Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эзоптың жырлары
Aesop's fable
«Арыстан мен тышқан» - Эзоптың жырларының бірі, Перри индексінде 150-ші нөмірмен тіркелген. Осы оқиғаның Шығыс нұсқалары да бар, олардың бәрі де мөлшері мен дәрежесіне қарамастан өзара байланысты екенін көрсетеді. Ренессанс дәуірінде жырға әлеуметтік талпыныстарды сынаған жалғасы қосылды.
The Lion and the Mouse is one of Aesop's Fables, numbered 150 in the Perry Index. There are also Eastern variants of the story, all of which demonstrate mutual dependence regardless of size or status. In the Renaissance the fable was provided with a sequel condemning social ambition.
Әдебиеттегі аңыз
Ең көне нұсқаларда арыстан оны ұйқыдан оятқан тышқанға қауіп төндіреді. Тышқан кешірім сұрап, мұндай лайықсыз жем арыстанға ешқандай құрмет әкелмейтінін айтады. Арыстан келісіп, тышқанды босатады. Кейіннен арыстанды аңшылар торға түсіреді. Оның арыстанып айқайлағанын естіген тышқан оның көрсеткен инабатын еске алып, арқандарды тістеп, оны босатады. Осы әңгіменің мәнісі: мейірімділік өтеуін береді және кішкентай болғанмен, үлкенге көмектесе алатын жаратылыс жоқ. Кейінгі ағылшын нұсқалары бұл оқиғаны тышқанның арыстанға көрсеткен қызметін қайтаруға уәде беруімен күмәнді әзілге айналдырады. Шотланд ақыны Роберт Хенрисон 1480 жылдары шығарған "Моральдық әуендер" жинағындағы нұсқасында тышқанның өтінішін кеңейтіп, заң, әділдік және саясатқа қатысты маңызды мәселелерді көтеріп, жаңаша көрсетеді. Өлең 43 желілік он жеті шумақтан тұрады, оның алғашқы он екі шумағы түсінде Эзоппен кездесуді, ал соңғы алты шумағы – оқиғаның мәнін түсіндіреді; кеңейтілген мысалдың өзі 13-36 шумақтарды құрайды. Фрэнсис Барлоудың 1687 жылғы басылымында басқаша саяси сабақ бар. Онда ақын Афра Бен ешқандай қызметті жеңілдеуге болмайтынын айтады, өйткені қарапайым тышқан аңдардың патшасына көмектескендей, «бір кезде емен ағашы да дана монархты құтқарып қалған», – деп жазады. Бұл оқиғада король Карл II Ворстер шайқасынан кейін қашып бара жатқанда осы ағашқа тығылған. XVI ғасыр француз ақыны Клемент Маро да өзінің «Епитре а сын ами Лион Жамет» (Досы Лион Жаметке хат) атты шығармасында осы мысал туралы кеңейтілген нұсқасын баяндайды. Бұл алғаш рет 1534 жылы жарық көрген. Бұл латын ақыны Горацийдің достарына арналған хаттарының үлгісі, онда Эзоптың тақырыптары көбінесе олардың жағдайларына бейімделеді. Осы жағдайда Маро түрмеде отыр және Джаметтен оны босатуға көмектесуін сұрайды, досының есімін ойынға салып, өзін қарапайым егеуқұйрық (емес, тышқан) деп сипаттайды. Ла Фонтеннің мысалдары келесі ғасырда оқиғаның қысқаша нұсқасын (II.11) қамтиды. Иван Крыловтың (1833) нұсқасында тышқан арыстанды мазаламай, оның жеріне үй салуға рұқсат сұрайды, мүмкін болашақта одан пайда көруге болады дейді. Мұндай жаны аяулы жаратылыс өзіне қызмет ете алады деген ойға ашуланған арыстан тышқанға әлі тірі болғанда қашуға бұйырады. Тек түрмеде ғана арыстан өзінің мақтанышының өзіне зиян келтіргенін түсінеді.
In the oldest versions, a lion threatens a mouse that wakes him from sleep. The mouse begs forgiveness and makes the point that such unworthy prey would bring the lion no honour. The lion agrees and sets the mouse free. Later, the lion is netted by hunters. Hearing it roaring, the mouse remembers its clemency and frees it by gnawing through the ropes. The moral of the story is that mercy brings its reward and that there is no being so small that it cannot help a greater. Later English versions reinforce this by having the mouse promise to return the lion's favor, to its sceptical amusement. The Scottish poet Robert Henryson, in a version he included in his Morall Fabillis in the 1480s, expands the plea that the mouse makes and introduces serious themes of law, justice and politics. The poem consists of 43 seven lined stanzas of which the first twelve recount a meeting with Aesop in a dream and six stanzas at the end draw the moral; the expanded fable itself occupies stanzas 13–36. A political lesson of a different kind occurs in Francis Barlow's 1687 edition of the fables. There the poet Aphra Behn comments that no form of service is to be despised, for just as the humble mouse had aided the king of the beasts, so 'An Oak did once a glorious Monarch save' by serving as a hiding place when King Charles II was escaping after the battle of Worcester. The 16th century French poet Clément Marot also recounts an expanded version of the fable in the course of his Épitre à son ami Lyon Jamet (Letter to his friend Lyon Jamet), first published in 1534. This is an imitation of the Latin poet Horace's Epistles, addressed to friends and often applying Aesopian themes to their situations. In this case, Marot has been imprisoned and begs Jamet to help him get released, playing on his friend's forename and styling himself the lowly rat (rather than mouse). La Fontaine's Fables included a more succinct version of the story (II.11) in the following century. In Ivan Krylov's version (1833), the mouse, instead of disturbing the lion, requests permission to make a house upon his territory, stating it might one day prove useful in return. Resentful of the idea that a creature so pitiful might provide him a service, the lion angrily tells the mouse to flee while he's still alive. Only in the cage does the lion come to realize that his own pride was his downfall.
Көркемдік интерпретациялар
Бұл аңыз суретшілер мен мүсіншілердің сүйіктісі болған. Фламанд суретшісі Франс Снайдерс кем дегенде екі нұсқасын жасаған. Олардың бірі премьер-министрдің шағын үйі Чекерстегі Үлкен зал ілінген. Оны Уинстон Черчилль көрінбейтін тышқанды жақсы көрінуі үшін ретушпен өңдеген. 1973 жылы картина қалпына келтіріліп, қосымша бояуы алынып тасталды; қазір ол сол жердегі Үлкен қонақ бөлмесіне кіреберістегі бөлмеде ілінеді. 20-ғасырда мүсіншілер бұл аңызға қайта оралды. Олардың бірі – шіркеу жиһаздарын жасаған Роберт (Тышқанша) Томпсон, ол көптеген өрнектерінде тышқанды бейнелегендігі үшін осылай аталды. Ол 1926 жылы орнатылған хор орындықтарының бірінің астындағы арыстан мен тышқан туралы аңыз бейнеленген Уоркингтондағы (Кумбрия) Әйел және Сент-Майкл шіркеуінде бұл жұмысты заңды түрде жасады. 1957 жылғы Маршал Фредерикстің мүсіні арыстанды балалар үшін қауіпсіз етуді көздеген. Бұл мүсін Мичиган штатының Харпер Вудс қаласындағы Истленд орталығына тапсырыс бойынша жасалған. Арыстан әк тастан қашалған, үлкен дөңгелек басы мен стильді, біркелкі оралған локондары бар. Ол арқасына жатып, тышқанға күлімсіреп қарайды, ол оның табанына жайғасқан. Бұл алтын қорытпадан құйылып, алтынмен қапталған, сондықтан оны бірнеше рет ұрлады. Оның бірі ұрланғаннан кейін 50 жыл өткен соң қайтарылып, 2007 жылы Детройт тарихи мұражайында қойылды. Мүсіннің толық көшірмесі Маршалл М. Фредерикс мүсін мұражайының мүсін бағында орналасқан. Америкалық тағы бір мүсінші Том Оттернесс 2004 жылы Нидерландының Схевенинген қаласындағы Бельден ан Зей теңіз жағалау мұражайының ашық террасасында орнатылған 23 мүсіннің ішінде осы аңызды балаларға арналған мүсінге айналдырды. Бұл мүсінде арыстан бір жағына байланған күйінде жатыр, ал тышқан арқасы тік тұрып, қолы артқа жиып, оны қарап тұр. Неміс мүсіншісі Питер Фрицше (1938 ж.т.) жасаған осындай қоғамдық өнер туындысы Айзенхюттенштадт қаласында орналасқан. Оның арыстаны арқасына жатып, аяқтары байланған, ал астыңғы жағында Иван Крыловтың аңыз нұсқасының аудармасы қашалған тұғырға отырған. Бұл туынды коммунистік үкімет кезінде жасалған. Ла Фонтеннің "Арыстан мен тышқан" ертегісінің француз музыкалық нұсқаларының арасында Жак Магнердің 1886 жылғы және Жак Сулакройдің 1905 жылғы (1863-1937) шығармалары бар. Әртүрлі нұсқаларға жасалған басқа да туындылар Мэйбел Вуд Хиллдің "Эзоптың музыка арқылы түсіндірілген аңыздары" (Нью-Йорк, 1920) жоғары дауыс пен фортепианоға арналған шығармасы және Вернер Эгктің "Арыстан мен тышқан" кішкентай оркестр мен балалар хорына арналған, 1931 жылы орындалған туындысын қамтиды. Бұл аңыз Эдвард Хьюздің "Эзоп аңыздарынан әндер" жинағына балалар дауысы мен фортепианоға арналған (1965), Энтони Плогтың баяндаушы, фортепиано және мүйіз үшін (1989/93) жинағының екінші әні ретінде және Ивонн Гиллеспидің баяндаушы мен толық оркестр үшін (2001) жинағына енгізілді. Сонымен қатар, Джули Жиру оны өзінің "Аңыздар симфониясы" (2006) атты шығармасының бірінші бөлігі етіп алды, ал Дэвид Эдгар Уолтер оны 2009 жылғы "Эзоп аңыздары" опералық циклына қосты. 2012 жылы ол Дэвид П. Шортлендтің австралиялық "Aesop Go HipHop" альбомындағы он әннің бірі болды, онда хип-хоп баяндауынан кейін айтылған хор кемсітушілікке қарсы ескерту жасады: "Кішкентай достар – үлкен достар, бойың қысқа немесе биік деп ойламаңыз".
The fable has been a favourite with artists and sculptors. The Flemish painter Frans Snyders was responsible for at least two versions. One of these used to hang in the Great Hall at Chequers, the country house of the Prime Minister, and was retouched by Winston Churchill so as to highlight the barely visible mouse. In 1973 the painting was restored and the overpainting removed; it now hangs in an ante room to the Great Parlour there. Sculptors turned to the fable in the 20th century. One of them was the maker of church furniture, Robert (Mouseman) Thompson, who came by his name for incorporating a mouse into most of his carvings. He did this legitimately in the Church of Our Lady and St Michael in Workington, Cumbria, where the underside of one of the seats in the choir stalls, installed in 1926, depicts the fable of the lion and the mouse. A Marshall Fredericks statue of 1957 seeks to make the lion less threatening to children. The sculpture was commissioned for the Eastland Center in Harper Woods, Michigan. The lion is carved from limestone and has a large round head with stylized, uniformly coiled ringlets. Reclining on its back, it grins at the little mouse perched on its paw. This was cast from gilt bronze and gold plated, which led to its being stolen numerous times. One was returned 50 years after its theft and exhibited at the Detroit Historical Museum in 2007. A copy of the whole statue is on exhibition in the sculpture garden of the Marshall M. Fredericks Sculpture Museum. Another American sculptor, Tom Otterness, has made the fable the subject of an equally child friendly sculpture among the 23 he installed on the outdoor terrace of the seaside Beelden aan Zee museum in Scheveningen, The Netherlands, in 2004. In this the lion is lying trussed up on its side, contemplated by the mouse that stands upright with its hands clasped behind its back. A similar piece of public art by German sculptor Peter Fritzsche (b.1938) is in Eisenhüttenstadt. His lion lies on its back with its legs bound and is perched on a plinth round the sides of which is carved a translation of Ivan Krylov's version of the fable. This dates the work back to the days of the Communist administration. Among French musical settings of La Fontaine's version of the fable, Le lion et le rat, have been Jacques Magner's of 1886 and that of 1905 by Jacques Soulacroix (1863 1937). Other treatments of different versions have included Mabel Wood Hill's in her Aesop's Fables Interpreted Through Music (New York, 1920) for high voice and piano and Werner Egk's Der Löwe und die Maus for small orchestra and children's choir, performed in 1931. The fable was also included in Edward Hughes' Songs from Aesop's fables for children's voices and piano (1965), as the second of Anthony Plog's set for narrator, piano and horn (1989/93) and among the fables set by Yvonne Gillespie for narrator and full orchestra (2001). In addition, Julie Giroux made it the first movement in her A Symphony of Fables (2006) and David Edgar Walther included it in his 2009 opera cycle Aesop's Fables. In 2012 it was one of the ten on David P. Shortland's Australian recording, Aesop Go HipHop, where the sung chorus after the hip hop narration advised against discrimination: "Little friends are great friends, don’t think short or tall".
Танымал қолданбалар
Бұл аңыздың суреттері тұрмыстық заттарда пайда болды, соның ішінде 1755 жылы жасалған Челси тақтасы және 1880 жылдары Минтонның «Эзоп аңыздары» сериясынан шыққан плитка. 1990 жылы бұл аңыз Замбияның халық ертегілерін бейнелейтін төрт маркадан бірінде қолданылуға жоспарланған. 19 ғасырдағы Ұлыбританиядағы саяси карикатурашы Джон Дойл 1844 жылғы ақпан айындағы ай сайынғы басылымдарының бірінде осы аңызды бейімдеді. Онда торды шайнап жеп жатқан тышқан – Лордтар палатасын ықпалға алып, Ирландияның одақ заңын жоюға тырысқандықтары үшін түрмеге қамалған Дэниел О’Коннеллді босатуға көмектескен Эрл Рассел. АҚШ-та бұл аңыз 1913 жылғы 23 шілдедегі «Puck» журналындағы сыбайлас жемқорлық лоббилеу ісіне қатысты суретте қолданылды. «Тіпті егеуқұйрық та арыстанды босатуға көмектеседі» деген тақырыппен, Өкілдер палатасы «Лоббизм» желісіне түсіп қалған, ал полковник (Мартин) Мулхолл пара алу фактілерін жариялап, оны босатуға дайын тұр. 1953 жылы бұл аңыз екі минуттық анимациялық фильмге айналдырылып, Coca-Cola достықты насихаттау мақсатындағы жарнамасымен аяқталды. Канаданың Ұлттық кино кеңесі (NFB) оқиғаны екі рет бейімдеді. «Аю мен тышқан» 1966 жылы қысқаметражды фильм ретінде шықты, онда дыбыстаумен нағыз жануарлар қолданылды. 10 жыл өткен соң Эвелин Ламбарт режиссерлік еткен және Морис Блэкберннің түпнұсқа музыкасымен «Арыстан мен тышқан» атты анимациялық қысқаметражды фильм пайда болды. Бұл аңыз көбінесе балалар әдебиетінің тақырыбы болғанымен, Джерри Пинкнидің «Арыстан мен тышқан» (2009) кітабы дәстүрлі мәтінсіз, тек суреттер арқылы баяндалады және иллюстрациялары үшін 2010 жылғы Кальдекотт медалін жеңіп алды. Оқиға Серенгети ұлттық паркінің жағдайларына сәйкес жаңартылып, бейімделді.
Illustrations of the fable have appeared on domestic objects, including a Chelsea plate in 1755 and a tile in the Minton Aesop's Fables series during the 1880s. In 1990 it was to be used on one of a set of four Zambian stamps featuring folk tales. In 19th century Britain the political cartoonist John Doyle adapted the fable to one of his monthly series of prints in February 1844. In it the mouse nibbling at the net is Earl Russell, who prevailed on the House of Lords to free the leonine Daniel O'Connell from the imprisonment he had incurred for trying to repeal the Irish Act Of Union. In the United States the fable was applied to a case of corrupt lobbying in a Puck cartoon for 23 July 1913. Under the title 'Even a rat may help free a lion', the House of Representatives is shown enmeshed in the nets of "Lobbyism", from which Colonel (Martin) Mulhall is about to free it by his revelations of bribe taking. In 1953 the fable was adapted to a two minute animated cartoon ending with an advertisement for Coca Cola as a promoter of friendship. The National Film Board of Canada (NFB) twice adapted the story. As The Bear and the Mouse it was issued as a short feature film in 1966 using real animals with voice over. 10 years later the animated short The Lion and the Mouse appeared, directed by Evelyn Lambart and with an original score by Maurice Blackburn. Though the fable is frequently a subject of children's literature, Jerry Pinkney's The Lion & the Mouse (2009) tells it through pictures alone, without the usual text of such books, and won the 2010 Caldecott Medal for its illustrations. The story is updated and adapted to fit the conditions of the Serengeti National Park, in which it is set.
Қиялға қарсы
Нео-латындық фаблист Лоранций Абстемиус өзінің "Гекатомифий" (1499 ж.) шығармасында әңгіменің жалғасын, қарама-қарсы әлеуметтік мағынамен ұсынды. Онда арыстан тышқанды босатып, оған қалаған сыйлығын беруге уәде береді. Тышқан арыстанның қызына үйленуге сұрайды, бірақ үйлену түнінде келіншегі күйеуін қабырсыздай жатып басып кетеді. Эзоптың нақылы ешкімді әлеуметтік жағдайына қарамастан кемсітуге болмайтынын үйретсе, бұл қайта қарастыру неке арқылы өз әлеуметтік тобынан жоғары көтерілуге тырыспау керектігін көрсетеді. Кейінірек Иероним Осийдің өлеңінде де осы мораль сақталады. Англияда Фрэнсис Барлоудың (1687) және Роджер Л'Эстранжтың (1692) жинақтарында, сондай-ақ Сэмюэл Кроксалдың (1721) жинағында да осы нақылдың екі нұсқасы бар. Бірақ ол оқиғадан ақылсыздыққа қатысты сабақ шығарады. Абстемиус тең емес неке туралы аңызын ойлап тапқанда есінен шығып аяқталған оқиғаға ұқсас нәрсе Еврей Киелі кітабында кездеседі. Яһуданың әлсіз патшасы Амасиях, Израильдің қуатты патшасы Жоашқа қарсы шақыру жіберді, ол оған мынадай нақылмен жауап берді:
"Ливанның тікені Ливанның қарағайына: «Қызыңды ұлымға әйел етіп бер!» деді. Ал Ливанның ажары сонда жүріп, тікенді басып кетті." (2 Патшалар 14:9; 2 Тарихтар 25:18, Ағылшын стандартты нұсқасы).
The Neo Latin fabulist Laurentius Abstemius provided a sequel to the story with an opposite social message in his Hecatomythium (1499). In this the lion promises the mouse any reward it cares to name after setting him free. The mouse asks for the lion's daughter in marriage, but the bride steps on her husband by accident on the marriage night. Where Aesop's fable teaches that no one should be despised, however low in the social scale, this reinterpretation suggests that one should not try to rise out of one's class through marriage. A later verse treatment by Hieronymus Osius is followed by the same moral. In England, both the Francis Barlow (1687) and Roger L'Estrange (1692) collections include both versions of the fable, as does Samuel Croxall (1721). He, however, reads into the story a lesson on lack of judgment. The story that Abstemius could have had in mind when inventing his fable of an unequal marriage ridiculously terminated occurs in the Hebrew Bible. Amaziah, king of the lesser power of Judah, sent a challenge to Jehoash, king of Israel, who replied with a dismissive fable:
'A thistle in Lebanon sent to a cedar in Lebanon, saying, Give your daughter to my son for a wife, and a wild beast of Lebanon passed by and trampled down the thistle'. (2 Kings 14.9; repeated in 2 Chronicles 25.18, English Standard Version)
Тұлғалар басқа, бірақ мақтаншылдық пен арманның аяғына қатысты оқиғаның мәні өзгермейді.
The characters are different there, but the core of the story about the end of presumptuous ambition remains the same.
Шығыс нұсқалары
Бұл аңыз біздің заманымыздың басында нақты мерзімі белгісіз папируста, Мысыр мифінің бір бөлігі ретінде келтірілген. Адамды бұрын көрмеген арыстан, оның басқа жануарларға жасаған қатыгездігі мен пайдалануын көріп, оны аулауға бейімделді. Жолда арыстан, аяғының астына түскен тышқанды өлтірмей босатып, оған жасаған жақсылығын қайтаруға уәде алады. Тышқан да осы уәдені орындайды – адам қойған тұзаққа түскен арыстанды тістеп босатады. Әдетте, бұл әңгіменің грек көзінен алынғаны айтылады. Мысырда грек саудасы көптен бері дамыған, ал бұл құжат грек тегінен шыққан Птолемей әулеті тұсында пайда болған. Панчатантрада да осы әңгіменің үнді нұсқасы бар, бірақ ол тышқан мен піл туралы. Бұл жерде де әңгіме кең контексте айтылады, яғни достық туралы әңгімеде, және «Дос іздеңдер, олар күшті не әлсіз болсын» деген кеңесті көрсетеді. Пілдер тобы қасақана тышқандар тайпасын басып кетіреді, олар елшілерді жіберіп, піл патшасынан болашақта олардың мекенін айналып өтуін сұрайды. Кейіннен пілдер тұтқынға түсіп қалады, ал алғыс айтқан тышқандар оларды құтқарып, босатады. Бұл әңгіме буддалық монахтар арқылы Қытайға жеткенде, пайда тапқан жануар мысықтар тұқымынан – жолбарысқа айналды.
The fable is introduced as an illustration into a longer Egyptian myth in a papyrus of indeterminate date towards the start of the Common Era. A lion previously unacquainted with man comes across examples of his cruelty and exploitation of other animals and decides to hunt him down. On his way the lion spares a mouse that comes beneath his paw and it promises to return the favour. This the mouse does by gnawing the lion free when he is netted in a trap set by man. In general the evidence points to the tale being adapted from a Greek source. There was a long established Greek trading colony in Egypt and the document appeared during the reign of the Ptolemaic dynasty, which was of Greek origin itself. There is also an Indian variant of the story in the Panchatantra, but that is told of mice and elephants. Here too it is introduced into a larger context, in this case a discussion about appropriate friendship, and illustrates the advice 'Make friends, however strong or weak they be'. An elephant herd inadvertently tramples a tribe of mice, who send representatives to beg the elephant king to avoid their settlement in future. Later the herd is trapped and the grateful mice come to their rescue and free them. When the story was carried to China by Buddhist monks, the benefitted animal reverted to a tiger, another member of the cat family.