Кіріспе
Ықтималдық модельдеу құралы
Бұл бет сақтандыру саласында қолданылатын стохастикалық модельдеуге арналған. Басқа стохастикалық модельдеу қолданыстары үшін Монте-Карло әдісі мен стохастикалық активтер модельдерін қараңыз. Математикалық анықтама үшін Стохастикалық процеске жүгініңіз. "Стохастикалық" термині кездейсоқ айнымалыны білдіреді немесе оған ие. Стохастикалық модель – уақыт өте келе бір немесе бірнеше кіріс мәндеріндегі кездейсоқ өзгерістерге мүмкіндік беру арқылы ықтимал нәтижелердің ықтималдық үлестірілімдерін бағалауға арналған құрал. Кездейсоқ ауытқулар әдетте таңдалған кезеңдегі тарихи деректерде байқалған ауытқуларға негізделеді және стандартты уақыт қатарлары әдістерін қолдана отырып есептеледі. Ықтимал нәтижелердің үлестірілімдері кіріс мәндеріндегі кездейсоқ ауытқуларды көрсететін көптеген симуляциялар (стохастикалық проекциялар) арқылы алынады. Оның қолданылуы алғашқыда физикада басталды. Қазір ол инженерлік, өмір ғылымдары, әлеуметтік ғылымдар және қаржы салаларында қолданылуда. Сондай-ақ, Экономикалық капиталды қараңыз.
This page is concerned with the stochastic modelling as applied to the insurance industry. For other stochastic modelling applications, please see Monte Carlo method and Stochastic asset models. For mathematical definition, please see Stochastic process. "Stochastic" means being or having a random variable. A stochastic model is a tool for estimating probability distributions of potential outcomes by allowing for random variation in one or more inputs over time. The random variation is usually based on fluctuations observed in historical data for a selected period using standard time series techniques. Distributions of potential outcomes are derived from a large number of simulations (stochastic projections) which reflect the random variation in the input(s). Its application initially started in physics. It is now being applied in engineering, life sciences, social sciences, and finance. See also Economic capital.
Бағасы
Басқа кез келген компания сияқты, сақтандыру компаниясы да төлем қабілетті болу үшін активтерінің міндеттемелерінен көп екенін көрсетуі керек. Бірақ сақтандыру саласында активтер мен міндеттемелер нақты белгілі шамалар емес. Олар қанша полис талаптарға әкелетініне, талапқа дейінгі кезеңдегі инфляцияға, сондай-ақ осы кезеңдегі инвестициядан алынатын табысқа және тағы да басқа факторларға байланысты. Сондықтан сақтандыру компаниясын бағалау – болашаққа болжам жасау, яғни не болады деп күтілетінін қарастырып, активтер мен міндеттемелердің ең оңтайлы мөлшерін анықтап, осы арқылы компанияның төлем қабілеттілігі деңгейін бағалау процесі болып табылады.
Детерминистік тәсіл
Мұны істеудің ең қарапайым жолы, және шындығында қолданылатын негізгі әдіс – ең жақсы бағалауларды қарастыру. Қаржылық талдаудағы болжамдар әдетте ең мүмкін талап ставкалары, ең мүмкін инвестициялық кіріс, ең мүмкін инфляция деңгейі және т.б. пайдаланады. Инженерлік талдаудағы болжамдар әдетте ең мүмкін ставкамен қатар ең қиын жағдайды тудыратын ставканы да қолданады. Нәтиже компанияның қазіргі төлем қабілетінің ең жақсы бірдей бағасын немесе мәселенің шешілуіне байланысты бірнеше бағалау нүктесін береді. Параметрлердің мәнін таңдау және анықтау тәжірибесі аз сарапшылар үшін жиі қиындық туғызады. Бұл тәсілдің кемшілігі – ол мүмкін болатын нәтижелердің барлық диапазонын толық қамтымайды, себебі кейбіреулері ықтимал, ал кейбіреулері одан аз.
Стохастикалық модельдеу
Стохастикалық модель – бұл бір ғана саясатты, бүкіл портфельді немесе бүкіл компанияны қарастыратын болжамдық модель. Бірақ, мысалы, инвестициялардың табысын олардың ең ықтимал мәніне сәйкес белгілеудің орнына, модель кездейсоқ өзгерістерді пайдаланып, инвестициялық жағдайлардың қандай болуы мүмкін екенін қарастырады. Кездейсоқ айнымалылар жиынтығына сүйене отырып, саясаттың/портфельдің/компанияның болашақ тәжірибесі болжанады және нәтижесі тіркеледі. Содан кейін бұл процесс кездейсоқ айнымалылардың жаңа жиынтығымен қайтадан орындалады. Шындығында, бұл процесс мыңдаған рет қайталанады. Соңында, нәтижелердің таралуы қолжеткілі болады, ол ең ықтимал мәнді ғана емес, сонымен қатар қандай диапазондар орынды екенін көрсетеді. Ең ықтимал бағалауды тарату қисығының (формальды түрде Ықтималдық тығыздық функциясы деп аталады) массалық орталығы береді, ол әдетте қисықтың ең жоғары нүктесі (модасы) болып табылады, бірақ асимметриялық таратулар үшін басқаша болуы мүмкін. Бұл саясат немесе қор кепілдік берген кезде пайдалы, мысалы, инвестициялардың жылдық ең кем дегенде 5% табысы. Болашақ инвестициялық табысқа қатысты әртүрлі сценарийлерді қарастыратын детерминистік модельдеу, осы кепілдіктің құнын бағалаудың тиімді тәсілі емес. Себебі ол инвестициялық табыстың әрбір болашақ кезеңдегі құбылмалылығын немесе белгілі бір кезеңдегі ерекше жағдайдың кепілденгеннен төмен инвестициялық табысқа әкелу мүмкіндігін ескермейді. Стохастикалық модельдеу құбылмалылықты және өзгергіштікті (кездейсоқтықты) модельдеуге енгізеді, сондықтан ол нақты өмірді көбірек аспектілерден жақсырақ көрсетеді.
Саны бойынша бағалау
Стохастикалық модельдер айнымалылар арасындағы өзара әрекеттестікті бағалауға көмектеседі және сандық шамаларды бағалау үшін пайдалы құралдар болып табылады, себебі олар көбінесе Монте-Карло симуляциясы әдістерін қолдана отырып іске асырылады (Монте-Карло әдісін қараңыз). Бұл әдіс аналитикалық тәсілдермен алу қиын шамаларды бағалауда тиімді болғанымен, оның кемшілігі – есептеу ресурстарының жеткіліксіздігімен және симуляция қателіктерімен шектелуі. Төменде мысалдар келтірілген:
Орталығы
Статистикалық белгілерді пайдалану арқылы, кездейсоқ шама X-тің f функциясының орташа мәні, міндетті түрде X-тің орташа мәнінің функциясы болмайды. Мысалы, тәжірибеде, ақша ағындарының жиынтығын есепке алу үшін инвестициялық кірістің ең жақсы бағалауын (орташа ретінде анықталған) қолдану, есепке алынған ақша ағындарына ең жақсы бағалауды қолданумен бірдей нәтиже бермейді. Стохастикалық модель мұндай шаманы модельдеу арқылы бағалай алады.
Процентильдер
Бұл идеяны пайыздық көрсеткіштерді (перцентилді қараңыз) қарастырғанда қайтадан көруге болады. Нақты пайыздық деңгейлерде тәуекелдерді бағалау кезінде, осы деңгейлерге әсер ететін факторлар осы пайыздық көрсеткіштердің өзінде сирек кездеседі. Жиынтық үлестірімдердің проценттіктерін бағалау үшін стохастикалық модельдерді симуляциялауға болады.
Қысқарулар мен цензорлар
Деректерді қысқарту және цензуралау стохастикалық модельдерді қолдану арқылы да бағалануы мүмкін. Мысалы, ең жақсы бағаланған шығындарға пропорционалды емес қайтасақтандыру қабатын қолдану, қайтасақтандыру қабатынан кейінгі шығындардың ең жақсы бағасын міндетті түрде бермейді. Имитациялық стохастикалық модельде, имитациялық шығындарды қабаттан "өткізуге" болады және нәтижесіндегі шығындар тиісті түрде бағалануы мүмкін.
Активтер моделі
Жоғарыда келтірілген мәтінде "кездейсоқ өзгерістер" деп айтылса да, стохастикалық модель кез келген мәндердің кездейсоқ жиынтығын пайдаланбайды. Активтер моделі нарықтардың қалай қызмет ететінін егжей-тегжейлі зерттеуге негізделген, орташа мәндерді, өзгерістерді, корреляцияны және тағы да басқаларын қарастырады. Модельдер мен негізгі параметрлер тарихи экономикалық деректерге сәйкес таңдалады және болашақтағы мағыналы болжамдар жасауға бағытталған. Мұндай модельдер көп, оның ішінде Уилки моделі, Томпсон моделі және Фалькон моделі бар.
Талаптар үлгісі
Компания жазған полистер мен портфельдерден туындайтын өтемақы талаптарын да стохастикалық әдістермен модельдеуге болады. Бұл, әсіресе жалпы сақтандыру саласында маңызды, өйткені мұнда өтемақы сомаларының шамасы жоғары дәрежеде белгісіз болуы мүмкін.
Стохастикалық резервтеу үлгілері
Болашақтағы талаптар бойынша міндеттемелерді бағалау, талаптарды өтеу резервтерінің бағалауына байланысты белгісіздікті бағалауды да қамтиды. Осы тақырыптағы соңғы мақала үшін Ж. Лидің «Стохастикалық резервтік модельдерді салыстыру» мақаласын қараңыз (Австралиялық актуарлық журнал, 12-том, 4-сан).