Кіріспе

Абуна Такла Хайманот (Ge'ez: አቡነ ተክለ ሃይማኖት, туған күні Мелаку Вольде Микаэль: 21 қыркүйек 1917 – 29 тамыз 1988) – 1976 жылдан 1988 жылға дейін Эфиопия православиелік Тевахедо шіркеуінің үшінші патриархы. Эфиопия революциясының саяси құлпырауынан кейін, Дерг 1976 жылғы мамыр айында Абуна Теофилосты Мелакуды қасиеттілікке ие ету үшін тұтқындады. Үкімет бұл мәселе бойынша білімі шамалы бахтави (усақ шенді монах) Мелакуды сайлау үшін шіркеу жиналысын өткізді. 1976 жылғы 7 шілдеде Locum Tenens (уақытша патриарх) архиепископы Абуне Йоханнес басшылығымен шіркеу ассамблеясы өтті, ол 18 шілдеде Мелакуды патриарх қылып тағайындады және 29 тамызда таққа отырғызды.

Ерте өмір

Абуне Такла Хайманот 1918 жылы оңтүстік Бегемдер провинциясында қарапайым солдат Вольде Микаэль Адуманың ұлы болып дүниеге келді. Жас кезінде ол үйден шығып, Годжам провинциясының Битчена қаласындағы Зерзер Санкт-Михаил шіркеу мектебінде оқыды, онда ол Теңіз кітабына терең түсіндірмелер мен «Кине» (діни поэзия) зерттеді. Ол Эфиопия Православие шіркеуінің сол кездегі копт архиепискобы Абуне Маттеостан диякон болып тағайындалды. 1934 жылы, итальяндықтар басып алғанға дейін, ол Аддис-Абебаға барып, Эфиопияның соңғы копт архиепискобы Абуне Керлостан дін қызметкері болып тағайындалды. Содан кейін ол Сидамо провинциясының Волайтта ауданындағы өте кішкентай ауыл, Содо қаласына, Дебре Менкират Сент-Такла Хайманот монастырында қызмет етуге барды. Аба Мелаку Вольде Микаэль сол жерде қызмет еткен кезінде маңызды діни аянға ие болды деп есептеледі және ол «бахитави» немесе жалғыз монах болды. Ол аймақтағы адамдарға уағыз айтуға, мектептер, жетімдер үйлері мен шіркеулерді құруға үлкен үлес қосса да, уақытының көп бөлігін үңгірде жалғыз отырып, дұға етумен және қатаң тіл тату және өзін-өзі шектеу арқылы тәнін азаптап өткізді. Ол тек қарапайым тағамдарды (көбінесе пісірілген дәнді дақылдарды) жеді және төмен сапалы, қарапайым сары киім киді.

Патриархатқа көтерілу

Абба Мелаку 1976 жылы мамыр айында марксистік Дерг режимі бұрынғы Патриарх Абуна Теофилосты Патриархтық тақтан күштеп шеттетуінен кейін Эфиопия Патриархы болып сайланды. Патриархтың тұтқындалуынан кейін Дерг шіркеудің дін қызметкерлері мен мирян ассамблеясы Киелі Синодпен бірге тұтқындалған Абуна Теофилостың орнына жаңа Патриархты сайлауға бұйрық берді. Барлық архиепископтар Эфиопия монархиясына тым жақын болғандықтан сайлауға қатысудан шеттетілді. Шіркеу ассамблеясы 1976 жылдың 7 шілдесінде жиналды және Локум Тененс (орналаушы Патриарх) архиепископ Абуне Йоханнестің басшылығымен Мелаку Вольде Микаэль есімді бахитави дервишін Эфиопия Православие шіркеуінің жаңа Патриархы етіп сайлады. Жаңа сайланған Патриарх 1976 жылдың 18 шілдесінде Такла Хайманот есімімен епископ дәрежесіне көтеріліп, 29 тамызда Эфиопия Патриархы болып тағайындалды. Формальды білімі аз және әлемдік істерден алыс болған Абба Мелаку өмірінің көп бөлігін үңгірде дұға етумен және Воллаита ауданының халқына уағыз айтумен өткізді, сондай-ақ аймақта көптеген шіркеулер мен шіркеу мектептерін салуға көмектесті. Дерг мұндай қарапайым ауыл адамын бақылау оңай болады деп үміттенеді. Шындығында, Абуне Такла Хайманоттың Патриарх болып тағайындалатыны туралы жаңалықты естігендегі реакциясы зор қайғы болды және ол ащы жасқа құлап жылады. Ол таққа отырды және бір жыл ішінде император Хайле Селассие үкіметіне жақын болғандардың орнына 14 жаңа епископты тағайындады. Шіркеуді Дергтің бақылауына беру үшін үкімет тағайындаған әкімші тағайындалды. Копт шіркеуі Патриарх Абуна Теофилостың алынғанын мойындаудан бас тартты және Мысыр шіркеуі үшін ол Эфиопияның канондық Патриархы болып қала беретінін мәлімдеді. Патриарх Абуна Теофилостың өлімі туралы кеңінен белгілі болғаннан кейін де, оның өлімі туралы ресми хабарламаның болмауы Копт шіркеуін Эфиопия Православие шіркеуінің басшысы ретінде кез келген адамды мойындаудан сақтады. Екі шіркеу арасындағы қарым-қатынас жалғасқанмен, ресми байланыстар үзілді және Копт Патриархаты Абуне Такла Хайманотты заңды деп танудан бас тартты. Абуне Такла Хайманот Эфиопия тарихының дүрбелеңді кезеңінде шіркеуді басқарды. Дерг өзінің қарсыластарына қарсы "Эфиопиялық қызыл террор" деп аталатын қатыгез және қанды науқанды бастады. Санасыз көптеген адамдар әр түрлі саяси, әлеуметтік, экономикалық және діни топтардан тұтқындалды, азапталды немесе өлтірілді, ал мыңдаған адам елден қашып кетті, өйткені қатал коммунистік және ресми түрде атеистік режим ежелгі империяға өз билігін орнатты. Кейіннен оның билігінде Эфиопия тарихындағы ең ауыр ашаршылыққа тап болды, онда миллиондаған адам тікелей зардап шекті деп есептеледі. Осы қиын кезеңде шіркеуге келушілердің саны рекордтық деңгейге жетті және әлемнің басқа коммунистік елдерінен айырмашылығы, осы кезеңде өсті. Оның заңдылығы күмән тудырғанмен, Абуне Такла Хайманот жеке адалдығы мен қадір-қасиеті арқасында Эфиопиядағы Патриархтық таққа отырған барлық адамдардың ішінде ең танымал болды. Таққа отырғанда ол Православие шіркеуінің жоғары дәрежелі иерархтары киетін қара киім киюден бас тартты. Оның орнына ол бахитави дервиштерінің түсі, ал Эфиопия дәстүрінде өкіну мен азапты білдіретін ашық сары киімді қабылдады. Патриарх өзінің 11 жылдық билігін үнемі қайырымдылықпен өткізді. Ол үнемі дұға етіп, қарапайым қайнатылған және қуырылған дәндер мен бұршақтан басқа ештеңе жеуден бас тартты, жалаңаш еденде ұйықтады және үнемі өзін-өзі өлтіру әрекетімен ең жұқа сандал киді. Оның жеке қаражатының әрбір тиыны, ол Патриархаттың өзінде жеке өзі тәрбиелеп отырған, ашаршылықтан қалған жетім балаларды тәрбиелеуге жұмсалды. Патриарх Абуне Такла Хайманот өз отарын қуғын-сүргінге ұшыратады деп қорқып, коммунистік үкіметпен тікелей бетпе-бет келмегенмен, өз халқына күшті болуға және дұға етуге уағыз айтты, бұл әрекетте оларға шын жүректен қосылды. Ақырында Дерг өздерімен иілгіш, оңай басқарылатын ауылдың қарапайым адамы емес, шіркеудің басында тұрған өте мықты, өте консервативті, қатал және келісімсіз адам бар екенін түсінді. Ол өзінің кеңсесіне үкімет тағайындаған әкімшілердің кіруін қабылдамауға тырысты, ақырында ол адамды қызметінен алып тастады. 1988 жылы Эритрея мен солтүстіктегі Тигр аймағының бүлікшілердің қолына түскен аймақтарында напалм және кассеталық бомбалаудан кейін президент Менгисту Хайле Мариамы мен Патриарх арасында соңғы үзіліс болды деген хабарлар бар. Патриарх бейкүнә азаматтарға қарсы осындай шараларға қарсылық білдіргені және полковник Менгисту одан мемлекеттік істерге араласуды тоқтатуды ашумен талап еткені айтылады. Патриарх, денсаулығы нашар және үнемі ораза тұтуы мен қайырымдылығының салдарынан әлсіреген күйде, одан әрі қатаң ораза ұстады (негізінен наразылық ретінде аштыққа ұшырады) және Патриархат шіркеуінің ішіндегі Қасиетті Литургияға қатысудан басқа қоғамдық оқиғаларға қатысудан бас тартты. Ол Воллаитадағы жаңа шіркеудің ашылуында соңғы рет қоғамдық оқиғаға қатысты және бір кезде өмір сүрген үңгірді барып көрді. Ол Аддис-Абебаға оралды және дереу ауруханаға түсті, онда қайтыс болды. Эфиопия үкіметі Патриарх Абуне Такла Хайманотқа толық мемлекеттік жерлеу рәсімін өткізді, оған әскери эскорт, салют және Эфиопия бойынша жартылай тулар қосылды. Ашық табыт Патриархаттың Әйелдер шіркеуінен, үш күнге жатқаннан кейін Ыстық Тринити соборына көшірілді. Патриарх Патриархтық тәжін және кеңсе киімдерін киіп, Эфиопия туымен жабылған күйде жерленді. Он мыңдаған жылаған жандар соборға жол бойы денесін көру үшін көшелерге жиналды. Ол үш күнге соборда жатқаннан кейін жерленді. Оның жерлеу рәсіміне Аддис-Абебадағы барлық дипломатиялық корпустың және үкіметтің және Эфиопияның Еңбекші партиясының (ЭЖП) жоғары лауазымды мүшелерінің көп бөлігі қатысты. Абуне Такла Хайманоттың орнына Патриарх Абуна Меркориос келді.