Кіріспе

Ағылшын филологы және Оксфорд профессоры Джозеф Райт (Joseph Wright FBA; 31 қазан 1855 – 27 ақпан 1930) – ағылшын-герман филологы, қарапайым отбасыдан шығып, Оксфорд университетінің салыстырмалы филология профессоры болған.

Ерте өмір

Райт Идл қаласында, Брэдфордтың жанында, Йоркширдің бұрынғы Батыс Ридингінде, жүн мата тоқушы және тас қазып шығарушы Дафтон Райт пен оның әйелі Сара Энн (қызметтегі аты Аткинсон) отбасындағы екінші ұл ретінде дүниеге келді. Ол шамамен 1862 жылы, алты жасында карьерде "есек бақташысы" болып жұмыс істей бастады – құралдармен толтырылған арбаны жетектеп, ұстаға жеткізіп, оларды өткірлеуге дайындады. Дуфтон Эстон кеніштерінде жұмыс тапқаннан кейін отбасы Миддлсбро аймағына көшті. 1861 жылғы халық санағында отбасы Кирклитхемде тұрған. Йоркширге қайтқаннан кейін ол Сэр Титус Солттың Йоркширдегі Saltaire үлгілі ауылындағы тігістегі толық мата өрмектерін ауыстыруға жауапты "бобина ауыстырушы" болды. Райт Солттың фабрикалық мектебінде әріптер мен сандарды оқыса да, 15 жасқа дейін газет оқи алмады. Кейін ол осы кез туралы: "Мен үшін оқу мен жазу, тіпті ғылымдардың өзі де алыс болатын" деді. 1870 жылдан кейін Райт тілдерге қызығушылық танытып, француз, неміс және латын тілдерін, сондай-ақ математика мен стенографияны оқу үшін кешкі мектепке қатыса бастады. 18 жасында, шамамен 1874 жылы, ол жеке кешкі мектеп ашып, әріптестерінен аптасына екі пенни алды. 1876 жылға қарай Райт 40 фунт жинап, Гейдельберг университетінде бір семестр оқуға мүмкіндік алды. Ақшаны үнемдеу үшін ол Антверпеннен 250 шақырымнан астам қашықтықты (400 км) жаяу жүріп Гейдельбергке барды. Йоркширге оралғаннан кейін Райт Йоркшир ғылым колледжінде (кейін Лидс университеті) оқуын жалғастырды, сонымен қатар мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді. Райттың бұрынғы оқушысы есіне алады: "Ол бір әріппен екі қолымен бір уақытта суреттер салып, сонымен қатар сөйлейтін еді". Кейін Райт Гейдельбергке оралды және 1885 жылы Герман Оштофтың жетекшілігімен "Грек тіліндегі индогермандық дауыстылар жүйесінің сапалық және сандық өзгерістері" тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады.

Мансап

1888 жылы Германиядан екінші рет оралғаннан кейін профессор Макс Мюллер Райтқа Оксфорд университетінде қызмет ұсынды. Ол Әйелдердің жоғары білім алу қауымдастығында лекция оқыды және Тейлор институтында неміс тілінен оқушының орынбасары болды. 1891-1901 жылдары Райт профессордың орынбасары, ал 1901-1925 жылдары Мюллердің ізбасары ретінде Оксфордта салыстырмалы тіл білімі профессоры болды. Райт герман тілдері саласында мамандық танытты және оның өлімінен кейін 50 жылдан астам уақыт өткен соң да қайта қаралып, жаңадан басылған Көне ағылшын, Орта ағылшын, Көне жоғарғы неміс, Орта жоғарғы неміс және Готика тілдеріне арналған кіріспе грамматикалар жазды. Ол сонымен қатар неміс тілінің тарихи грамматикасын да жазды. Райт ағылшын диалектілеріне үлкен қызығушылық танытты. Оның «Виндхилл диалектісінің грамматикасы» атты кітабы «ағылшын диалектісіне арналған алғашқы ғылыми монография» деп есептеледі. Райттың ең үлкен жетістігі – ол 1898-1905 жылдар аралығында, ішінара жеке қаражаты есебінен жарық көрген алты томдық ағылшын диалекті сөздігін редакциялау болып саналады. Қалған қаржыны ағылшын диалектілер қоғамын құрған және президенті болған профессор В. В. Скит, сондай-ақ сол кездегі Қазынашылықтың бірінші лорды А. Дж. Балфур Корольдік сыйлық қорынан берген грант арқылы ұсынылды. Сөздік – 19 ғасырдың соңында Англияда қолданылған ағылшын тілінің диалектілерін көрсететін маңызды еңбек. Сөздік бойынша жұмыс істеу барысында ол Йоркшир материалдарын жинау үшін комиссия құрды, нәтижесінде 1897 жылы әлемдегі ең көне диалектілер қоғамы – Йоркшир диалектілер қоғамы құрылды. Райтқа Канада университетіндегі лауазым ұсынылған, ол оған жылына 500 фунт жалақы төлейтін еді, сол кезде бұл өте жомарт жалақы болған, бірақ ол Оксфордта қалып, демеушінің қаржылық қолдауысыз сөздікті аяқтауды жөн көрді. Сөздікті редакциялау кезінде (1898) Райт Томас Хардимен Дорсет диалектісі туралы үнемі хат алмасып тұрды. 1904 жылдың 25 маусымында Райт Британ академиясының мүшесі болып сайланды. Ол сонымен қатар ағылшын диалекті сөздігіне сіңірген еңбегі үшін бірнеше құрметті атаққа ие болды. 1892 жылы Дарем университетінен құрметті DCL дәрежесін алғаннан кейін, Абердин (Hon. LLD, 1902), Лидс (Hon. LLD, 1904) және Дублин (Hon. LittD, 1906) университеттерінен де құрметті атақтар алды. 1926 жылы кафедрадан кеткеннен кейін Оксфорд университеті оған құрметті DLitt дәрежесін берді. Сол жылы неміс әріптестері «Englische Studien» журналының 60-шы томын оның өткен жылы 70 жасқа толуына арналған Festschrift ретінде жариялады. 1925 жылы Райт Британ академиясының ағылшын әдебиеті саласындағы екі жылдық сыйлығын (қазіргі Сэр Израиль Голланц сыйлығы) алды, ол ерте ағылшын тілі мен әдебиеті бойынша жарық көрген еңбектер үшін беріледі. Райттың қолжазбалары Оксфорд университетінің Бодлеан кітапханасында сақтаулы.

Жеке өмір

1896 жылы Райт Елизавета Мэри Лиаға (1863–1958) үйленді, олар бірлесіп «Ескі және орта ағылшын грамматикасы» еңбегін жазды. Ол сондай-ақ «Рустикалық сөйлеу және фольклор» (Oxford University Press, 1913) атты кітап жазды, онда олардың Йоркшир Долиналарында жаяу және велосипедпен саяхаттауы, сондай-ақ түрлі мақалалар мен эсселер туралы айтылады. Олардың Вилли Бой және Мэри есімді екі баласы болды, екеуі де бала кезінде қайтыс болды. Райт және оның әйелі студенттерге жомарттығымен белгілі болды. Олар жиі ондаған, тіпті одан да көп студенттерді, әйелдер мен ерлерді үйлеріне Йоркширдегі сенбілік шайға шақыратын. Осындай кездесулерде Райт өзінің әдемі әдетін орындап, эбердин терьері Джекке гулденген еріндерін тигізуге мәжбүр ететін. Ол готикалық тілдегі «инжір ағашы» деген сөздерді («smakka bagms») айтқанда ғана осылай болатын. Райттың «үздік шәкірті» – Цюрих университетінен докторлық диссертациясын қорғаған Эдит Вардейл еді. Ол оған 1914 жылы Орта ғасырлар мен қазіргі заман тілдері факультетінің кеңесінде дәріс оқуға рұқсат берді, бұл басқа факультеттер әйелдерге оқытуға рұқсат бергенге дейін бірнеше жыл бұрын болды. Ол әйелдердің университет студенттері болуға құқылы екеніне сенді, бірақ олардың университетте дауыс беру құқығына ие болмауы керек деп ойлады, себебі олар «еркектерге қарағанда шешімдерде тәуелсіз емес және қой сияқты бірігіп жүруге бейім». Оның күші көбінесе жұмысына жұмсалғанмен, Райт бағбандалықты да ұнатты және Йоркширдегі крикет және футбол командаларының ойындарын қадағалады. Жетпіс төрт жасында Райт пневмонияға шалдығып, 1930 жылдың 27 ақпанында «Thackley» үйінде, 119 Banbury Road, Оксфорд қаласында қайтыс болды. Оның соңғы сөзі «Сөздік» болды. Ол Оксфордтағы Вулверкот зиратында жерленді. 1932 жылы оның жесірі «Жозеф Райттың өмірі» атты кітап жариялады.

Танымал мәдениетте

2019 жылғы «Толкин» атты тамыр тарихында профессор Райт рөлін Дерек Джейкоби сомдады.