Кіріспе
XVI ғасырдағы испан ботанігі Николас Баутиста Монардес (1493 – 10 қазан 1588) – испан дәрігері және ботанігі. Монардес әртүрлі маңыздылығы бар бірнеше кітап жариялаған. «Diálogo llamado pharmacodilosis» (1536) атты еңбегінде ол гуманизмді зерттейді және бірнеше классикалық авторларды, ең бастысы Педаний Диоскоридті оқуды ұсынады. «De Secanda Vena in pleuriti Inter Grecos et Arabes Concordia» (1539) еңбегінде ол грек және араб медицинасының маңыздылығын талқылайды. «De Rosa et partibus eius» (1540) розалар мен цитрус жемістері туралы. Монардес темекі түтінінің қатесіз ем болатынына сенгені де мәлім. Монардестің ең маңызды және танымал еңбегі – «Historia medicinal de las cosas que se traen de nuestras Indias Occidentales» еңбегі, ол әртүрлі атаулармен үш бөлімде жарық көрді (1565, 1569 жылдары және 1574 жылы аяқталды; 1580 жылы өзгеріссіз қайта басылды). Оны Шарль де л'Эклюз латын тіліне, ал Джон Фрэмптон ағылшын тіліне «Жаңа дүниеден қуанышты жаңалықтар» деген атпен аударған.
Nicolás Bautista Monardes (1493 – 10 October 1588) was a Spanish physician and botanist. Monardes published several books of varying importance. In Diálogo llamado pharmacodilosis (1536), he examines humanism and suggests studying several classical authors, principally Pedanius Dioscorides. He discusses the importance of Greek and Arab medicine in De Secanda Vena in pleuriti Inter Grecos et Arabes Concordia (1539). De Rosa et partibus eius (1540) is about roses and citrus fruits. It is known that Monardes also believed that tobacco smoke was an infallible panacea. Monardes' most significant and well known work was Historia medicinal de las cosas que se traen de nuestras Indias Occidentales, published in three parts under varying titles (in 1565, 1569 and completed in 1574; unchanged reprint in 1580). This was translated into Latin by Charles de l'Écluse and into English by John Frampton with the title "Joyfull Newes out of the newfound world".
Өмірбаян
Николас Монардес 1493 жылы Испания империясының Севилья қаласында дүниеге келді. Ол итальяндық кітап сатушы Николозо ди Монардистің және дәрігердің қызы Ана де Альфароның ұлы еді. Николас Монардес 1530 жылы көркем өнер саласында, ал үш жылдан кейін медицина саласында білім алды. Оқуын аяқтаған соң, Монардес 1533 жылы туған қаласы Севильяда медициналық тәжірибасын бастады. Кейін Монардес Алкала-де-Энарес университетінде 1547 жылы медицина ғылымының докторы ғылымын қорғады. Ол Севильяда медицина профессоры болған Гарсия Перес Моралестің қызы Каталина Моралесқа үйленді. Оның отбасының екі жағынан да дәрігерлермен байланысы болғандықтан, Монардес келесі елу жыл бойы Севильяда медицина саласында жоғары мәртебеге ие болды. Медицина әлеміндегі осы жоғары лауазым Монардеске емдеу, медицина және Атлантика арғы жағындағы колониялармен саудаға қатысты медициналық еңбектерді жариялауға мүмкіндік берді. Монардес пен Моралес бірге жеті бала өсірді. Монардестің кейбір балалары Америкаға сапар шеге алса, Монардес өзі олармен бірге бара алмады және американдық дәрі-дәрмектер мен шөптер туралы Севилья портында білуге мәжбүр болды. Әйелі қайтыс болғаннан кейін он бір жыл өткен соң, Николас Монардес 1588 жылы миға қан құйылудан көз жұмды.
Мансап
Монардес Атлантика әлемінің эмпирикалық медициналық идеалдарының негізгі сипаттамаларын баяндайтын кітаптар мен есептер жазды. Осы идеялардың нәтижесінде жеке тәжірибеге сүйенген Жаңа әлем туралы бірнеше кітап жарық көрді. Осы тәжірибелік мәдениетті Монардестің «Primera y Segunda y Tercera partes de la Historia medicinal de las cosas que se traen de nuestras Indias Occidentales que sirven en Medicina» атты кітабымен байланысты оқиғалар мен тұлғалар арқылы көрсетуге болады. Ол медицинаға қатысты көзқарасында байқау жасауға, тәжірибелік сынақтарға және классикалық дәстүрлерді қайта қарастыруға ерекше мән берді. Севильяда тұрғанда ол Жаңа әлемнен келген көптеген жаңа дәрі-дәрмектер мен өсімдіктер туралы жазды. Ол осы жаңа шөптер туралы ақпаратты әскерлерден, саудагерлерден, францискан монахтарынан, патшалық шенеуніктерден және әйелдерден жинады. Монардестің көптеген еңбектері ағылшын тіліне аударылды. 1577 жылы Джон Фрэмптон Монардестің дәрі-дәрмектер туралы кітабының аудармасын жариялады. Франсиско Эрнандестің Жаңа әлемге жасаған тарихи маңызды экспедициясының бастапқы себебі Монардестің ықпалы болуы мүмкін. Кейбір адамдар Монардестің тыраны Испания королі Филипп II-ні Эрнандесті экспедицияға жіберуге ынталандырды деп санайды. Оның еңбектері, сол кездегі көптеген ғылыми зерттеушілердің еңбектері сияқты, жиі талқыланды және кейде күмәндік тудырды. Мысалы, Монардестің темекінің уға қарсы дәуа екенін айтуын тексеру үшін Испанияның Филипп II өзінің сарай дәрігері доктор Беррнадоға уланған итке темекіні сынап көруді бұйырды. Монардестің сөзіне сүйенсек, ит құтқарылған.
Монардтар мен темекі
Монардестің ең танымал ерекшеліктерінің бірі – темекі өсімдігіне деген құштарлығы еді. Оның осы шөпке деген қызығушылығы оны өсімдіктің керемет емдік қабілеттері бар деген сенімге жеткізді. Монардес оны қолданудың жиырмадан астам ауруды, мысалы, суық тиюді және, таңқаларлықтай, қатерлі ісікті емдеуге көмектесетінін айтады. Темекі Еуропада біраз уақыт бойы медициналық мақсатта қолданылды. Көптеген еуропалық дәрігерлер бұл шөпті емдеу үшін және жалпы денсаулықты сақтау үшін қажет деп мәлімдеді. Монардестің ізбасары Хуан де Карденас осы пікірді қолдап, былай деді: «Осы қасиетті шөптің артықшылықтары мен ұлылығын, оның көмегімен емделген ауруларды, мыңдаған адамды ажалдан сақтап қалған жамандықтарды баяндау – шексіздікке соққандай. Бұл құнды шөп ауруларға ғана емес, сау адамдарға да аса қажет». Бірақ көптеген адамдар ұзақ жылдар бойы темекі қолданғаннан кейін денсаулығының нашарлағаны байқалған соң, темекінің зиянды әсерлері анықталды және ол Еуропа медицинасының негізгі құралы ретінде қолданудан тоқтатылды.
Медициналық басылымдар
Монардестің алғашқы төрт жарияланымы 1536 және 1545 жылдар аралығында жазылған. Оның алғаш рет жарық көрген еңбегі – фармакодилоз туралы трактат 1536 жылы жазылған. Бұл жарияланымның негізгі мақсаты араб медицинасына қарсы классикалық медицина дәстүрін қорғау болды. Екінші жарияланым 1539 жылы қан тағу мен плеврит аурулары арасындағы байланысқа арналған. 1545 жылы Гуан де Авиньонның 14 ғасырда жазған медициналық трактатының жаңа басылымы және раушандардың медициналық қолданылуы туралы жарияланым жарық көрді. Осы төрт еңбекten кейін Монардес жиырма жыл бойы жаңа еңбек жарияламады. Осы жиырма жылдық кезеңде Монардес Американың емдік өнімдеріне көшті. Осы көшу оның ең маңызды еңбегіне әкелді; Historia medicinal de las cosas que se traen de nuestras Indias Occidentales que sirven al uso de la medicina, Севильяда үш бөлімде жарық көрді. 1565 жылы жарық көрген және Севилья архиепископына арналған I бөлім төрт негізгі бөлімге бөлінді: шайырлар, тазартатын заттар, галлик ауруына (сифилис) қарсы емдер, перу бальзамы және осы өнімдердің медициналық қолданысы туралы толық мәлімет берілді. Historia medicinal еңбегіндегі алғашқы жарияланымның сәттілігі нәтижесінде көптеген ақпарат берушілер Монардеске жергілікті ауруларды емдеуге қабілетті әртүрлі өсімдіктер әкелді. Осы ақпарат берушілер мен олардың куәліктері II бөлімнің негізі болды. 1571 жылы жарық көрген және Филипп II-ге арналған II бөлімге тағы онға жуық емдік өнімдер қосылды, оның ішінде армадиллер, акулалар, кайман және тағы да көптеген жануарлардан алынатын емдік заттар бар еді. II бөлімде темекі туралы кең зерттеулер, сондай-ақ сассафрас, карло-санто және цебадилланың қолданылуы туралы үш тарау бар. Басқа тараулар басқа маңызды емес өнімдер мен ақпарат берушілердің куәліктеріне арналған. Historia medicinal еңбегінің III бөлімі, 1574 жылы I және II бөлімдермен бірге жарық көрді және Папа Григорий XIII-ке арналған. Бұл бөлім алғашқы екі бөлімде талқыланған өнімдердің пайдалылығын тереңірек түсіндірді, сондай-ақ бірнеше жаңа өнімдерді қосты, ең бастысы – безоар тастар. Толық еңбек 1580 жылы Севильяда қайта басылып шықты және Монардес тірі кезіндегі соңғы басылым болды. Historia medicinal еңбегінің сәттілігі оның уақтылылығына, сенімділігіне, Монардестің тәжірибесіне, біртұтастығына және баяндау шеберлігіне байланысты.
Аукциондық жазбалар
2009 жылдың 17 қыркүйегінде Суонн галереясы 1596 жылы Лондонда жарық көрген «Жаңа дүниеден қуанышты жаңалықтар» кітабының үшінші ағылшын басылымын 13 200 долларға сатты – бұл кітап үшін аукциондағы рекордтық көрсеткіш.
Мұра
Монарда туысы оның құрметіне аталды.