Кіріспе

1962 жылы Орсон Уэллс түсірген, Кафканың сол аттас романы негізіндегі фильм. «Сот» – Орсон Уэллстің 1962 жылы жазған және режиссерлік еткен драмалық фильмі. Ол Франц Кафканың 1925 жылы, қазасынан кейін жарық көрген, сол аттас романы бойынша түсірілген. Уэллс фильмді аяқтаған соң дереу: «Сот – мен түсірген ең үздік фильм» деген еді. Фильм Уэллстің Кафканың «Заң алдында» мысалын суретшілер Александр Алексеев пен Клэр Паркер жасаған экрандық көріністерге оқып беруімен басталады. Энтони Перкинс Джозеф К. рөлінде, ол ешқашан анықталмаған қылмыс жасады деген айыппен күйреген бюрократ. Жанна Моро, Роми Шнайдер және Эльза Мартинелли Джозефтің сотына және өміріне түрлі жолдармен қатысқан әйелдерді сомдайды. Уэллс Джозефтің адвокатын, сонымен қатар фильмнің басты қарсыласын ойнайды. «Сот» жылдар өте келе беделін арттырды, ал кейбір сыншылар, оның ішінде Роджер Эберт оны шедевр деп атады.

Сюжет

Йозеф К. өз бөлмесінде, басқа пәтер иелерімен бөлісетін пәтерде ұйықтап жатыр. Ол костюмді ер адам оның жатын бөлмесінің есігін ашқанда оянады. Жозеф бұл кісінің полиция қызметкері екенін болжайды, бірақ кіргізуші өзін таныстырмайды және Жозефтің полиция куәлігін көрсету талабын елемеді. Бірнеше детективтер кіріп, Йозефке ол ашық тұтқындалғанын айтады. Басқа бөлмеде Йозеф К. өзінің жұмыс орнындағы үш әріптесін көреді; олар онда белгілі бір жасырын қылмыс туралы дәлелдеме беру үшін келеді. Полиция Йозеф К. -ге қылмысы туралы немесе тіпті қылмыс жасады деп айыпталғандығы туралы хабарлаудан бас тартады және оны қамауға алмайды. Тергеушілер кеткеннен кейін, Йозеф үй иесі Грубах ханыммен және көршісі Бюрстнер ханыммен таңғажайып сапар туралы сөйлеседі. Кейін ол өзінің кеңсесіне барады, онда оның бастығы оның жасөспірім қыз туысымен дұрыс емес қарым-қатынаста болғанын ойлайды. Сол түні Йозеф операға барады, бірақ оны полиция инспекторы театрдан ұрлап алып, сот залына апарады, онда ол өзіне қарсы әлі де мәлімделмеген іске қарсы шығуға тырысады. Жозеф кеңсесіне оралғанда, оған алғаш келген екі полиция қызметкерін кішкентай бөлмеде қамшылап жатқанын көреді. Жозефтің ағасы Макс Жозефке заңгер Хастлермен кеңесуді ұсынады. Сот залындағы күзетшінің әйелімен және сотталуды күтіп тұрған сотталғандармен қысқа кездесуден кейін Йозефке Хастлермен сұхбат беріледі, ол қанағаттанарлықсыз болып шығады. Хастлердің әулеті Йозефке суретші Титореллиден кеңес алуды ұсынады, бірақ бұл да пайдасыз болып шығады. Жозеф соборға қашып барып, діни қызметкермен қысқаша әңгімелеседі. Қасиетті діни қызметкердің айтқандарын растау үшін, Хесттер кенеттен соборға келеді. Отыз бірінші туған күніне арналған кешке Йозефті екі жазалаушы ұстап алады және карьерге алып кетеді, онда оған киімдерінің бір бөлігін алып тастауға бұйрық беріледі. Қазалаушылар пышақты алға-артқа өткізіп, кімнің өлтіретінін талқылайды, содан кейін оны өз-өзіне қол жұмсаудан бас тартқан сотталған адамға береді. Қазашылар Жозефті карьерде қалдырып, орға динамит лақтырады. Жозеф өзінің жазалаушыларына күліп, динамитті алады. Алыстан жарылыс дауысы естіліп, ауаға түтін шығып тұр.

Өндіріс

1960 жылы Уэллске продюсер Александр Салкинд қоғамдық домендегі әдеби шығармадан фильм түсіруді ұсынды. Салкинд бастапқыда Уэллстің Николай Гогольдің «Тарас Булба» повесін фильмге түсіруін қалаған. Салкинд продюсер Харольд Хехттің Юл Бриннердің қатысуымен «Тарас Булба» фильмін түсіріп жатқанын білген соң, Уэллске таңдау үшін 82 фильмнің тізімін ұсынды. Осы тізімнен Уэллс «Сот» фильмін түсірудің ең қолайлы екенін шешті. (Осы жылдың басында Майкл Линдсей Хогг – Уэллстің ұлы болуы мүмкін – Уэллске «Сот» пьесасын сахнаға қою туралы идеясын айтқан, содан кейін Уэллс «Сот» маңызды кітап екенін және оны қайта оқу керектігін айтқан.) Салкинд Уэллске толық шығармашылық еркіндік беретініне және оның жұмысына араласпайтынына уәде берді. Кейін олар кітаптың әлі де қоғамдық доменде емес екенін және құқықтарды алу қажеттігін анықтады. Салкинд «Сот» фильмінің бюджетіне 650 миллион француз франкісін (1962 жылғы бағамен 1,3 миллион АҚШ доллары) бөлді және Батыс Германия, Франция және Италия инвесторларының қолдауын алды. Уэллс сценарийді жазуға алты ай жұмсады. Ол шығарманы бейімдеу барысында Кафканың тарауларын қайта реттеді. Бұл нұсқада тараулар 1, 4, 2, 5, 6, 3, 8, 7, 9, 10 ретімен келтірілген. Алайда, Кафка тарауларының ретін оның әдеби мұрагері Макс Брод жазушының қайтысынан кейін анықтаған, және бұл рет түпкілікті емес. Уэллс сонымен қатар оқиғаның бірнеше аспектілерін жаңартып, компьютерлік технологияны енгізіп, Мисс Бюрстнердің мамандығын машинисткадан кабаре әртісіне өзгертті. Уэллс фильмді кітаптан алынған мақалмен ашты. Бұл аллегорияны көрсету үшін ол мыңдаған штырлармен анимациялық суреттер жасаған Александр Алексеев пен Клэр Паркердің штыр экрандағы анимациясын пайдаланды. Киносыншы Роджер Эберт бұл «[Йозеф] К. қызығушылық танытпайтын талаптарды әйелдердің қоятын түс болуы мүмкін» деп түсіндірді. Уэллс бастапқыда Хастлер рөліне американдық комедиялық актер Джеки Глисонды шақыруды жоспарлаған, бірақ Глисон рөлден бас тартқан соң, ол рөлді өзі ойнады. Британдық актер Питер Саллис Макс Хауфлердің диалогын американдық акцентімен ағылшын тіліне аударды. Уэллс Югославияда түсірілімдерді бастады. Йозеф К. жұмыс істейтін орынды жасау үшін Загребтен тыс жердегі көрме залында 850 хатшы 850 кеңсе үстелінде теріп отырды. Басқа да сахналар кейін Дубровник, Рим, Милан және Париж қалаларында түсірілді. Кейінгі сұхбатында Питер Богдановичке Энтони Перкинс Уэллстің «Сот» фильмін қара комедия ретінде қарастыру керектігін айтқанын мәлімдеді. Перкинс Уэллс режиссерлік еткен фильмде басты рөлде ойнағаны үшін ең үлкен кәсіби мақтаныш сезінетінін айтты. Уэллс 1962 жылдың желтоқсанында Парижде көрсетілімге дейін фильмді монтаждауды аяқтады. Би-Би-Сиге берген сұхбатында ол көрсетілімге дейін он минуттық (іс жүзінде алты минуттық) сахнаны алып тастағанын айтты, онда Йозеф К. грек актрисасы Катина Паксину ойнаған компьютер ғалымымен кездеседі, ол оның тағдырын болжау үшін технологиясын пайдаланады. Уэллс соңғы минуттағы кесуді былай түсіндірді: «Мен фильмді бір рет ғана толық көрдім. Біз әлі де дыбыстау процесінде едік, содан кейін көрсетілім бізге келді [Сахна] фильмдегі ең жақсысы болуы керек еді, бірақ ол болмады. Бірдеңе дұрыс болмады, неге екенін білмеймін, бірақ ол сәтті болмады».

Кассалық жинақ

Фильм Солтүстік Америкада, Ұлыбританияда және Британ Достастығында 1 403 700 АҚШ доллары тапты. Ол пайда тапқан жоқ.

Сыни қабылдау

"Сот" фильмі жарық көргеннен кейін сыншыларды екі лагерьге бөлді. Оны аяқтағаннан кейін Уэллс: "Не айтсаң да, "Сот" – мен түсірген ең үздік фильм" деді. Чарльз Хигхэмнің 1970 жылғы Уэллстің өмірбаянында фильм "азапты тәжірибе, өлі нәрсе – ұмытылған адамдардың шаңынан табылған тақта сияқты, бізге көп айтатын, бірақ сөздері көбінесе жойылған тілде сөйлейді" деп бағаланбады. Фильм киносыншылар мен ғалымдар арасында дағы екіұшты пікірлерді тудыра берді. Фильмді сынатын адамдар бар, бірақ қазіргі талдаулар көбінесе оңтайлы. 1996 жылы Уэллстің өмірбаянын жазған Дэвид Томсон фильмді "таңғажайып туынды, оның авторының жанынан жарқын шыққан нұрлы фильм" деп атады. Бүгінде фильмге деген пікірлер өте жағымды; Rotten Tomatoes сайтындағы 44 сыншы пікірдің 84%-ы фильмге оң баға берді, ал орташа бағасы 7,7/10 құрады. Фильм сыншысы Роджер Эберт оны "камераны орналастыру мен қозғалысын, сондай-ақ креативті жарықтандыруды шебер пайдалану" деп сипаттап, толық төрт жұлдыз берді. Фильм сыншысы Леонард Мальтин "Сот" фильміне 4 жұлдыздың 3,5-ін берді және оны "[қ]ызықтыратын, бірақ сәл шатастыратын" және "әркімге ұнамайтын" фильм деп сипаттады. 2002 жылы Британдық кино институтының Sight & Sound сауалнамасында Аргентиналық киносыншы және тарихшы Фернандо Мартин Пенья "Сот" фильмін өзінің 10 сүйікті фильмінің бірі деп дауыс берді.

Босатылғаннан кейінгі тарихы

1981 жылы Уэллс «Сот» фильмінің түсірілуі туралы деректі фильм жасауды жоспарлады. Кинооператор Гэри Гравер Уэллстің Оңтүстік Калифорния университетінің тыңдаушыларына фильмнің тарихы туралы айтқан сөзін түсіру үшін шақырылды. Түсірілім 16 мм камерамен түсті фильмге түсірілді, бірақ Уэллс жоспарланған деректі фильмін аяқтаған жоқ. Бұл түсірілімдер қазір Германияның Мюнхендегі Киномузейінің қорында сақтаулы және жаңадан қалпына келтірілді. «Сот» фильміне авторлық құқық тіркелмегендіктен, ол АҚШ-та жалпыға қолжетімді фильм ретінде танылды. URAA авторлық құқықты қалпына келтірген болуы мүмкін, бірақ АҚШ Авторлық құқық кеңсесіне «Орындау ниеті туралы хабарлама» жолданбады. 2000 жылы Milestone Films компаниясы ұзақ жылдар бойы жоғалған 35 мм түпнұсқа негативтің негізінде қалпына келтірілген нұсқасын DVD форматында шығарды. Criterion Collection 2023 жылдың 19 қыркүйегінде фильмнің 4K форматында қалпына келтірілген нұсқасын жариялады.