Кіріспе
Пакистандық ғалым және жазушы Мұхаммед Хасан Аскари (1919 – 18 қаңтар 1978) – пакистандық ғалым, әдеби сыншы, жазушы және қазіргі урду тілінің тіл білімі маманы. Алғашқыда "батыстыққа бейімделген" болған ол батыс әдебиетінің, философияның және метафизиканың еңбектерін, әсіресе американдық, ағылшын, француз және орыс әдебиеттерінің классикаларын урду тіліне аударды. Бірақ өмірінің кейінгі жылдарында жеке тәжірибесі, геосаяси өзгерістер және Рене Генон сияқты авторлардың, сондай-ақ Маулана Ашраф Али Танви сияқты Үндістанның дәстүрлі ғалымдарының ықпалымен ол Батыстың белгілі сыншысы және ислам мәдениеті мен идеологиясының қолдаушысы болды.
Muhammad Hasan Askari
(1919 – 18 January 1978) was a Pakistani scholar, literary critic, writer and linguist of modern Urdu language. Initially "Westernized", he translated western literary, philosophical and metaphysical work into Urdu, notably classics of American, English, French and Russian literature. But in his later years, through personal experiences, geopolitical changes and the influence of authors like René Guénon, and traditional scholars of India towards more latter part of his life, like Maulana Ashraf Ali Thanwi, he became a notable critic of the West and proponent of Islamic culture and ideology.
Өмірбаян
Мұхаммед Хасан Аскари 1919 жылғы 5 қарашада Британдық Үндістанның Батыс Уттар-Прадеш штатындағы Буландшахр ауылында "дәстүрлі, орта таптық" мұсылман отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Мұхаммед Моинул Хак жақын маңдағы Шикарпурда бухгалтер болып жұмыс істесе, атасы Маульви Хусамуддин ғалым болған. Ол алты баланың ең үлкені еді. 1938 жылы Аллахабад университетіне бакалавр ретінде қабылданды және 1942 жылы ағылшын әдебиеті мамандығы бойынша магистр дәрежесін алды. Білімін аяқтаған соң Делидегі "Бүкіл Үндістан радиосына" жұмысқа орналасты. 1944-1946 жылдары шамалы уақыт Мереут колледжінде ағылшын әдебиетінен сабақ берді. Ол жылдар бойы Делиде тұрақты жұмыс табуға тырысты, ал інісінің айтуынша, бұл оны жаңа құрылған Пәкістан мемлекетіне көшуге итермелеген болуы мүмкін. Алайда, шешуші фактор – Үндістанның бөлінісінен кейін туған азаматтық қақтығыстар мен қырқыстар болды. 1947 жылғы қазан айында ол Лахорға жалғыз келді және анасы мен туыстарын да Мереуттен көшіп келуге шақырды. Содан бастап ол урду әдебиетіне мәдени тұрғыдан жаңаша қарауға бейімделді, ол жаңа мемлекетінің ислами сәйкестігін көрсететін еді. Оның "Пәкістан туралы идеясы еуропалық/француздық демократия үлгісіне негізделген, онда әлеуметтік және экономикалық әділдік мәдени дәстүрлерді дамытумен қатар жүреді. Бұл үлгіде ақын-жазушылар сияқты зиялы қауым өкілдері мемлекетке және қоғамға адал болып, үкіметтік қысымсыз, білімді және көреген сыншылар мен азаматтардың міндеттерін орындай алатын еді". Ол 1978 жылғы 18 қаңтарда 57 жасында "көптеген жүрек соғысынан" қайтыс болды және Мұфти Мұхаммед Шафидің қабіріне жақын, Карачидің Дарул Улум зиратына жерленді. Ол өмірінің соңғы күндерінде Мұфти Мұхаммед Шафидің "Ма'ариful Құран" атты Құран туралы түсіндірмесін ағылшын тіліне аударумен айналысып жүрген еді. Қоштасу намазын Мұфти Мұхаммед Тақи Усмани басқарды. Оның қайтысынан кейін жеке кітапханасы Карачидің Шарфабад ауданындағы Бедил кітапханасына сыйға тартылды.
"Батысқа адасқаннан" "мәдени исламшылға"
Асқари әдеби өмірін Антон Чехов үлгісіндегі әңгімелер жазушы ретінде бастады, ал Саджад Захирдің әдебиет арқылы қоғамды өзгертуді мақсат тұтқан, марксистік «Прогрессивті жазушылар қозғалысы» идеяларының ықпалымен эссеші ретінде жалғастырды. Оның ертедегі «батыстануы» қазіргі заманғы урду жазушыларынан өзгеше, оның сүйікті авторлары Маульви Назир Ахмад немесе Премчанд емес, Флобер, Чехов, Эмиль Зола, Джеймс Джойс, Рембо және «әсіресе Бодлер» сияқты шетелдік жазушылар болғандығынан көрінеді. Осыған байланысты ол англо-индиялықтар мен гомоэротизмді қамтитын «ұятты» әңгімелер жазды. Ол сол сияқта әдебиет жазуды жылдар бойы жалғастырды, бірақ Үндістанның бөлінуі дін мен ұлттық сана сияқты мәселелерді тудырып, оны әдебиетке көбірек мәдени тұрғыдан, нақтырақ айтқанда ислами көзқараспен қарауға итермеледі. Ол саяси көзқарастас болғанымен, Батысқа, тіпті АҚШ-қа қарсы шықты. Бұл радикалды өзгерісті көз алдыңызға елестетудің ең оңай жолы – С.Умар мен Н.Умар құрастырған «Жалқиян» атты эсселер жинағын хронологиялық тәртіппен оқу: Бөлінуге дейінгі кезеңде ол негізінен әдебиет пен өнер туралы, Эзра Паунд, Андре Жид, Акбар Аллахабади, Фирак Горакхпури, Чосер, Шекспир, Вольтер, Д.Г.Лоуренс, Микеланджело, Роден немесе Якоб Эпштейн сияқты тұлғалар туралы жазды. Ол сондай-ақ «Жаңа апокалиптика» деп аталатын әдеби ағым туралы да жазған. Бөлінуден кейін оның эсселері көбірек идеологиялық сипатқа ие болып, жаңадан құрылған Пәкістан мемлекетінің ислами мәдени бірлігі ретінде урду тіліне қатысты мәселелерге ден қойды. Осы кезеңде ол бірнеше жыл бұрын қабылдаған прогрессивтілердің әдебиетке қатысты идеяларын да жоққа шығарды. 1200-ге жуық беттен тұратын эсселер жинағы соңғы жылдары оның Пәкістанға көңілі толып, урду тіліне негізделген мәдени жаңаруды күткенінің орындалмағанын сезінгенін көрсетеді, бірақ дін, философия және саясатқа қатысты берік пікірлерін сақтап қалды. Ол 1953–1955 жылдары «урду әдебиетінің өлімі» деп мәлімдеді.
Эстетика
Хайдеггер философиясымен, Холдерлин мен Малларме поэзиясымен, бірақ ең бастысы ислам философтарындағы вахдат әл-вужуд (Жанның бірлігі) идеясының ықпалымен, Аскари жеке тұлғаның "болмысын" ашатын поэзия іздеді. Сондықтан ол көптеген замандастарының және классиктердің ашық романтикалық және сезімтал шақыруларына сын көзбен қарады. Үнді мұсылмандарының батыс философиясын мен ойлауын қабылдауы поэзияны сезімталдыққа дейін төмендеткенін айыптап, исламдық бастауларға және суфилік эстетикаға оралуға ұмтылды. Ол Құран мен Руми туралы Деобанди ғалымы Маулана Ашраф Али Танвидің еңбектерін осы поэтиканың үлгісі ретінде жоғары бағалады. Оның эстетикасы осылайша оның идеологиясы мен саясатының тағы бір көрінісі болды.
Саясат
Саяси тұрғыдан ол ислами социализмнің бір түрін ұсынған, яғни "мұсылмандар демократия принциптерімен байытылған өмір сүретін, өздігінен жететін Пәкістан" деп сипатталды, сондай-ақ Зұлфиқар Әли Бхуттоны қолдады және Зия әл-Хаққа қатысты өткір сыншы болды.
Мұра
Ол Интизар Хусейн сияқты романда жазатын жазушыларға және Насыр Казми сияқты ақындарға тікелей әсер етті. Салим Ахмед те оның ықпалында болған әдеби тұлға, әдеби сыншы Рауф Парехтің сөзіне қарағанда, 1970-ші және 1980-ші жылдардың басында "Карачидегі үйі қаланың ең ірі әдеби орталығына" айналған. Рауф Парех оның мұрасын былай бағалайды: "Ол урду сын тұжырымына жаңа әдеби теорияны сыйлағаны және жаңа ой мектебін қалыптастырғаны үшін лайықты түрде мақтауға ие."