Кіріспе

Депрессияның эволюциялық теориясы
Ранк теориясы – Энтони Стивенс пен Джон Прайс әзірлеген депрессияның эволюциялық теориясы. Депрессия – мәртебеден (рангтан) айырылып, оны қайтару мүмкіндігіне сенімсіздік туған кездегі бейімделу жауабы. Депрессияның бейімделу функциясы – жеңілген адамның тірі қалуын қамтамасыз ету үшін мінез-құлқын өзгерту болып табылады. Ранк теориясына сәйкес, депрессия бізге бағынышты рөлді қабылдауға мүмкіндік беру үшін табиғи іріктеу арқылы пайда болды. Осы депрессиялық бейімделудің функциясы – жеңілген адамның қақтығыста одан әрі зардап шегуіне жол бермеу. Жеңіліске ұшырағанда, мінез-құлық процесі іске қосылып, адамды бәсекелестіктен бас тартуға және амбицияларын төмендетуге итермелейді. Бұл процесс ерікті емес, нәтижесінде энергияның төмендеуі, көңіл-күйдің депрессияға түсуі, ұйқының бұзылуы, тамаққа қызығушылықтың жоғалуы және өзіне сенімсіздік сезімі туады – бұл депрессияның типикалық белгілері. Депрессияның сыртқы көріністері (бет әлпеті, үнемі жылау және т.б.) басқаларға жеңілген адамның бәсекеге қабілетсіз екенін көрсетеді, сондай-ақ олардың жеңілген адамның мәртебесін қалпына келтіруге тырысуын тоқтатады. Төменгі мәртебені қабылдау арқылы ата-бабалар қауымдастығы тұрақтанады, басқа топтардан қорғаныш, ресурстарға қол жеткізу және жұптасу мүмкіндігі арқылы қауымдағы әрбір адамның (немесе оның гендерінің) тірі қалуына көмектеседі. Төменгі орынды қабылдаудың бейімделу функциясы екі қырынан қарастырылады: біріншіден, жеңілген адамның шынымен бас иедініне және қайта оралуға тырыспайтынына көз жеткізіледі, екіншіден, жеңілген адам жеңімпазға бас иегенін растайды, соның салдарынан қақтығыс аяқталады және жеңілген адамға ешқандай зиян келтірілмейді. Осылайша, әлеуметтік үйлесімділік қалпына келтіріледі.

Даму

Депрессияның рангі теориясы, бастапқыда "әлеуметтік бәсекелестік гипотезасы" деп белгілі болған. Сондықтан депрессия – бұл бейімделу функциясын орындайтын және құзыреттілікке қол жеткізуге бағытталған ритуалдық мінез-құлық.

Ұшуды тоқтату

ИДС-ті үлкен депрессияға айналдыруға мүмкін болатын факторлардың бірі – қашуға кедерес келтіру. Егер адамдар қауіпті жағдайлардан қашып құтыла алмаса, бұл "қоршауға түсу" депрессиялық белгілерді күшейте түсіп, жағдайдың созылмалы болуына әкелуі мүмкін. Әлеуметтік беделге ұмтылыс жасөспірімдер арасындағы қарым-қатынастарда айқын байқалады. Бұл теориялар "жеткілікті қарапайым" түсіндірмелер ұсынса да, олар эмпирикалық зерттеулерге негізделмегендіктен, нақты өмірде қолдану мүмкіндігі шектеулі.

Ашу .

Рангы теориясы депрессияның агрессияны тежеу және бағынышты мінез-құлықты ынталандыруға қызмет ететінін ұсынады. Бірақ, бұл теорияға қатысты сын – ренгі теориясы депрессияға шалдыққан адамдардағы ашудың деңгейі, бақылау тобындағылардан жоғары екенін түсіндіре алмайды. Дегенмен, рангі теориясының жақтастары бұл пікірді әлсіретіп, депрессияға шалдыққан адамдардың өшпенділігі әлеуметтік иерархиядағы "төмен дәрежелі" адамдарға (мысалы, балаларға) немесе заттарға (мысалы, жиһазға) қайта бағытталады деп санайды.

Қуат

Рангы теориясына тағы бір сын – ол әлеуметтік тұрғыдан күшті және басқаларды манипуляциялауға қабілетті, бірақ көрінетін мойынсұнушылық мінез-құлық танытатын депрессияға шалдыққан адамдарды ескермеуі мүмкін. Осы сынды жою үшін ранги теориясының жақтастары депрессияға шалдыққан адамдардың манипуляцияны тек қолдаушыларына ғана қолданатынын, осы арқылы қолдаудың агонистік сипатын (яғни, бәсекеде жеңіске жету үшін мақтанды) тәрбиелеушілікке (яғни, жеңілісті қабылдап, мойынсұнуға) өзгертуге тырысады деп санайды.

Көңіл күйі

Иерархияның жоғарғы сатысындағы адамдар депрессияға шалдығуы мүмкін, ал иерархияның төменгі сатысындағылардың бәрі де депрессиялық белгілерді көрсетпейді. Сондықтан, дәреже теориясын сынаушылар дәреже мен көңіл-күй арасындағы үйлеспеушілік осы түсіндірменің күшін әлсіретеді деп санайды. Дегенмен, бұл пікір дәреже теориясын тым қарапайымдастыруы мүмкін, себебі ол дәреже теориясының әлеуметтік салыстыру элементін ескермейді. Бұл элементке сәйкес, адамның өзінің дәрежесіне қанағаттанбауы, жоғары әлеуметтік дәрежеге қол жеткізген әріптестермен салыстыру нәтижесі болуы мүмкін. Сонымен қатар, дәреже теориясының жақтастары төмен дәрежедегі адамдардың сезіміне түсірілетін стресс, олардың сізді ығыстыруға тырысуы және жоғары дәрежедегі адамдардың сізді мазалауы сияқты факторлардың да әсер ететінін айтады.