Кіріспе
XVIII ғасырдағы британдық әйел Дидо Элизабет Белль (1761 жылдың маусымы - 1804 жылдың шілдесі) – еркін, аралас нәсілді британдық әйел. Ол құлдықта туған және заңды емес бала болды; оның анасы Мария Белль, британдық Батыс Үндістанда құлдықта ұсталған қара нәсілді әйел еді. Оның әкесі – сэр Джон Линдсей, британдық теңіз флоты офицері, ол сол жерде қызмет еткен; кейіннен рыцарь атанып, адмирал дәрежесіне жетті.
Dido Elizabeth Belle (June 1761 – July 1804) was a free black biracial British gentlewoman. She was born into slavery and illegitimate; her mother, Maria Belle, was an enslaved Black woman in the British West Indies. Her father was Sir John Lindsay, a British career naval officer who was stationed there; later knighted and promoted to admiral.
Ерте өмір
Дидо Элизабет Белл 1761 жылы құлдықта дүниеге келді. Ол сер Александр Линдсейдің, 3-ші баронеттің және оның әйелі Амелияның, 5-ші виконт Стормонттың қызының ұлы болды. Линдсей Дидоның анасы Мария Белльді Кариб теңізінде оның әскерлері басып алған испандық кемеде құл ретінде ұстап тұрғанын тапты делінеді. Мария Белл тұтқындалған кезде 14 жастағы құл болған, сол кезде Линдсейден жүкті болып, шамамен 15 жасында Дидоны дүниеге әкелген. Оның жасын Пенсаколадағы кейінгі өмірі туралы мүлік тізімі растады: "Мария Белль, 28 жастағы негр әйел құлы үшін екі жүз испандық доллар төленген босату шарты", 1774 жылғы 22 тамызда; бұл Мария Белльдің Дидоны күтіп жүргенде шамамен 14 жаста болғанын көрсетеді; осы жүктілік келісіммен болған деп есептеу қиын. Өсиетте тек соңғы екеуінің ғана есімдері аталды. Сэр Джон Линдсейдің, кейін адмирал болған, бір замандасы Дидо Беллдің әкесі ол екенін айтқан және оны былай сипаттаған: "[Ол] мұрагер қалдырмай қайтыс болды деп есептейміз, бірақ бір табиғи қызын қалдырған, ол Мюлат, Лорд Мэнсфилдтің отбасында бала кезінен тәрбиеленген, оның жақсы мінезі мен қабілеттері Лордтығының барлық туыстары мен қонақтарының құрметіне ие болған". Бірақ бұл нақты күнді айту қиын, өйткені Дидо 1761 жылы туған. Лорд Мэнсфилдтің Хатчинсонға берген мәлімдемесінен Мэнсфилд Дидоның өзінің үлкен немересі екенін губернатордан жасырған сияқты көрінеді, бұл Хатчинсонның оны Мэнсфилдтің сүйіктісі деп ойлаған себебін тудырды. Мұндай қарым-қатынас Батыс Үндістанда жиі кездесетін нәрсе болған, өйткені оның күнделігінде "Мен оны қылмысты деп айта алмаймын" деп жазылған. Джеймс Битидің "Әдептік ғылым элементтері" кітабының ІІ томында Белл туралы қысқаша айтылады. Бити оның зиялылығына тоқталып, "Бірақ мен бірнеше күннен кейін оның теориясының дұрыс еместігін және менің болжамымды Англияда алты жыл болған, он жастағы негр қыздың растағанын көрдім, ол тума тілде айқын және дұрыс сөйлей білді, сонымен қатар жасы үшін өте әдемі оқылған өлеңдерді жатқа айтты" деді. Мэнсфилд құлдықтың ортақ құқықта жоқ екенін және ешқашан оң құқықпен енгізілмегенін мәлімдеді. Кейін ол өзінің шешімінің тек осы істе қаралып жатқан құлға қатысты екенін айтты. Мэнсфилдтің шешімі кейбір құл иелеріне құлдарын Англияға әкелмеуге ескерту жасағанмен, ол колониялардағы құлдықты тоқтатпады.
Әлеуметтік жағдайы
Осы дәуірде туған екі нәсілді баланың аристократиялық британдық отбасында тәрбиеленуі бұрын-соңды естілмеген жайт еді, ал Мэнсфилд үйінің әлеуметтік нормалары біршама түсініксіз. Кенвудта 2007 жылы өткен көрме Дидоның африкалық тегінің осы теңсіздікке ықпал еткен болуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ заңды емес туған балаларды нашар отбасы мүшелері ретінде қарау да кең таралған, сондықтан Томас Хатчинсон хабарлағандай, оларға қонақтармен бірге тамақтануға рұқсат берілмеген. Белл есейген сайын Кенвудтағы сүт және құс шаруашылықтарын басқару міндетін өз мойнына алды. Бұл әулие әйелдерге тән жұмыс еді, бірақ оның ағасына хаттармен көмектесуі бұл одан да сирек кездесетін жағдай еді. Мұндай жұмысты әдетте ер адам – хатшы немесе кеңсе қызметкері атқарған. Дегенмен, Елизаветаның сүт немесе құс шаруашылықтарын басқарғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Томас Хатчинсон 1779 жылы Дидоның лауазымы туралы былай деп жазды: «Біз барған сүт және құс шаруашылығының бастығы ол еді, және ол әрбір сәтте Лордым осы да, мына да деліп шақырып, оның айтқандарына ең жоғары назар аударды». Елизавета патша сарайындағы кештерге және тойларға әкесімен бірге қатысса да, Дидоға мұндай шараларға қатысуға рұқсат берілмеген. Дидо тіпті 1782 жылы Елизаветаның әкесінің екінші әйелі ұйымдастырған кешке де қатыспады. Лорд Мэнсфилд сондай-ақ Елизаветаны көршілеріне барар жолда өзімен бірге алып жүрген, бірақ Дидоны емес, деп атап өткен болатын. Салыстыру үшін, сол кезде жоғары мәртебелі үй шаруашылығындағы үй шаруашылығын жүргізетін әйелдің жылдық жалақысы 20 фунт стерлингтен 70 фунт стерлингке дейін болса, Корольдік теңіз флотындағы лейтенант шамамен 100 фунт стерлинг көлемінде жалақы алатын. 200 фунт стерлингке Лондон қаласының сыртында бақшасы бар 3 бөлмелі үйді сатып алуға болар еді. Лорд Мэнсфилдтің өзі жазған және басқарған өсиетнамасында Мэнсфилд Дидоны өзінің қызы ретінде мойындаған жоқ; керісінше, ол леди Елизавета, леди Энн және леди Марджери Мюррейді өзінің қыздары деп атады.
Отбасылық достардан алынған қазіргі жазбаларда Белл туралы айтылмаған .
Мэри Гамильтон (1756-1816) күнделік жазушы, корольдік тәрбиеші ретінде королева Шарлоттаға қызмет етті. Ол күнделігінде 1784 жылдың көктемінде өзінің туысы леди Стормонт пен оның келіні леди Элизаветаны Уэльс ханзадасы Карлтон үйіндегі корольдік балға шақырғанын жазды. Дидоның бұл балға шақырылмағаны анық. Гамильтонның күнделігінде Кенвудқа көптеген сапарларына қарамастан, ол Белл туралы бірде-бір сөз айтпады. Ол Мюррей отбасының барлық мүшелерін, соның ішінде леди Элизабетті, Элизабеттің үш жартылай бауырларын, екі үйленбеген тәтесін, ескі лорд Мэнсфилдті, тіпті жергілікті дін қызметкерін сипаттаған болатын. Көрінетін болса, Дидоға шіркеуге баруға, Кенвудты аралауға және Гамильтон қатысқан басқа да отбасылық іс-шараларға қатысуға рұқсат берілмеді, бұл Беллдің отбасыдағы қиын жағдайын одан да нығайта түсті.
Кейінгі өмірі
Леди Мэнсфилд 1784 жылғы 10 сәуірде ұзақ аурудан кейін қайтыс болды; осылайша Элизаветаның екі тәтесі, леди Энн мен леди Марджери үй шаруашылығының есептерін басқаруға кірісті. 1785 жылғы 15 желтоқсанда леди Элизавета Джордж Финч Хаттонға тұрмысқа шықты, ол бай аристократ, Винчилси графтығы мен Нотингем графтығының мұрагері, әйелінің үйленбеген туысы болды, сонымен қатар ол леди Мэнсфилдтің жүрегі елжіреген туысы еді. Олардың тойына лорд Стормонт пен лорд Мэнсфилд куә болды. Беллдің серігі Элизавета 25 жасында Кенвудты тастап, күйеуінің үлкен екі меншігі – Кирби Холл мен Иствуэлл Паркі арасындағы тұрмысын бастады. Элизабет Палмер мен оның жартылай бауыры Джон Линдсейдің байланыста болғандары мәлім. Лорд Мэнсфилд тірі кезінде Беллдің құқықтық жағдайы белгісіз. 1783 жылы жазылған, 1793 жылы жарияланған өсиетнамасында лорд Мэнсфилд Беллдің бостандығын ресми растады немесе берді, бірақ леди Элизаветадан айырмашылығы, ол Дидоны өзінің қызы деп атамады. 1799 жылы Белл сондай-ақ леди Марджери Мюррейден 100 фунт стерлинг мұра алды, ол Мюррейлермен бірге тұрып, олардың қарттық шағында күтім жасаған екі үйленбеген тәтесінің бірі еді. Дегенмен, лорд Мэнсфилд өзінің немере қызы леди Элизабет Мюррейге 10 000 фунт стерлинг қалдырды. Оның әкесі туысының атағы мен барлық байлығын мұраға алуға тиіс болған, ал Элизавета әкесінен тағы 7 000 фунт стерлинг алды. Беллдің күйеуі – Нормандиядағы Дюсиден келген француз қызметшісі. Оның туған күні белгісіз, бірақ ол 16 қарашада крещениеден өтті; туылғаннан кейін көп ұзамай болды деп есептесек, ол әйелінен жеті жас кіші болған. Ол 1780-ші жылдардың соңында Франциядан Англияға келіп, қызметші немесе үй иесі болып жұмыс істеді, оның лауазымының терминологиясы әртүрлі дереккөздерде әртүрлі айтылады, бірақ оның жұмыс берушісі Джон ('Балық') Крауфорд 1814 жылы қайтыс болды, ал өсиетнамасында ол Давиниерді өз қызметшісі деп атады. Олар сол кезде осы приходтың тұрғындары еді. Давиниерлердің кем дегенде үш ұлы болды: 1795 жылғы 8 мамырда Сент-Джорджде крещениеден өткен егіздер Чарльз бен Джон; және 1802 жылғы 26 қаңтарда крещениеден өткен Уильям Томас. Белл күйеуімен 14 Ranelagh Street North, Pimlico (сол кезде Лондонның шетінде) тұрды. Олардың үйінде әр қабатта екі-екі бөлме және бақша болды. Белл 1804 жылы 43 жасында қайтыс болды және сол жылдың шілдесінде Вестминстердегі Сент-Джордж даласына, қазіргі Бейсуотер жолының жанында жерленді. 1970 жылдары бұл жер қайта жаңартылып, оның қабірі басқа жерге көшірілді.
Ұрпақтар
Беллдің екі ұлы, Уильям Томас пен Чарльз, Шығыс Үндістан компаниясында жұмыс істеді; Уильям Англияда, ал Чарльз Үндістанда. Олар екеуі де бала кезінде ағылшын, грек, латын, француз, есептеу, жер өлшеу, математика және сурет салу бойынша жеке мектепте білім алған болуы мүмкін. 1841 жылы майор болған Давиниер 1845 жылы денсаулығына байланысты зейнетке шықты. Бірақ, себебі нақты емес, мүмкін ол бірнеше жылға қайта қызметке алынған. Чарльз Давиниер 1836 жылдың тамызында Кенсингтон шіркеуінде Кенсингтондағы Дж. Нэш эсквайрдың кіші қызы Ханна Нэшке үйленді. (Соңғы) зейнетінен кейін Чарльз әйелі, балалары және қызметшілерімен бірге Нотинг-Хиллдегі Лансдаун вилласында тұрды және 1873 жылдың 24 қаңтарында қайтыс болды. Уильям Томас Давиниер жесір Фанни Грэмге үйленді және олардан Эмили есімді қызы дүниеге келді. Эмили 1870 жылы, ата-анасы қайтыс болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, күйеусіз қайтыс болды. Беллдің соңғы белгілі ұрпағы, оның шөбересі Гарольд Давиниер 1975 жылы Оңтүстік Африкада баласыз дүниеден өтті. Алайда, BBC телеарнасының "Fake or Fortune?" бағдарламасы жүргізген зерттеулерден кейін, картинаны Шотландия Ұлттық галереясы шотланд суретшісі Дэвид Мартиннің Зоффан стилінде салған туындысы деп растады. Отбасы мүсіршісі картина Лорд Мэнсфилд қайтыс болғаннан кейін үш жыл өткен соң Кенвуд үйіне қойылғанын және 1920 жылдарға дейін сол жерде тұрғанын, содан кейін отбасы Кенвуд үйін сатып, мүліктерін Шотландияның Перт қаласындағы Скон сарайына көшіргенін мәлімдеді. Historic England мәліметінше, картина "18 ғасырдың британдық өнерінде қара және ақ терілі әйелдерді шамамен тең дәрежеде бейнелейтін бірегей туынды". Картина қазіргі Мэнсфилд графына тиесілі және Скон сарайында сақталады. 2007 жылы ол Кенвуд үйінде 1807 жылғы Құл саудасын жою туралы заңның екі жүз жылдығына арналған көрме аясында, Белл туралы қосымша ақпаратпен бірге қойылды.
Фильмдер, музыка, театр
Дэйсон Янгтың "Дидо Белл" (2006) фильмі бастапқыда "Кенвуд Хаус" атты қысқа мерзімді драма ретінде жазылған. 2006 жылғы 21 маусымда Battersea Arts Centre-де өткен Battersea Writers' Group сценарийді жетілдіру бағдарламасы аясында оған жұмыс жасалды. Ширли Дж. Томпсонның "Spirit Songs" опералық трилогиясы, оның ішінде Дидо Элизабет Белл туралы "Орталық жолдың рухы" (Spirit of the Middle Passage), Әбигейл Келлидің орындауында, 2007 жылғы наурыз айында Лондонның Queen Elizabeth Hall, Southbank Centre-де Филармония оркестрімен бірге Атлантикалық құл саудасын жою актісінің 200 жылдығына арналған шара ретінде қойылды. Маргарет Басбидің "Африкалық жүк" (An African Cargo) пьесасы, бұрын Black Theatre Co-operative (қазір NitroBeat) деп аталған театр ұжымының қойылымы, 2007 жылы Гринвич театрында актер Джеффри Киссонның қатысуымен, құл саудасын жою туралы заңның қабылдануының екі жүз жылдығына арналған шара ретінде, 1783 жылы Гилдхоллде Лорд Мэнсфилд төрағалық еткен Зонг қырғынынан туындаған маңызды сот процесін бейнелейді. Пьесада Дидо Белл кейіпкері кемедегі құлдардың өлтірілуіне байланысты қорқыныш пен әділетсіздік сезімдерін көрермендерге жеткізеді. Сухитра Чаттерджи мен Морин Хикс жазған "Әділдік жасалсын" (Let Justice Be Done) пьесасы 2008 жылы Брайтон Фринджде тұңғыш рет қойылды және Дидо Беллдің 1772 жылғы Сомерсет шешіміне оның ағасының ықпалы болуы мүмкін екенін зерттейді. Амма Асанте режиссерлік еткен "Белл" (2013) фильмі 18 ғасыр Англиясында аристократтың заңды емес қызы болып туған, кейіннен мұрагер атанған, бірақ әлеуметтік жағдайы белгісіз болған Дидоның өмірін көркемдеп бейнелейді. Фильм 1779 жылы Дидо мен оның туысы Элизабеттің суретіне негізделген. Автор Паула Бёрнге "Дидо Белл: Шын оқиға" (Belle: The True Story of Dido Belle) (2014) кітабын жазу тапсырылды, ол 2013 жылғы "Белл" фильміне байланысты жарық көрді. Кітап фильм АҚШ-та көрсетілімге шыққан кезде қағаз және аудиокнига түрінде жарық көрді. Зейди Смит өзінің 2016 жылғы "Свинг Тайм" романында Дидоның оқиғасын айтады, онда баяндаушы Кенвуд Хаусқа барып, тур гидінің оның туралы айтқанын естиді. Эмма Донохьюдың "Керілерге бала тудырған әйел" (The Woman Who Gave Birth to Rabbits) әңгімелер жинағында Дидо Элизабет Белл туралы "Дидо" атты әңгіме бар. Лоуренс Скотттың 2021 жылғы "Қауіпті бостандық" (Dangerous Freedom) тарихи романы Дидо Белл туралы, оқиғаның көп бөлігі Дидо Элизабет Белл туралы белгілі фактілерге негізделген. Дидо Элизабет Белл 2022 жылы жарық көрген балалар жазушысы Дж.Т. Уильямстың "Лиззи мен Белл құпиялары: драма және қауіп" (The Lizzie and Belle Mysteries: Drama and Danger) кітабындағы екі басты кейіпкердің бірі болып бейнеленген. Бұл 18 ғасырғы Лондон қаласында өтетін тарихи романдар сериясының бірінші кітабы, ол Дидо Белль мен Игнатиус Санчоның қызы Элизабет "Лиззи" Санчоның ойдағыдай достығына негізделген.