Кіріспе

1-ғасырдағы зелот көшбасшысы, Мишна Танасының бесінші буынындағы осы аттас Елазар бен Симон Бірінші яһуди-рим соғысы кезінде Цестий Галл, Веспасиан және Тит Флавий әскерлеріне қарсы күресті. 66 жылғы соғыстың басынан 70 жылғы ғибадатхананың қирауына дейін ол Яһудеядағы рим гарнизондарына және еврей саяси оппоненттеріне қарсы, Иерусалимде тәуелсіз еврей мемлекетін құру үшін күшпен шайқасты. Иерусалимдегі еврейлердің жеңілісіне Елазар бен Симон толыққанды жауапты емес болса да, оның Иоанн Гиссала және Симон бар Гиорамен бірлікке келе алмауы Римге қарсы еврей қарсылығын әлсіреткен қатты азамат соғысына алып келді. Елазар бен Симон мен оның зелоттарының Римге қарсы радикалды саясаты және 67 жылы Иерусалимдегі орташа ғибадатхана аристократиясын құртуы Риммен бейбіт келісімге келуге және 70 жылы болған өлім-жұдырықтан сақтауға кедергі келтірді.

Біржақтылық

Көпшілік қабылдаған жалған түсінікке қарамастан, Зейлот Елазар бен Симон, Масададағы сикарийлердің басшысы Елазар бен Яирден бөлек адам. Иосифтің "Жаудың тарихы" еңбегінде, Бірінші яһуди-рим соғысының басты дереккөзінде, маңызды тарихи тұлғалар алғашқы рет пайда болғанда әкесінің атымен таныстырылады, ал кейін тек есімдерімен аталады. "Симонның ұлы Елазар" және "Яирдің ұлы Елазар" есімдері жеке-жеке айтылғандықтан, Иосиф Флавий осы екі басшыны екі түрлі тұлға деп көрсетуді көздеген.

Ерте өмір

Елазар туралы тарихи мәліметтер 66 жылы Бейт-Хорон шайқасында Цестий Галлдың XII Фулмината легионын жеңген кезде айқындалады. Бірақ осы шайқасқа дейін оның ерте өмірі мен билікке қалай көтерілгені туралы көп мәлімет жоқ. Дегенмен, біздің заманымыздың бірінші ғасырындағы Римнің Яһудея аймағындағы геосаяси ахуалдан оның Ғалилеяда өскенін болжауға болады, ол зелоттардың орталығы болған. Зелоттар көтеріліске дейін Иерусалимдегі бас діни қызметкерлер тарапынан қабылданбаған. Яһуди дінінің басқа топтарымен арадағы келіспеушілік зелоттарды Ғалилеяда ғана сақтап тұрды. Бірақ 66 жылы көтеріліс басталғанда, ғалилеялық зелоттар римдік қырғынды қашқаннан кейін, яһудилердің соңғы маңызды бекінісі – Иерусалимге паналады. Елазар Цестий легионына қарсы шайқаста яһудилердің ірі әскеріне басшылық еткендіктен, ол әскери табыстарына дейін діни лауазымдарда билікке жеткені анық.

Жас кезі

Елазар бен Симонның Римге қарсы радикалды идеологиясы Рим үкімшілігі тұсында өмір бойы басымдыққа ұшырағандықтан қалыптасқан. Б.з.д. 63 жылдан бері Яһудеяда орналасқан римдік гарнизондары яһудилерді жазалау салықтарымен азаптап, Рим империясы белгілеген нормадан асып, қалған кірісті өздеріне қалдырған. Римдік прокураторлар яһуди бас діни қызметкерлерін де бағындырып, Римге жақтас яһудилерді билік орындарына тағайындап, қасиетті яһуди дәстүрлерін дінсіз, жат пиғылмен орындалған рәсімдермен ластаған. 39 жылы Рим императоры Калигула өзін құдай деп жариялап, Иерусалимдегі әскерлеріне ғибадатханаға өз атын жазуды бұйырған. Яһудилер бас тарғанда, ол ғибадатхананы қиратумен қорқытқан, бірақ кенеттен қайтыс болғандықтан Иерусалим уақытынан бұрын қоршаудан құтылған. Бірақ Калигуланың қаулысы көптеген орташа яһудилерді Римге қарсы радикалды саяси көзқарасқа итерген. Римнің үстемдігі күшейген сайын, Римге жақтас бас діни қызметкерлерге наразы болған яһуди діни қызметкерлері саяси және діни бостандыққа қол жеткізу үшін барлық жолдармен күш салған, осылайша «Зелоттар» құрылған. Ғалилеялық Яһуданың негізін салған Зелоттар Ғалилея мен Яһудеяда Римге қарсы сезімдерді оятқан. 66 жылы Зелоттар бірінші яһуди-рим соғысын бастады, бас діни қызметкер Елазар б. Ананий Рим императорына құрбандық шалудан бас тартып, Иерусалимде Флордың римдік гарнизонын өлтірген. Жауап ретінде Нерон Сириядағы римдік легаты Цестий Галлға бүлікке қарсы күресуге бұйырған. 5000 сарбаздық XII Фулмината легионымен Цестий Галл 66 жылы Бейт-Хорон шайқасында Елазар бен Симон бастаған 2400 Зелоттың шабуылына ұшырап, жеңілген. Елазар легионның қару-жарағын, жылжымалы мүлігін алып, Иерусалимге оралған. Ол бұл шешуші жеңістен түскен байлықты 67-69 жылдары Иерусалимдегі билік үшін күресте саяси құрал ретінде пайдаланған. Цестийдің әскеріне қарсы жеңіске жеткеннен кейін Елазар бас діни қызметкер Ананус бен Ананиймен биліктен қуылған. Бейт-Хорон шайқасында адалдығы мен басшылық қабілетін көрсеткеніне қарамастан, Елазар бен Симонға «қатыгез мінезінен» (B. J 2.564) лауазым берілмеген. Зелоттардың Римге қарсы радикалды бағдарламасына қарсы Ананус пен Иерусалимнің басқа да орташа басшылары қақтығысты тұрақтандыруға және Риммен келісімге келуге тырысқан. Олар Зелотты билікке тағайындағаннан кейін Римнің шабуыл жасап, өздерінің билігін әлсіретеді деп қорқып жүрген. Биліктен қуылғанына қарамастан, Елазар Иерусалимде қалды және ғибадатханадағы штаб-пәтерінен Зелоттар ісіне қолдау көрсеткен. 67 жылы жазда Елазар бен Симон және оның Зелоттары Ананустың орташа үкіметін құлатуға тырысқан, бүлік алдындағы прокураторлық кезеңнен қалған лауазымды адамдарды түрмеге жапқан және орташа ғибадатхана аристократиясы еврей ұлттық мүддесіне қауіп төндіреді деп қорқыныш таратқан. Римдік генерал Веспасианның әскерлері Яһудея мен Ғалилеяның ауылдарын қорқытып жатқанда, мыңдаған яһуди қашқындары Елазардың қатарына қосылған. Алған қолдауымен Елазар Иерусалимде Ананустан билікті тартып алып, ғибадатхананы басқаруға қол жеткізген. Зелоттардың Иерусалимдегі билігі қаланың ішкі ауласымен және ғибадатханамен шектелген. Ананустың әскерлері ғибадатхананы қоршап тұрғандықтан, Елазардың ғибадатхананы басқаруы 67 жылдың қысынан 68 жылдың көктеміне дейін қауіпті болған. Бірақ 68 жылы Ғалилеяда римдіктердің басып алуынан қашып құтылған батыр Ғишалалық Иоанн Иерусалимде Елазар бен Симонмен бірігіп, орташа басшылардың билігін әлсіреткен. Бұл одақ олардың бір-біріне деген өзара тәуелділігіне негізделген. Иоаннға Елазардың қаржысы өзінің жақтастарына көмектесу үшін қажет болса, Елазарға Ананустың шабуылынан қорғану үшін Иоаннның үлкен тобының қорғанысы қажет болған. Бірақ сол жылдың соңында ғана Елазар мен Иоанн бүкіл қаланы басып алған. 68 жылы жаз айында оңтүстіктен келген идумеялықтар Иоанн мен Елазарға Ананусты және Иерусалимдегі орташа топты жоюға көмектесу арқылы Зелоттарға қолдау көрсеткен. Идумеялықтар Ананустың билігін нығайту үшін ұлтшылдыққа опасыздық жасап, римдіктерге бағынуы мүмкін деп қорқып, Елазар мен Иоаннның коалициясына өздерінің қолдауын берген. 68 жылдан 69 жылға дейін Елазар мен оның Зелоттары, Ғишалалық Иоанн және Идумеялықтар арасындағы одақ Иерусалимді тұрақсыз басшылығымен басқарған. Қаланың толық бақылауында болған Елазар мен Иоанн өздерінің билігін пайдаланып, қаладағы Ананустың орташа партиясының қалғандарын өлтірген. Осы кезеңде Иоанн Елазар мен Зелоттардан алшақтаған, олардың қатыгез мінез-құлқымен байланысты болмау үшін және жалғыз басшылықты талап еткен. Осы деспоттық басшылық пен үкіметтегі жеткіліксіз өкілдік салдарынан көптеген идумеялықтар қала қабырғасының сыртындағы «Сикарийлер» деп аталатын зорлық-зомбылыққа ұшыраған экстремистік топқа қосылған, оның жетекшісі Симон б. Гиорас болған. 69 жылға қарай, көптеген идумеялықтардың қолдауымен Симон Иерусалимді басып алып, Елазар мен Иоаннды ғибадатхана мен ішкі ауладағы күшсіз жағдайға түсірген. Симон б. Гиорас Иерусалимді бақылауы Елазар мен Иоаннның одағын күшсіз қылған және Зелоттар Иоанндан бөлініп, ғибадатханада бекінген. Ананустың әскерлері оны қоршап алғандай, 69 жылы Елазар да ұқсас жағдайға тап болған. Бұл жыл үш топ арасындағы – Симон, Иоанн және Елазар – ащы азамат соғысымен еректелген. Тациттың айтуынша, «үш генерал және үш армия болды, және осы үштің арасында үнемі күрес, опасыздық және өртеу болды» (Histories 5.12.3). Титус Флавий, император Веспасианның ұлы, және оның әскері Иерусалимге жақындағанмен, Елазар мен басқа да екі басшы шабуылға дайындалу үшін бірікпеген және 70 жылға қарай қатты әлсіреген. Мысалы, Елазардың Зелоттарының бір бөлігі яһудилерге бірнеше жылға жететін үлкен азық-түлік қорын өртеген, осылайша «қауіпсіздік көрпесін алып тастап», барлығының күресуін міндеттеген (Goodman 195).

Өлім

Елазар бен Симонның қалай өлгені белгісіз. Иерусалим қоршауға алынбас бұрын бірнеше күн бұрын Елазар бен Симонды Гишалалық Иоан сатқан еді. Иосиф Флавийдің сөзіне қарағанда, Иоанн жақын арада тойланатын Пасха мерекесіне құрбан шалу үшін ғибадатханадағы зелоттардың бекінісіне бір топ адамды жіберді. Бірақ Елазар мен оның зелоттары қақпаны ашып, кіргенге рұқсат бергенде, Иоаннның әскері ғибадатханадағы адамдарды өлтіріп, зелоттар қашуға тырысты. Осы сатқындықтан кейін Елазардың тағдыры туралы ештеңе белгілі емес, тек Иосиф Флавий оны зелоттарға әлі де басшылық етіп тұрғанын айтқан, олар Симон бар Гиораға қарсы күреске қатысу үшін Иоаннға қосылған кезде.