Кіріспе

Шығыс Германияның Штази капитаны Вернер Теске (24 сәуір 1942 – 26 маусым 1981) – Шығыс Германияның Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігінің (Штази) капитаны болған. Теске Штазидің экономикалық тыңшылық бөліміндегі жетекші барлау офицері болған кезде, ол құпия ақпаратты Батыс Германияға өткізіп, мемлекеттік қаражатты жымқыруға тырысқан деген айып тағылды. Бір күндік сот процесінде Теске тыңшылық және дезертирлік жасағаны үшін кінәлі деп танылды. Оған өлім жазасы беріліп, 1981 жылдың маусымында атқыланды. Германияның бірігуінен кейін Тескеге шығарылған үкім Шығыс Германия заңдары бойынша заңсыз деп танылды және оның ісі бойынша сотталған екі юрист қудаланды. Бұл оқиға 1987 жылы өлім жазасы жойылғанға дейін Шығыс Германияда өлім жазасын орындаған соңғы жағдай болды, соның салдарынан Теске Германияда атқыланған соңғы адам атанды.

Ерте өмір және мансап

Вернер Теске 1942 жылғы 24 сәуірде Берлинде дүниеге келді. 1948 жылдан 1960 жылға дейін Берлин Лихтенберг қаласындағы мектепте оқыды және Abitur емтиханын тапсырды. Осы кезеңде ол Шығыс Германия жасөспірімдер құрамасында гандболмен айналысты. 1960 жылдан 1964 жылға дейін Берлиндегі Гумбольдт университетінде экономика мамандығын оқып, қаржы экономикасы саласында диплом алды. Берілген коммунист болғандықтан, 1966 жылы Германия Социалистік Бірлік Партиясына (СЭД) қосылды және 1967 жылы Штазидің жасырын әріптесі (IM) болды. 1969 жылы экономика ғылымынан докторлық диссертациясын қорғады және Штазидің шетелдік барлау бөлімі – Hauptverwaltung Aufklärung-та толық уақыт жұмыс істеуге кірісті. Теске 1974 жылы Батыс Германияда өткен ФИФА Әлем Кубогына Шығыс Германия ұлттық футбол құрамасымен бірге барған Шығыс Германия делегациясының құрамында болды. 1975 жылы капитан рангіне көтеріліп, 1976 жылы Инсбрук қаласында өткен Қысқы Олимпиадаға қайтадан шетелге жіберілді. Теске Сабина Тескеге үйленді. Олардың бір қызы бар.

Құрғын жоспарлары мен сот

1970 жылдардың ортасында Теске Шығыс Германиядағы саяси жүйеге күмән келтіре бастады және "кіреберіс ақысы" ретінде Штазидің аса құпия ақпараты мен материалдарын пайдалану ниетімен Батыс Германияға қашуды жоспарлады. Ол осы мақсатқа шамамен 20 000 неміс маркасы және сондай-ақ шығыс неміс маркасын жинады. Бірақ 1979 жылы Штази, құпия ақпаратты алып Батыс Германияға қашқан Штази Oberleutnant (бірінші лейтенант) дезертирлігінен кейін, ішкі қауіпсіздік шараларын күшейтті. 1980 жылдың қыркүйегінде Теске, үйінде мас болғандықтан тағайындалған кездесуге бармағаннан кейін, оның жұмысындағы бұзушылықтар Штазидің назарына түсті және тұтқындалды. Оның жұмыс сейфінен ұрланған құжаттар табылды. Кейіннен оның Штази бөлімінен жұмыс ақшасын жымқырғаны анықталды, сондай-ақ оның пәтерінен тағы бір құжат қоры табылды. Теске Шығыс Германия Жоғарғы Сотының 1-ші әскери қылмыстық алқасында сотталды. Ол "жоспарланған мемлекеттік хаиндық" қылмысымен айыпталып, тыңшылық, дезертирлік және шекараны заңсыз кесіп өтуде кінәлі деп танылды. Қорғаушының қашу ешқашан болмағанын және Батысқа ешқандай ақпарат жетпегенін дәлелдегеніне қарамастан, Теске ең жоғары жазаны алды және 1981 жылдың 11 маусымында үш судьядан тұратын Штази офицерлерінің алдында бір күндік соттан кейін өлім жазасына кесілді. Тескеге тағайындалған жазаның қатыстығы екі жыл бұрын Вернер Стиллердің Батысқа қашуына реакция болуы мүмкін, ал Теске мен оның әріптесі, Штази офицері де, сондай-ақ өлім жазасына кесілген, Стиллердің ізінше жасалған қылмыс ретінде қарастырылды. Стиллер 1992 жылы өзінің қашуы болмаса, Теске өлім жазасына кесілудің орнына өмір бойына бас бостандығынан айырылуы мүмкін екенін мәлімдеді.

Өлім

1981 жылғы 26 маусымда, сот процесінен кейін көп ұзамай, Теске Лейпциг қаласындағы Альфред Кастнер көшесіндегі түрменің құпия бөлімінде Герман Лоренц (Хенкер) атты өлім жазасын орындаушымен атылды. Теске жартылай автоматты тапаншамен бас артынан атылып, денесі өртеліп, Зюdfriedhof зиратына жерленді. Оның өлім куәлігінде "жүрек жетіспеуінен" қайтыс болғаны көрсетілген. Тескенің соты, өлімі және жерлеуі туралы мәліметтерді Шығыс Германия билігі құпия сақтап, тіпті Тескенің жақын туыстарынан, соның ішінде ол жесір екенін білмейтін әйелінен де жасырды. Ол 1990 жылы Германияның қайта бірігуінен кейін ғана бұл ақпаратты білді. Осыған дейін ол күйеуінің қайда бір жерде қамауда отыр деп ойлаған.

Өлімнен кейінгі оңалту

Германияның қайта бірігуінен кейін 1993 жылы Тескеге қатысты сот үкімі күштен шығарылды. Содан кейін Теске ісіне қатысқан судьялар мен прокурорлар өздері сотталды, ал 1998 жылы судья Карл Хайнц Ноше мен прокурор Хайнц Кадгиен әділеттілікті бұзғаны үшін төрт жылға бас бостандығынан айырылды. Бұл жаңа шешімдердің себебі, бастапқы үкім Шығыс Германия заңдары бойынша пропорционалсыз болды, себебі Теске қашуды жоспарлағанмен, оған тағайындалған қылмыстарды істемеген. Теске 1987 жылы өлім жазасы жойылғанға дейін Шығыс Германияда өлім жазасына кесілген соңғы адам болды, ол Германияда өлім жазасына кесілген соңғы адамға айналды. 2021 жылы түсірілген "Nahschuss" фильмінің сюжеті Теске мен футболшы Лутц Эйгендорфтың өмірінен алынған оқиғаларға негізделген.