Кіріспе
Қайта пайдалану – затты оның бастапқы мақсаты үшін (дәстүрлі қайта пайдалану) немесе басқа функцияны орындау үшін (шығармашылық қайта пайдалану немесе мақсатын өзгерту) пайдалану амалы немесе практикасы. Оны қайта өңдеуден ажырату қажет, қайта өңдеу – қолданылған заттарды жаңа өнімдерді жасау үшін шикізатқа айналдыру процесі. Қайта пайдалану, бұрын қолданылған заттарды қайта өңдемей, қайта қолдану арқылы, уақытты, ақшаны, энергияны және ресурстарды сақтауға көмектеседі. Ал кең мағынада экономикалық тұрғыдан алғанда, бұл сапалы өнімдерді мүмкіндігі шектеулі адамдар мен ұйымдарға қолжетімді етуге, сондай-ақ экономикаға үлес қосатын жаңа жұмыс орындары мен кәсіптік белсенділікті құруға мүмкіндік береді.
Reuse is the action or practice of using an item, whether for its original purpose (conventional reuse) or to fulfill a different function (creative reuse or repurposing). It should be distinguished from recycling, which is the breaking down of used items to make raw materials for the manufacture of new products. Reuse—by taking, but not reprocessing, previously used items—helps save time, money, energy and resources. In broader economic terms, it can make quality products available to people and organizations with limited means, while generating jobs and business activity that contribute to the economy.
Қайта пайдалану орталықтары мен виртуалды алмасу
Қайта пайдалану орталықтары (сондай-ақ "алмасу дүкені" немесе "алып қой немесе қалдыр" деп те аталады) бір ұйымнан екіншісіне қажетсіз, бірақ толыққанды қолданылатын материалдар мен жабдықтарды алу-сату және қайта бөлу процесін жеңілдетеді. Бұл қызметтің екі жағынан да пайда көретін ұйымдар (донорлар, сатушылар, алушылар немесе сатып алушылар ретінде) – кәсіпорындар, коммерциялық емес ұйымдар, мектептер, қоғамдық бірлестіктер және жеке тұлғалар болуы мүмкін. Бірқатары физикалық кеңістікке (қайта пайдалану орталығына) ие, ал екіншілері сәйкестіру қызметі (виртуалды алмасу) ретінде жұмыс істейді. Қайта пайдалану орталықтары көбінесе қоймалар мен жүк көліктерін де ұстайды. Олар сыйға берілген материалдарды қабылдап, оларды қайта таратуға немесе сатуға дайындайды. Виртуалды алмасуларда физикалық орын мен жүк көліктері болмайды, бірақ пайдаланушылар онлайн материалдар алмасу сайтында қолжетімді және қажетті материалдардың тізімін (тегін немесе төмен бағамен) жариялай алады. Қызметкерлер осы материалдарды иеленбей, оларды алмастыруға көмектеседі.
Жөндеу, қайта пайдалану және қайта өңдеу мәселелерін шешу
Бұған қарсы күресудің бір жолы – өнімнің қызмет ету мерзімін ұзарту, яғни өнімнің бастапқы қызмет ету мерзімін ұзарту немесе жөндеу, қайта пайдалану және қайта өңдеу мәселелерін шешу арқылы. Өнімді қайта пайдалану, демек, бірінші пайдаланушысы тастағаннан кейін оны тағы пайдалану, қайта өңдеуге немесе кәдесіз етуге қарағанда тиімдірек, себебі бұл ең аз энергияны қажет ететін шешім, бірақ көбінесе ол ескерілмейді. Еуроодақтың (EU) айналма экономика пакеті өнімнің қызмет ету мерзімін ұзартудың маңыздылығын мойындайды және өнімдердің ең ұзақ қызмет ету мерзімін қамтамасыз ету үшін оларды жөндеу және қайта пайдалануды әрекеттер жоспарына енгізді. Егер парниктік газдар шығарындыларын азайту жөніндегі мақсаттарға қол жеткізу үшін қайта пайдалануды өмірлік циклдың толық көлемін қамтитын тәсілдің бір бөлігі ретінде қарастыру қажет. Көптеген қалаларда қайырымдылық дүкендері, автокөліктерде сату және онлайн аукциондар кең таралған, сондай-ақ аукционда сатып алу мен сатуды көрсетіп тұратын телешоулар да бар, яғни қолданылған заттарға белсенді нарық бар.
Мүмкіндіктермен қамтамасыз ететін бизнес-модельдер
Бұл бизнес үшін міндетті түрде нашар стратегия емес, лизинг, қызмет көрсету, жөндеу және қайта сату арқылы құнды өнімдер мен компоненттерге меншік құқығын сақтауға мүмкіндік беретін бизнес-моделдер бар. Мұндай кәсіпкерлік жобалардың табысы тұтынушылардың таңдауымен анықталатын болса да, тауарлар мен материалдарды қайта пайдаланудың зор әлеуметтік, экономикалық және экологиялық пайдасы бар. Еуроодақтың Айналмалы Экономика Жинағы, Шотландияның Айналмалы Экономика Стратегиясы және Испания үкіметі белгілеген қайта пайдалану жөніндегі ұлттық мақсат – үкіметтердің екінші қол тауарларының қолжетімді және бағалы болуын мойындап, тұтынушылар үшін қайта пайдалануды жеңілдетуге бағытталған жұмыстарының мысалдары. Қоршаған орта тұрғысынан алғанда, қайта пайдалану қайта өңдеу мен энергияны қалпына келтіруден гөрі жиі кездесуі керек, себебі кейбір өнімдерді қарапайым түрде жөндеудің қаржылық және экологиялық шығындары бастапқы өндіріс шығындарынан әлдеқайда төмен. Егер біз Айналмалы Экономикада өмір сүруге шынайы ниеттенсек, біздің қалдықтарымыздың құнын мойындап, ресурстардың экономикада ұзақ сақталуын қамтамасыз етуіміз керек, құнды шикізатты пайдалануды баяулатуымыз керек және өнімдердің қайта пайдаланылуын, ал материалдардың қоқысқа тастаудың орнына қайта өңделуін қамтамасыз етуіміз керек.
Қайта өңдеу
Ең белсенді қайта пайдалану ұйымдары – "жөндеу және күрделі жөндеу" салалары болып табылады. Олар қымбат құнды бөлшектерді, мысалы, қозғалтқыш блоктарын, кеңсе жиһаздарын, тонер картридждерін, бір рет қолданылатын камераларды, ұшақ корпустарын және катодты сәулелі құбырларды (CRT) алып, оларды зауыттық жағдайда жаңа өнімдермен бірдей немесе ұқсас сипаттамаларға сәйкес жаңартады. Егер бұл затты бірдей OEM атауымен қайта сатса, ол бұл жағдайда "сұр нарық" тауары болып есептеледі. Егер ол қолданылған зат ретінде сатылса – заңмен рұқсат етілген, ал егер OEM өнімі ретінде, жеңілдіктер мен кепілдіктерге құқылы деп көрсетілсе – "жалған" немесе "қара нарық" деп саналады. АҚШ-тағы автомобиль бөлшектері индустриясы "қолданылған" бөлшектерді ашу туралы заңдармен реттеледі, ал кейбір штаттарда қолданылған төсек-орындарды дезинфекциялау немесе жою талап етіледі.
Пакет депозиті бағдарламалары
Депозиттік бағдарламалар тұтынушыларға қайта пайдалану үшін қаптаманы қайтаруға қаржылық ынталандыру ұсынады. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, қазір бұл кең таралмаса да, қаптаманы қайта пайдалануға ынталандырудың тиімді тәсілі болып қалуы мүмкін. Дегенмен, қаржылық ынталандыру, оның көлемі үлкен болмаса, ыңғайлылықтан гөрі аз ынталандыру болуы мүмкін: статистика көрсеткендей, сүт бөтелкесі орташа есеппен 12 рет қайтарылады, ал 15 пенс салым төленген лимонад бөтелкесі орташа есеппен 3 рет ғана қайтарылады. Қайта толтырылатын бөтелкелер көптеген Еуропа елдерінде кеңінен қолданылады; мысалы, Данияда бөтелкелердің 98% қайта толтырылады, ал олардың 98% тұтынушылармен қайтарылады. Мұндай жүйелер әдетте депозиттік заңдармен және басқа да ережелермен қолдау көрсетіледі. Sainsbury Ltd 1991 жылы пластикалық қаптарды қайтару арқылы ақшаны қайтару схемасын ("penny back scheme") іске қосты. Бұл схема жылына 970 тонна пластик қалдықтарын үнемдеуге мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта схемаға тіркелген мектептерге ваучер түрінде қайтарылатын бір тиындық ақша сомасы да қосылды, бұл пластик үнемдеуін жылына 2500 тоннаға дейін арттыруға мүмкіндік береді. Үндістан және Пәкістан сияқты дамып келе жатқан елдерде жаңа бөтелкелердің құны өндірушілерді кола және басқа сусындарды сату үшін ескі шыны бөтелкелерді жинап, қайта толтыруға мәжбүр етеді. Үндістан мен Пәкістан ескі газеттерді қайта пайдаланудың да жолын тапқан: "Кабадивалалар" оларды оқырмандардан металл сыйымдылығы үшін сатып алып, оларды қаптама ретінде пайдаланады немесе қайта өңдейді. Қалдықтармен айналысатын делдалдар тұтынушыларға металл және пластик сияқты басқа материалдарды кәдеге жаратуға көмектеседі.
Жабық циклді бағдарламалар
Бұл негізінен таңбалауға қатысты, мысалы, компания тауарды орталық өндіріс орнынан қоймаға немесе қоймадан бөлшек сауда орындарына жүйелі түрде тасымалдаумен айналысқанда. Мұндай жағдайларда пластикалық жәшіктер мен паллеттер сияқты қайта пайдаланылатын "көліктік қаптаманы" пайдаланудың айтарлықтай пайдасы бар. Жабық циклды қайта пайдаланудың артықшылығы көбінесе қосымша көлік шығындарының төмен болуымен байланысты, бос жүк көлігі бос жәшіктермен кері қайтады. Соңғы кезде халықты жабық циклды қайта пайдалану схемаларына тартуға әрекеттер жасалып жатыр, онда сатып алушылар өз тауарларын супермаркеттен үйге тасымалдау үшін пакеттердің орнына қайта пайдаланылатын пластикалық себеттерді қолданады; бұл себеттер арнайы жасалған тізекейлерге орналасады, бұл сауданы жеңілдетуге арналған.
Қайта толтыру бағдарламалары
Нарықтағы кейбір бастамалар компаниялардың белгілі бір тауарлардың (көбінесе кір жуғыш ұнтақтар мен тазалау сұйықтықтарының) қайта толтырылатын қаптамаларын енгізу арқылы қаптаманы қайта пайдалануға ынталандыруға бағытталған. Олардың ішкі мазмұны тұтынушы сақтайтын қайта пайдаланылатын қаптамаға қолданылуға тиіс, ал қаптамадағы үнемдеулер төмен сөре бағалары арқылы тұтынушыға беріледі. Қайта толтыру қаптамасы қайта пайдаланбаса да, өнімді үйге тасымалдауға арналған минималды қаптама болғандықтан, өнімді оңай пайдалану үшін қажетті беріктігі мен мүмкіндіктеріне (қайта жабылатын қақпақ, ыңғайлы пішін және т.б.) ие пакетке қарағанда аз материалды қажет етеді, сонымен қатар қайта пайдаланылатын қаптаманы зауытқа қайтаруға байланысты тасымалдау шығындары мен зиянды эмиссиялардан сақтайды.
Қайта отырғызу
Мысалы, орташа американдық пайдаланылған киім мен матадан 67,9 фунтты қоқысқа тастайды.
Қайта мақсатта пайдалану
Қайта мақсаттау – бұл бір құралды басқа құрал ретінде пайдалану, әдетте бастапқы жасаушының көздемеген мақсаты үшін. Көбінесе, қайта мақсаттау қоқыс немесе пайдасыз заттар саналатын нәрселерді қолдану арқылы жасалады. Мысалы, Earthship стиліндегі үйлерді қарастырайық, онда шиналар жылу оқшаулағыш қабырғалар ретінде, ал бөтелкелер – әйнек қабырғалар ретінде қолданылады. Қайта пайдалану бір мақсатта қайталап қолданумен ғана шектелмейді. Қайта мақсаттаудың мысалдарына шиналарды қайық қорғағыштары ретінде, ал болат немесе пластик барабандарды малға жем беруге немесе компост жасауға арналған ыдыстар ретінде пайдалану жатады.
Ауыл шаруашылығындағы ағынды су мен экскреттерді қайта пайдалану
Тағамдық заттар, яғни азот, фосфор, калий және микроэлементтер, сондай-ақ қалдық суларда, экскреттерде (зәр және нәжісте) және сұр сулардағы органикалық заттар көптеген елдерде дәстүрлі түрде ауыл шаруашылығында қайта пайдаланылып келген және бүгінгі күнге дейін қайта пайдаланылуда. Өкінішке орай, бұл көбінесе реттелмеген және қауіпсіз емес жағдайда жүзеге асырылады. Бұл мәселе әсіресе көптеген дамып келе жатқан елдерде (мысалы, Мексика, Үндістан, Бангладеш, Гана) кең таралған, онда тазартылмаған немесе нашар тазартылған қалдық сулар тікелей ауыл шаруашылығында қолданылады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) 2006 жылғы нұсқаулықтары осы қайта пайдалануды көп деңгейлі қауіпсіздік жүйесі арқылы қалай қауіпсіз жүзеге асыруға болатынының негізін қалады.
Қайта пайдаланудың әсерін өлшеу, қайта пайдалану өлшемдері
Қайта пайдаланудың әртүрлі әсерлерінің өзара әрекеттесуін анықтау көбінесе ресми өмірлік циклге арналған бағалау арқылы жақсырақ жүзеге асырылады. Мысалы, зерттеулер көрсеткендей, өнімді қайта пайдалану толық өнімнің өмірлік циклымен салыстырғанда шығарындыларды және көміртегі ізін 50%-дан астам азайта алады. Өнімдерді қайта пайдалану – шығарындыларды және көміртегі ізін азайтудың салыстырмалы түрде аз белгілі, бірақ тиімді жолы. Көбінесе өндіріс пен жеткізу тізбегінің көміртегі ізі белгісіз болады.
Экологиялық шығындар
Пиговиялық салық – қоршаған ортаға салынатын салық: өндірісі мен кәдеге жіберуі қоршаған ортаға зиян келтіретін тауарларға қойылатын төлем. Бұл, көптеген бір реттік қолданылатын заттардың орнына қайта пайдалануға болатын бір затты қолданудың экологиялық пайдасын қаржылық ынталандыруға айналдырады. Мұндай төлемдер кейбір елдерде енгізілген.