Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағылшын филологы және Оксфорд профессоры Джозеф Райт (Joseph Wright FBA; 31 қазан 1855 – 27 ақпан 1930) – ағылшын-герман филологы, қарапайым отбасыдан шығып, Оксфорд университетінің салыстырмалы филология профессоры болған.
English philologist and Oxford professor
Joseph Wright FBA (31 October 1855 – 27 February 1930)
was an English Germanic philologist who rose from humble origins to become Professor of Comparative Philology at the University of Oxford.
Ерте өмір
Райт Идл қаласында, Брэдфордтың жанында, Йоркширдің бұрынғы Батыс Ридингінде, жүн мата тоқушы және тас қазып шығарушы Дафтон Райт пен оның әйелі Сара Энн (қызметтегі аты Аткинсон) отбасындағы екінші ұл ретінде дүниеге келді. Ол шамамен 1862 жылы, алты жасында карьерде "есек бақташысы" болып жұмыс істей бастады – құралдармен толтырылған арбаны жетектеп, ұстаға жеткізіп, оларды өткірлеуге дайындады. Дуфтон Эстон кеніштерінде жұмыс тапқаннан кейін отбасы Миддлсбро аймағына көшті. 1861 жылғы халық санағында отбасы Кирклитхемде тұрған. Йоркширге қайтқаннан кейін ол Сэр Титус Солттың Йоркширдегі Saltaire үлгілі ауылындағы тігістегі толық мата өрмектерін ауыстыруға жауапты "бобина ауыстырушы" болды. Райт Солттың фабрикалық мектебінде әріптер мен сандарды оқыса да, 15 жасқа дейін газет оқи алмады. Кейін ол осы кез туралы: "Мен үшін оқу мен жазу, тіпті ғылымдардың өзі де алыс болатын" деді. 1870 жылдан кейін Райт тілдерге қызығушылық танытып, француз, неміс және латын тілдерін, сондай-ақ математика мен стенографияны оқу үшін кешкі мектепке қатыса бастады. 18 жасында, шамамен 1874 жылы, ол жеке кешкі мектеп ашып, әріптестерінен аптасына екі пенни алды. 1876 жылға қарай Райт 40 фунт жинап, Гейдельберг университетінде бір семестр оқуға мүмкіндік алды. Ақшаны үнемдеу үшін ол Антверпеннен 250 шақырымнан астам қашықтықты (400 км) жаяу жүріп Гейдельбергке барды. Йоркширге оралғаннан кейін Райт Йоркшир ғылым колледжінде (кейін Лидс университеті) оқуын жалғастырды, сонымен қатар мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді. Райттың бұрынғы оқушысы есіне алады: "Ол бір әріппен екі қолымен бір уақытта суреттер салып, сонымен қатар сөйлейтін еді". Кейін Райт Гейдельбергке оралды және 1885 жылы Герман Оштофтың жетекшілігімен "Грек тіліндегі индогермандық дауыстылар жүйесінің сапалық және сандық өзгерістері" тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады.
Wright was born in Idle, near Bradford in the former West Riding of Yorkshire, the second son of Dufton Wright, a woollen cloth weaver and quarryman, and his wife Sarah Ann (née Atkinson). He started work as a "donkey boy" in a quarry around 1862, at the age of six, leading a donkey drawn cart full of tools to the smithy to be sharpened. The family moved to the Middlesbrough area when Dufton found work there in the ironstone mines at Eston. In the 1861 Census, the family were living at Kirkleatham. On returning to Yorkshire, he later became a bobbin doffer – responsible for removing and replacing full bobbins – in a mill in Sir Titus Salt's model village of Saltaire in Yorkshire. Although Wright learned letters and numbers at the Salt's Factory School, he was unable to read a newspaper until he was 15. He later said of this time: "Reading and writing, for me, were as remote as any of the sciences." By now a wool sorter earning a pound a week, after 1870 Wright became increasingly fascinated with languages, and began attending night school to study French, German and Latin, as well as maths and shorthand. At the age of 18, around 1874, he started his own night school, charging his colleagues twopence a week. By 1876 Wright had saved £40 and could afford a term's study at the University of Heidelberg. He walked to Heidelberg from Antwerp, a distance of more than 250 miles (400 km), to save money. After returning to Yorkshire Wright continued his studies at the Yorkshire College of Science (later the University of Leeds) while working as a schoolmaster. A former pupil of Wright's recalled: "With a piece of chalk [he would] draw illustrative diagrams at the same time with each hand, and talk while he was doing it. Wright later returned to Heidelberg, and in 1885 he completed his PhD dissertation, Qualitative and Quantitative Changes of the Indo Germanic Vowel System in Greek under Hermann Osthoff.
Мансап
1888 жылы Германиядан екінші рет оралғаннан кейін профессор Макс Мюллер Райтқа Оксфорд университетінде қызмет ұсынды. Ол Әйелдердің жоғары білім алу қауымдастығында лекция оқыды және Тейлор институтында неміс тілінен оқушының орынбасары болды. 1891-1901 жылдары Райт профессордың орынбасары, ал 1901-1925 жылдары Мюллердің ізбасары ретінде Оксфордта салыстырмалы тіл білімі профессоры болды. Райт герман тілдері саласында мамандық танытты және оның өлімінен кейін 50 жылдан астам уақыт өткен соң да қайта қаралып, жаңадан басылған Көне ағылшын, Орта ағылшын, Көне жоғарғы неміс, Орта жоғарғы неміс және Готика тілдеріне арналған кіріспе грамматикалар жазды. Ол сонымен қатар неміс тілінің тарихи грамматикасын да жазды. Райт ағылшын диалектілеріне үлкен қызығушылық танытты. Оның «Виндхилл диалектісінің грамматикасы» атты кітабы «ағылшын диалектісіне арналған алғашқы ғылыми монография» деп есептеледі. Райттың ең үлкен жетістігі – ол 1898-1905 жылдар аралығында, ішінара жеке қаражаты есебінен жарық көрген алты томдық ағылшын диалекті сөздігін редакциялау болып саналады. Қалған қаржыны ағылшын диалектілер қоғамын құрған және президенті болған профессор В. В. Скит, сондай-ақ сол кездегі Қазынашылықтың бірінші лорды А. Дж. Балфур Корольдік сыйлық қорынан берген грант арқылы ұсынылды. Сөздік – 19 ғасырдың соңында Англияда қолданылған ағылшын тілінің диалектілерін көрсететін маңызды еңбек. Сөздік бойынша жұмыс істеу барысында ол Йоркшир материалдарын жинау үшін комиссия құрды, нәтижесінде 1897 жылы әлемдегі ең көне диалектілер қоғамы – Йоркшир диалектілер қоғамы құрылды. Райтқа Канада университетіндегі лауазым ұсынылған, ол оған жылына 500 фунт жалақы төлейтін еді, сол кезде бұл өте жомарт жалақы болған, бірақ ол Оксфордта қалып, демеушінің қаржылық қолдауысыз сөздікті аяқтауды жөн көрді. Сөздікті редакциялау кезінде (1898) Райт Томас Хардимен Дорсет диалектісі туралы үнемі хат алмасып тұрды. 1904 жылдың 25 маусымында Райт Британ академиясының мүшесі болып сайланды. Ол сонымен қатар ағылшын диалекті сөздігіне сіңірген еңбегі үшін бірнеше құрметті атаққа ие болды. 1892 жылы Дарем университетінен құрметті DCL дәрежесін алғаннан кейін, Абердин (Hon. LLD, 1902), Лидс (Hon. LLD, 1904) және Дублин (Hon. LittD, 1906) университеттерінен де құрметті атақтар алды. 1926 жылы кафедрадан кеткеннен кейін Оксфорд университеті оған құрметті DLitt дәрежесін берді. Сол жылы неміс әріптестері «Englische Studien» журналының 60-шы томын оның өткен жылы 70 жасқа толуына арналған Festschrift ретінде жариялады. 1925 жылы Райт Британ академиясының ағылшын әдебиеті саласындағы екі жылдық сыйлығын (қазіргі Сэр Израиль Голланц сыйлығы) алды, ол ерте ағылшын тілі мен әдебиеті бойынша жарық көрген еңбектер үшін беріледі. Райттың қолжазбалары Оксфорд университетінің Бодлеан кітапханасында сақтаулы.
In 1888, after his second return from Germany, Wright was offered a post at the University of Oxford by Professor Max Müller, and became a lecturer to the Association for the Higher Education of Women and deputy lecturer in German at the Taylor Institution. From 1891 to 1901 Wright was Deputy Professor and from 1901 to 1925, as Müller's successor, Professor of Comparative Philology at Oxford. Wright specialised in the Germanic languages, and wrote a range of introductory grammars for Old English, Middle English, Old High German, Middle High German and Gothic, which were still being revised and reprinted 50 years after his death. He also wrote a historical grammar of German. Wright had a strong interest in English dialects. His book A Grammar of the Dialect of Windhill was "the first truly scientific monograph on an English dialect." Wright's greatest achievement is considered to be the editing of the six volume English Dialect Dictionary, which he published between 1898 and 1905, partly at his own expense. Other funds were contributed by Professor W. W. Skeat, founder and president of the English Dialect Society, and A. J. Balfour, at the time First Lord of the Treasury, made a grant from the Royal Bounty Fund. The Dictionary remains a definitive work, a snapshot of the dialects of spoken English in England at the end of the 19th century. In the course of his work on the Dictionary he formed a committee to gather Yorkshire material, which gave rise in 1897 to the Yorkshire Dialect Society, the world's oldest surviving dialect society. Wright had been offered a position at a Canadian university, which would have paid him an annual salary of 500 pounds, a very generous salary at the time, but he opted to stay in Oxford and finish the Dictionary without any financial backing from a sponsor. In the course of editing Dictionary (1898) Wright corresponded regularly with Thomas Hardy about the Dorset dialect. On 25 June 1904 Wright was elected to the fellowship of the British Academy. He was also the recipient of a number of honorary degrees, largely in recognition for his work on the English Dialect Dictionary. An Honorary DCL from Durham in 1892 was followed by honours from Aberdeen (Hon. LLD, 1902), Leeds (Hon. LLD, 1904), and Dublin (Hon. LittD, 1906). In 1926, after his resignation from the chair, Oxford awarded him an honorary DLitt degree. In the same year, German colleagues dedicated Vol. 60 of the journal Englische Studien to him as a Festschrift to mark his 70th birthday in the preceding year. In 1925 Wright became the inaugural recipient of the British Academy's Biennial Prize for English Literature (now the Sir Israel Gollancz Prize), awarded for publications on Early English Language and Literature. Wright's papers are in the Bodleian Library at the University of Oxford.
Жеке өмір
1896 жылы Райт Елизавета Мэри Лиаға (1863–1958) үйленді, олар бірлесіп «Ескі және орта ағылшын грамматикасы» еңбегін жазды. Ол сондай-ақ «Рустикалық сөйлеу және фольклор» (Oxford University Press, 1913) атты кітап жазды, онда олардың Йоркшир Долиналарында жаяу және велосипедпен саяхаттауы, сондай-ақ түрлі мақалалар мен эсселер туралы айтылады. Олардың Вилли Бой және Мэри есімді екі баласы болды, екеуі де бала кезінде қайтыс болды. Райт және оның әйелі студенттерге жомарттығымен белгілі болды. Олар жиі ондаған, тіпті одан да көп студенттерді, әйелдер мен ерлерді үйлеріне Йоркширдегі сенбілік шайға шақыратын. Осындай кездесулерде Райт өзінің әдемі әдетін орындап, эбердин терьері Джекке гулденген еріндерін тигізуге мәжбүр ететін. Ол готикалық тілдегі «инжір ағашы» деген сөздерді («smakka bagms») айтқанда ғана осылай болатын. Райттың «үздік шәкірті» – Цюрих университетінен докторлық диссертациясын қорғаған Эдит Вардейл еді. Ол оған 1914 жылы Орта ғасырлар мен қазіргі заман тілдері факультетінің кеңесінде дәріс оқуға рұқсат берді, бұл басқа факультеттер әйелдерге оқытуға рұқсат бергенге дейін бірнеше жыл бұрын болды. Ол әйелдердің университет студенттері болуға құқылы екеніне сенді, бірақ олардың университетте дауыс беру құқығына ие болмауы керек деп ойлады, себебі олар «еркектерге қарағанда шешімдерде тәуелсіз емес және қой сияқты бірігіп жүруге бейім». Оның күші көбінесе жұмысына жұмсалғанмен, Райт бағбандалықты да ұнатты және Йоркширдегі крикет және футбол командаларының ойындарын қадағалады. Жетпіс төрт жасында Райт пневмонияға шалдығып, 1930 жылдың 27 ақпанында «Thackley» үйінде, 119 Banbury Road, Оксфорд қаласында қайтыс болды. Оның соңғы сөзі «Сөздік» болды. Ол Оксфордтағы Вулверкот зиратында жерленді. 1932 жылы оның жесірі «Жозеф Райттың өмірі» атты кітап жариялады.
In 1896 Wright married Elizabeth Mary Lea (1863–1958), with whom he co authored his Old and Middle English Grammars. She also wrote a book, Rustic Speech and Folklore (Oxford University Press 1913), in which she refers to their walking and cycling journeys in the Yorkshire Dales, as well as various articles and essays. The couple had two children, Willie Boy and Mary, both of whom died in childhood. Wright and his wife were known for their hospitality to their students. They often invited a dozen or more, both men and women, to their home for Yorkshire Sunday teas. On these occasions Wright performed his party trick of making his Aberdeen Terrier Jack lick his lips when Wright said the Gothic words for fig tree, smakka bagms. Wright's "star pupil" was Edith Wardale who had gained an early doctorate from the University of Zurich. He allowed her to lecture for the Faculty Board of Medieval and Modern Languages in 1914 several years before other faculties allowed women to teach. He believed that women were entitled to become university students, but believed that they should not be voting members of the university, saying that they were, "less independent in judgement than men and apt to run in a body like sheep". Although his energies were for the most part directed into his work, Wright also enjoyed gardening, and followed Yorkshire cricket and football teams. At the age of seventy four Wright succumbed to pneumonia and died at his home, "Thackley", 119 Banbury Road, Oxford, on 27 February 1930. His last word was "Dictionary". He was buried in Wolvercote Cemetery, Oxford. In 1932 his widow published The Life of Joseph Wright.
Танымал мәдениетте
2019 жылғы «Толкин» атты тамыр тарихында профессор Райт рөлін Дерек Джейкоби сомдады.
In the 2019 biopic Tolkien Professor Wright is played by Derek Jacobi.