болды: қару ұстау құқығы (испан тілінде – derecho a poseer) және қару алып жүру құқығы (испан тілінде – derecho a portar). 10-баптың жаңа редакциясында азаматтардың қару ұстауға (иеленуге) құқығы бар екені, бірақ оны полиция ережелеріне сәйкес халық арасында ғана алып жүруге (қолдануға) болатыны нақтыланды. 10-бапқа енгізілген бұл түзету сондай-ақ «әскерилердің ғана пайдалануына арналған қару» (испан тілінде – de uso exclusivo del Ejército) деп аталатын ұғымды енгізді, бұл заңмен қарулы күштерге, соның ішінде құқық қорғау органдарына, соғыс қаруы саналатын қарулар берілетінін белгіледі. 1971 жылы қазіргі Конституцияның 10-бабы өзгертіліп, қару ұстау құқығы тек үй ішінде ғана шектелді (испан тілінде – derecho a poseer armas en su domicilio), ал үйден тыс жерде қару алып жүру құқығы заңмен рұқсат етілген адамдарға ғана (яғни полиция, әскерилер, қарулы күзетшілер) қалдырылды. Келесі жылы «Қару-жарақ және жарылғыш заттар туралы» Федералды заң күшіне енді, ол елдегі қару-жарақтардың заңды таралуына федералды үкіметтің толық құқығы мен бақылауын қамтамасыз етті. Сонымен қатар, азаматтардың қару-жараққа заңды түрде қол жеткізуіне қатысты шектеулер күшейтілді. Мексика Конституциясының 10-бабына енгізілген өзгерістер мен «Қару-жарақ және жарылғыш заттар туралы» Федералды заңның қабылдануы нәтижесінде, жеке азаматтардың ашық түрде қару алып жүруіне немесе жасырын қару ұстауына рұқсат берілмейді, егер Ұлттық қорғаныс министрлігі (SEDENA) арнайы рұқсат бермесе. Жеке қорғаныс мақсатында қару-жараққа рұқсат тек тұрғынжайда және заңмен рұқсат етілген типтегі және калибрлі қаруды пайдалануға болады.

Тарих

Қазіргі мексикалық қоғамда қару-жарақ заңдарына қарамастан, көптеген басқа елдерге қарағанда қару-жарақтан болатын адам өлтіру көрсеткіші жоғары. (Дереккөз қажет). Атыс қарулары Мексика тарихында маңызды рөл атқарды, ел қару-жараққа деген мықты байланыс пен адалдықпен құрылған, бірақ Мексика қару-жараққа қатысты шектеулерді енгізудің ұзақ тарихына ие. Мексиканың «Алтын ғасыры» фильмдерінде басты кейіпкерлер мен қарсыластар көбінесе қарулы ковбойлар мен шарролар ретінде бейнеленген, бұл шекараның екі жағында қаруға деген мәдени байланыстың айқын айырмашылығын көрсетеді. АҚШ-та қару-жарақ алып жүру құқығы мойындалған, азаматтарға қару алып жүруге рұқсат беріледі. Ал Мексикада қару-жараққа ие болу жиі ұлттық қару заңдарына қайшы келеді, бұл екі елдегі қаруға қатысты құқықтық көзқарастардың маңызды айырмашылығын көрсетеді. Мексика Испаниядан қарулы күрес арқылы тәуелсіздік алды. Содан бері тарихтың барысы бірнеше қарулы қақтығыстармен белгіленді, соның ішінде америка-мексика соғысы (1846–48), француз интервенциясы (1861–67), сондай-ақ Мексика аумағын басқарған түрлі үкіметтердің нәтижесінде туған үндістердің күресі, Мексика революциясы (1910–20) және Кристеро соғысы (1926–29) болды. 1972 жылы үкімет Конституцияның 10-бабын өзгертіп, «Атыс қарулары мен жарылғыш заттар туралы» федералды заңды қабылдады, бұл қару иеленуді кішкентай калибрлі тапаншалармен шектеді, үйден тыс қару алып жүру құқығын қатты шектеді және қару дүкендерін жауып, жеке тұлғалар арасындағы қару сатуды тыйып, қоғамдық оқ ату орындарын жапқан арқылы қаруға деген мәдени байланысты тоқтатты. Бұған қоса, үкімет уақыт-уақыт қару алмасу бағдарламаларын өткізіп тұрады, онда азаматтар кез келген қаруды (тіркелген, тіркелмеген, заңды немесе заңсыз) ақшалай сыйлыққа немесе азық-түлікке айырбастауға шақырылады, соның салдарынан азаматтық немесе қылмыстық қудалаудан қорқудың қажеті жоқ.

Тарихи заңнама

Мексика тәуелсіздігіне дейін атыс қаруын иеленуді шектеу туралы алғашқы ресми жазба 1811 жылы Мексика Тәуелсіздік соғысы кезінде тіркелді. Бұл шектеу Мигель Идальго басқарған Испания роялистеріне қарсы көтерілісті тоқтатуға бағытталған шара болды. 1812 және 1814 жылдары Испания монархиясының Конституциясының 56-бабы және Мексика Америкасының бостандығы туралы конституциялық декретінің 81-бабы Вестрий жиналыстарына қарумен келуге тыйым салды, бірақ оларды иеленуді немесе үй сияқты басқа жерлерде алып жүруді шектемеді. 1822 жылы Мексика тәуелсіздігін алғаннан кейін, Мексика империясының саяси ережелерінің 54-бабы тыйым салынған қаруды алып жүруге сілтеме жасады. 1824 жылы Мексика Біріккен Штаттары құрылғаннан кейін, ешбір адамның ешқандай қару алып жүруіне тыйым салынды. Атыс қаруына толық тыйым салуға бейімделу – жаңа республиканы қауіпке ұшырататын тағы бір қарулы көтерілістің алдын алу үшін жасалған сақтық шарасы болды. Осы шарадан кейін президент Гуадалупе Викторияның кезінде төрт жыл соғыссыз өтті. Алайда, 1828 жылдың қыркүйегіндегі президенттік сайлау нәтижесі екінші орын алған Висенте Герреромен дау туды және ол революция шақырып, Конгрессті сайлауды жоюға және Геррероны президент етіп сайлауға мәжбүр етті. 1829 жылдың сәуір айында билікке келгеннен кейін азаматтық тәртіпсіздіктер жалғасты, ал желтоқсанның ортасында ол қызметтен алынып, жыл соңына дейін тағы екі адам президент болып қызмет етті. 1830 жылдың қаңтарында Анастасио Бустаманте билікке келгеннен кейін, алдыңғы жылдың тұрақсыздығын ескере отырып, заңсыз атыс қаруын иеленушілердің барлығын оларды үкіметке тапсыруды талап ететін жарлық шығарылды және оларды кепілге қою немесе сатып алу заңсыз деп жарияланды. 1831 және 1835 жылдар аралығында бұрын берілген барлық қару лицензияларын күштен шығарып, жаңа қару рұқсаттарын тек "бейбіт, танымал және адал" деп танылғандарға ғана беруді шектейтін қосымша жарлықтар шығарылды, ал лицензия алу процесі күрделендірілді. Бірнеше онжылдықтар бойы тұрақсыздық сақталғаннан кейін Мексика тағы да федеративтік республикаға айналды және екінші республиканы құруда атыс қаруының маңызды рөлін ескере отырып, 1857 жылғы Конституцияның 10-бабы алғаш рет адамдардың қару ұстау және алып жүру құқығын конституциялық кепілдік ретінде мойындады. Сондай-ақ 1857 жылы қаруды заңмен алып жүру үшін қару-жарақ лицензиясын алуды талап ететін тағы бір жарлық шығарылды. 1861 жылдың ақпан айында Соғыс министрі (қазіргі Ұлттық қорғаныс министрлігі) барлық азаматтарға қару ұстау және алып жүру құқығы кепілдігін растайтын хабарлама жариялады, сондай-ақ бейбіт және заңды азаматтарды қарусыздауға болмайтынын, әскери қаруларға ғана тыйым салынатынын мәлімдеді. Сол жылдың желтоқсан айында тыйым салынған қаруларды тапсыруды талап ететін жарлық шығарылды. 1893 жылы қару-жарақ алып жүру туралы жаңа ереже шығарылды, ол қаруды алып жүру үшін лицензия беруді реттей отырып, қару ұстау және алып жүру құқығын мойындады, сонымен қатар қаруды тек көрінетіндей етіп алып жүруді талап етті. Мексика революциясының қатарына жеткенде 1917 жылғы Конституция қабылданды және алдыңғы Конституциядан алынған 10-бап үш бөлек мәселені анықтау үшін өзгертілді: біріншіден, ол адамдардың қару ұстау және алып жүру құқығын мойындады, екіншіден, ол заңмен тыйым салынған немесе әскерилерге арналған қаруды азаматтық иеліктен шығарды және үшіншіден, ол қоғамдық орындарда қару алып жүруді заңға сәйкес жүргізуді талап етті. 1960-шы жылдарда үкіметке қарсы қозғалыстар сериясы Тлателолько трагедиясына әкеліп соқты, бұл президент Эчеверрия мен Мексика Конгресін Конституцияның 10-бабын қазіргі түріне өзгертуге итермеледі, ол үй ішінде жеке қару иеленуге ғана рұқсат береді. 1972 жылдың қаңтарында "Атыс қаруы және жарылғыш заттар туралы" федералды заң қабылданды, бұл халық арасында атыс қаруының заңды түрде таралуын қатты шектеді. Құрылғалы бері "Атыс қаруы және жарылғыш заттар туралы" федералды заңның бірнеше баптары оларды сатып алу үшін қатаң ережелер мен бұзушылықтар үшін қатаң жазалар енгізу арқылы атыс қаруына иелік етуді және олардың таралуын одан әрі шектеу мақсатында реформаланды.

Лицензиялау және заңнама

Мексикада атыс қаруын бақылауға жауапты орган – Атқарушы билік (Ejecutivo Federal), Ішкі істер хатшылығы (SEGOB) және Ұлттық қорғаныс министрлігі (SEDENA) арқылы, соңғысы лицензиялар беруге және Федералды атыс қаруын тіркеу және жарылғыш заттарды бақылау бас басқармасын (DGRFAFyCE) басқаруға жауапты. Атыс қарулары мен жарылғыш заттар туралы федералды заң (Ley Federal de Armas de Fuego y Explosivos) – Конгресс қабылдаған акті және елдегі атыс қаруларының заңды түрде таралуын, оның ішінде импорттауын, өндірісін, сатуын, сатып алуын, меншікке ие болуын және қолдануын бақылайтын құқықтық негіз. Атыс қарулары мен жарылғыш заттар туралы федералды заңның ережелері (Reglamento de la Ley Federal de Armas de Fuego y Explosivos) – атыс қаруларын реттейтін қосымша құқықтық негіз.