Кіріспе
Кейбір жағдайларда заң міндеттемесінен босату ұқсас ұғым. Католик шіркеуінің канондық құқығының сот тәжірибесінде, бұл – белгілі бір жағдайларда заңның тікелей міндеттемесінен босату. Оның мақсаты – жалпы заңдарды жеке жағдайларда қатаң қолданудан туындайтын қиындықтарды жеңілдету, ал мәні – мұндай жағдайларда заңның қолданылуын уақытша тоқтата тұрып, заңды күшінде ұстау.
a similar concept
In the jurisprudence of the canon law of the Catholic Church, a dispensation is the exemption from the immediate obligation of law in certain cases. Its object is to modify the hardship often arising from the rigorous application of general laws to particular cases, and its essence is to preserve the law by suspending its operation in such cases.
Тұжырымдама
Бүкіл қоғамның игілігіне бағытталған заңдар кейбір жағдайларда немесе жеке адамдар үшін қолайсыз болуы мүмкін болғандықтан, заң шығарушы заңнан бас тартуға құқылы (кейде тіпті міндетті). Егер бас тартуға негіз болған жағдайлар өзгерсе, онда бұл құқық тоқтатылады. "Әділ және ақылға қонымды" деген бағалау нақты жағдай мен бас тартылатын заңның маңыздылығына байланысты болады.
Тарих
Каноникалық құқық теориясында, иелік ету құқығы заң шығару құқығының салдары болып табылады. Заң шығару құқығы сияқты, иелік ету құқығы да бұрын жалпы кеңестерге, тіпті провинциялық синодтарға берілген. Бірақ Батыста, Рим куриясының билігінің біртіндеп орталықтандырылуымен, ол католик шіркеуінің жоғары заң шығарушысы ретінде Папаға берілді.
Папалық диспензия
Паптық диспенсация – бұл Папаның жеке тұлғаларды белгілі бір канон заңдарынан босатуға мүмкіндік беретін эксклюзивті құқығы. Диспенсациялар екі санатқа бөлінеді: жалпы және некелік. Некелік диспенсациялар некені бастауға немесе оны таратуға бағытталған болуы мүмкін. Папаның жеке адамды немесе жағдайды заңнан босату билігі, оның Мәсіхтің өкілі ретіндегі мәртебесінен туындайды, бұл оның құдайға берілген билігі мен білімі, сондай-ақ юрисдикциясын білдіреді. Англия королі Генрих VIII-нің Катерина Арагондыққа жасаған алғашқы некесіне канон заңын бұзу себебінен – оның Генрихтің үлкен ағасы, Уэльс принці Артурдың жесірі болғандықтан – паптық диспенсация қажет болды. Ол осы диспенсацияны алды, бірақ кейін одан ажырасуға тырысқанда, екінші диспенсация ала алмады, бұл Риммен жарылуына себеп болды. Олардың қызы, Мэри Тюдор, шын ниетті католик, кейіннен әкесі тарапынан өлім жазасымен қорқытып, қысым көрсеткен кезде, протестанттық діннің негізгі қағидаларын орындаудан босату туралы құпия өтініш білдірді. Ерте орта ғасырларда, әсіресе 11-12 ғасырларда, шіркеу туыстық және қандастық қатынастарға қатысты канон заңдарын (біріншісі тек неке арқылы, екіншісі генетикалық байланыс арқылы) қалыптастырды, бұл өте алыс туыстық байланыстарды қамтуға арналған еді, сондықтан шағын және бір-бірімен байланысты еуропалық элиталар арасындағы көптеген некелерге Пападан немесе епископтан қымбат диспенсациялар қажет болды. Бұл теріс құбылыс ретінде танылды және кейіннен қарастырылатын туыстық байланыстардың шеңбері тарылды. 1059 жылы Рим кеңесінің он бірінші каноны туыстық және қандастық қатынастардың жетінші дәрежеге дейін кеңейтілгенін мойындады, бұл шектеулердің ең жоғары деңгейі болды. Иннокентий III Латеранның төртінші кеңесінде (1215) диспенсация қажеттілігін туыстық және қандастық қатынастарға төртінші дәрежеге дейін шектеді, ал Трент кеңесі (Sess. XXIV, c. iv, De Ref.) 16-шы ғасырда некеден тыс қатынастың заңдық әсерін туыстық қатынастың екінші дәрежесімен шектеді.
Некеге байланысты босату
Некелік рұхсаттама – бұл белгілі бір жағдайда некенің болуына кедергі келтіретін немесе оны жойғысыз ететін себептерді жеңілдету. Ол мыналар үшін берілуі мүмкін: (а) жоспарланған некеге қатысты немесе күдікті некені заңдастыру үшін; (б) құпия жағдайларда, немесе ашық жағдайларда, немесе екеуінде де; (в) тек ішкі форумда ғана, немесе сыртқы форумда (соңғысы біріншісін де қамтиды). Ішкі форумда рұхсаттама беру құқығы әрқашан құпия жағдайлармен ғана шектелмейді. Бұл терминдердің мағынасы бірдей емес. Осы бөлімдегі ақпарат ХХ ғасырдың басындағы Рим-католик канондық құқығына қатысты. Бұл канондық құқық 1917 жылғы Канондық құқық кодексімен және 1983 жылғы Канондық құқық кодексімен маңызды өзгерістерге ұшырады және қазіргі жағдайды көрсетуі тиіс емес.
Папа және оның Куриясы
Рим папасы Құдай заңына негізделген кедергілерден босатуға құқылы емес, бірақ жоғарыда сипатталғандай, ант беру, неке қию және толыққандыққа жетпеген некелер, немесе неофиттердің шомылу рәсімінен бұрын жарамды және толыққандыққа жеткен некелерден босатуға болады. Күмәнді жағдайларда ол күмәннің объективті құндылығы туралы шешім қабылдай алады. Шіркеу заңынан туындаған кедергілерге қатысты Папаның толық босату құқығы бар. Оның берген әрбір босатуы жарамды, ал жеткілікті себеппен әрекет еткен жағдайда – заңды да болады. Алайда, қоғамдық игілікті ескере отырып, ол бұл құқықты жеке өзі қолданбауы керек, ерекше жағдайларда ғана, нақты кедергілерге қатысты қолдануға болады. Мұндай жағдайлар – қателік, зорлық, діни қызметкерлік лауазым, дінге қатысты айырмашылық, жұбайларды өлтіру, тікелей туыстық желіде немесе бірінші дәрежедегі (тең) жанар туыстық желіде, сондай-ақ тікелей туыстық желідегі бірінші дәрежедегі (заңды қарым-қатынастан туған) туыстық байланыс. Әдетте Папа босату құқығын Рим конгрегациялары мен трибуналдары арқылы жүзеге асырады. 1900 жылдарға дейін Датария некеге кедергі келтірген жағдайда, немесе кедергі жақын уақыт ішінде жария болары белгілі болғанда, некеге босату үшін ең маңызды арна болды. Алайда, Қасиетті кеңсе сенім мәселелеріне байланысты немесе заңды түрде байланысты барлық кедергілерді, мысалы, дінге қатысты айырмашылықты, аралас дінді, діни қызметкерлік лауазымды және т.б. сыртқы форумда толық бақылауда ұстады. Ішкі форумда босату құқығы Пенитенциарияда болды, ал кедейлер немесе жартылай кедейлер жағдайында осы конгрегация сыртқы форумдағы қоғамдық кедергілерге қатысты босату құқығына ие болды. Пенитенциария Италиядан басқа елдердегі, тұрақты табыс беретін біріккен капиталы 5370 лирадан (шамамен 1050 доллар) аспайтын адамдарды кедейлер деп санады; ал капиталы 9396 лирадан (шамамен 1850 доллар) аспайтын адамдарды – жартылай кедейлер деп санады. Ол сондай-ақ қоғамдық кедергілерге қатысты жалпы босатулар жариялау құқығына ие болды, мысалы, 1907 жылғы 15 қарашадағы босату. Пропаганда Фиде өзінің юрисдикциясына жататын елдер үшін барлық босатуларды, сыртқы және ішкі форумдарда жүзеге асырумен жүктелді, ал Ресей, Латын Америкасы және кейбір апостолдық викариаттар мен префектуралар сияқты оған бағынышты елдер үшін – Ерекше шіркеу істерінің конгрегациясы. 1908 жылғы 3 қарашада осы конгрегациялардың міндеттері Папа Пий X Рим Куриясын қайта ұйымдастырған «Sapienti» Апостольдық Конституциясының нәтижесінде маңызды өзгерістерге ұшырады. Кедейлер немесе жартылай кедейлер жағдайындағы қоғамдық кедергілерден босату құқығы Датария мен Пенитенциариядан жаңадан құрылған Рим конгрегациясына – Sacramentorum дисциплинасының конгрегациясына (Congregatio de Disciplinâ Sacramentorum) берілді, ал Пенитенциария тек ішкі форумдағы құпия кедергілерден босату құқығын сақтап қалды. Қасиетті кеңсе өзінің құқықтарын сақтап қалды, бірақ үш бағытта нақты шектеулер қойды: (1) дінге қатысты айырмашылық; (2) аралас дін; (3) Паулиндық артықшылық. Пропаганда Фиде өзінің юрисдикциясындағы барлық елдер үшін босату алу арнасы болып қала берді, бірақ орындау бірлігі үшін некеге қатысты барлық мәселелерде тиісті конгрегациялардың шешіміне бағынуға міндетті болды, осылайша аралық функцияны атқарды. Америкада, АҚШ-та, Канадада және Ньюфаундлендте, ал Еуропада Британ аралдары Пропагандадан алынып, иерархиясы бар елдердің ортақ заңына бағындырылды. Ерекше шіркеу істерінің конгрегациясы барлық өкілеттіктерін жоғалтты; демек, бұрын оған бағынышты елдер кедергінің сипатына қарай Қасиетті кеңсеге немесе Sacramentorum дисциплинасының конгрегациясына жүгінуі керек. Конгрегацияның өкілеттіктері Киелі Тақ бос болған кезде тоқтатылады, бірақ ішкі форумдағы Апостольдық Пенитенциарияның өкілеттіктері тіпті ұлғаяды. Өкілеттіктері тоқтатылғанмен, конгрегацияның өкілеттіктерін шұғыл қажеттілік жағдайында қолдануға болады.
Епархиялық епископтар
Біз алдымен олардың тұрақты қабілеттерін қарастырамыз, қарапайым немесе тапсырылған, содан кейін олардың әдеттегі және уақытша қабілеттерін. Епископтар өздерінің қарапайым билігі (құқығы) бойынша Папаға жатпайтын шіркеу заңының тыйым салатын кедергілерінен босатуға құқылы. Осы кедергілер – бұл некеге кедергі келтіру, мәңгі тазалыққа берген серт, діни институттардағы серттер, аралас дін, тыйым салынған уақытта некелерде ашық түрде көрсету және салтанатты бата беру, Папа немесе апелляция жағдайында митрополит салған тыйым. Епископ сондай-ақ келесідей кедергілерден босатуға құқылы: Киелі Тақтың жасырын келісімімен, ол үш жағдайда Папа босату құқығын жүзеге асыруға дағдыланған құпия кедергілерден ішкі форумда босатуға болады: а) бұрын жасалған және толыққанды некелерде, шұғыл қажеттілік туындаған кезде (яғни, тараптар ұятсыздыққа немесе жандарына қауіп тудырмастан ажыратылмаса және Киелі Таққа немесе оның өкіліне жүгінуге уақыт болмаса) – бірақ мұндай неке шіркеу алдында заңды түрде жасалуы керек және келісімшарт жасасқан тараптардың кем дегенде біреуі кедергіден хабарсыз болуы керек; б) жасалуға жақын некелерде және қиын жағдайларда (perplexi), яғни, дайындық толық болғанда кешігу ұятқа немесе қорлауға әкелсе; в) кедергінің болуы туралы фактілік күмәнді жағдайда; мұндай жағдайда босату күшінде болады, тіпті егер уақыт өте келе кедергі анықталса және жарияланса да. Егер заң күмәнді болса, босату қажет емес; бірақ епископ, дұрыс деп санаса, осындай күмәндің бар екендігін және жеткіліктілігін ресми түрде жариялай алады. 1888 жылғы 20 ақпандағы Инквизиция немесе Киелі Офис қауымының жарлығымен, епархиялық епископтар және басқа да ординарлар (әсіресе, бөлінген аумаққа юрисдикциясы бар апостолдық викарий, апостолдық әкімші және апостолдық префект, сондай-ақ spiritualibus-тағы жалпы викарий және капитулярлық викарий) өте қауіпті (gravissimum) өлім қаупі кезінде шіркеу заңының барлық кедергілерінен (жасырын немесе ашық) босатуға құқылы, діни қызметкерлік және туыстық қатынас (заңды жыныстық қатынастан) тікелей желіде емес. Алайда, олар бұл құқықты тек нақты түрде бірге тұрып жатқан немесе жай ғана азаматтық некеде біріккен адамдардың пайдасына және тек Киелі Таққа жүгінуге уақыт болмаған жағдайда ғана пайдалана алады. Олар сондай-ақ мұндай одақтардың балаларын заңдастыра алады, бірақ зынадан немесе діни арамдықтан туғандарды емес. 1888 жылғы жарлыққа жасырын неке кедергісі де кіреді. Осы жарлық, сондай-ақ (кем дегенде Киелі Тақ басқа нұсқаулар бергенге дейін), экстремалды жағдайларда некеде діни қызметкердің және «Ne temere» жарлығымен талап етілетін екі куәгердің қатысуын болдырмауға рұқсат береді. Канонистер епископтардың осы қабілеттерге өздерінің қарапайым билігі бойынша немесе заңның жалпы тапсыруы бойынша ие болатыны туралы келіспейді. Бізге көрінетіндей, #1 бойынша сипатталғандары оларға қарапайым адамдар ретінде тиесілі, ал #2 бойынша берілгендері тапсырылған. Сондықтан олар біріншісін басқаға тапсыруға құқылы, ал екіншісін қайта тапсыру үшін 1888 жылғы жарлықта және оның 1889 жылғы 9 маусымдағы түсіндірмесінде белгіленген шектерге бағынуы керек. Яғни, егер бұл әдеттегі тапсыру туралы мәселе болса, онда оны тек приход діни қызметкерлері ғана қабылдауы керек және тек епископқа жүгінуге уақыт болмаған жағдайларда ғана. Белгілі бір мерзімге немесе шектеулі сандағы жағдайларға арналған тұрақты қабілеттерден басқа, епископтар Киелі Тақтан әдеттегі уақытша индульттар алады. Бұл қабілеттер белгілі «формулалар» арқылы беріледі, онда Киелі Тақ уақыт өте келе немесе жағдай талап еткенде кейбір шағын өзгерістер енгізеді. Бұл қабілеттер кең ауқымды түсіндіруді талап етеді. Дегенмен, оларды түсіндіру кезінде оларды қолдануды белгілі бір индультте белгіленген орындардан, адамдардан, жағдайлардың санынан және кедергілерден тыс кеңейту үшін оларды шығарған қауымның нақты заңнамасын есте ұстаған жөн. Епископқа тапсырылған осы қабілеттер оның қарапайым қабілеттерін ешқандай шектемейді; сондай-ақ, бір қауым берген қабілеттер басқа қауым берген қабілеттерге де әсер етпейді. Бір жағдайда бірнеше ерекше кедергілер пайда болған кезде және олардың біреуі епископтың билігінен асып түсетін болса, ол олардың ешқайсысынан босатуға құқылы емес. Егер епископ әрбір кедергіні жеке қараса, онда оның босатуға құқығы болмаса да, егер оның «de cumulo» деп аталатын қабілеті болмаса, оның әртүрлі қабілеттерін бір уақытта қолдана алмайды. Егер барлық кедергілер ашық болса және олардың біреуі оның қарапайым қабілеттерін асып түсетін болса, епископ өзінің викарияларына қабілеттерін тапсыруы қажет емес, өйткені 1897 жылдан бері олар әрқашан епископқа қарапайым адам ретінде беріледі, демек, викарийге де. Басқа діни қызметкерлерге қатысты, Киелі Офис 1898 жылғы 14 желтоқсандағы жарлығында болашақта уақытша қабілеттерді әрқашан қайта тапсыруға болатынын, егер индульт олай болмаса белгіленбесе, жариялады. Бұл қабілеттер Рим Куриясында берілген күнінен бастап күшінде болады. Іс жүзінде олар, әдетте, Папаның немесе оларға берілген епископтың өлімімен тоқтамайды, бірақ олардың орнына келгендерге (капитулярлық викарий, әкімші немесе жаңа епископ) көшеді. Белгілі бір мерзімге немесе шектеулі сандағы жағдайларға берілген қабілеттер мерзім немесе сан жеткенде тоқтатылады; бірақ оларды жаңаруды күтіп тұрғанда, епископ, кінәлі емес болса, оларды уақытша пайдалануын жалғастыра алады. Епископ өзінің әдеттегі қабілеттерін тек өзінің поддандыларының пайдасына ғана қолдана алады. «Ne temere» жарлығының (1907 жылғы 2 тамыз) некелік тәртібі, осылайша, нағыз канондық тұрақты мекенжайы бар немесе оның аумағында бір ай бойы тұрақты түрде тұратын барлық адамдарды, сондай-ақ, ешқандай тұрақты мекенжайы жоқ және бір ай бойы тұрақты түрде тұруға құқығы жоқ «ваги» деп қарастырады. Егер некелік кедергі екі тарапқа да ортақ болса, епископ өзінің поддандысын босататын болса, екінші тарапты да босатады.
By tacit consent of the Holy See he can dispense in foro interno from secret impediments from which the pope is wont to exercise his power of dispensing, in three cases: (a) in marriages already contracted and consummated, when urgent necessity arises (i. e. when the interested parties cannot be separated without scandal or endangering their souls, and there is no time to have recourse to the Holy See or to its delegate)—it is, however, necessary that such marriage shall have taken place in lawful form before the Church, and that one of the contracting parties at least shall have been ignorant of the impediment; (b) in marriages about to be contracted and which are called embarrassing (perplexi) cases, i. e. where everything being ready a delay would be defamatory or would cause scandal; (c) when there is a serious doubt of fact as to the existence of an impediment; in this case the dispensation seems to hold good, even though in course of time the impediment becomes certain, and even public. In cases where the law is doubtful no dispensation is necessary; but the bishop may, if he thinks proper, declare authentically the existence and sufficiency of such doubt. By virtue of a decree of the Congregation of the Inquisition or Holy Office (20 February 1888) diocesan bishops and other ordinaries (especially a Vicar Apostolic, administrator Apostolic and Prefect Apostolic, having jurisdiction over an allocated territory, also vicar general in spiritualibus and a vicar capitular) may dispense in very urgent (gravissimum) danger of death from all diriment impediments (secret or public) of ecclesiastical law, except priesthood and affinity (from lawful intercourse) in the direct line. However, they can use this privilege only in favour of persons actually living in real concubinage or united by a merely civil marriage, and only when there is no time for recourse to the Holy See. They may also legitimize the children of such unions, except those born of adultery or sacrilege. In the decree of 1888 is also included the impediment of clandestinity. This decree permits therefore (at least until the Holy See shall have issued other instructions) to dispense, in the case of concubinage or civil marriage, with the presence of the priest and of the two witnesses required by the Decree "Ne temere" in urgent cases of marriage in extremis. Canonists do not agree as to whether bishops hold these faculties by virtue of their ordinary power or by general delegation of the law. It seems to us more probable that those just described under #1 belong to them as ordinaries, while those under #2 are delegated. They are, therefore, empowered to delegate the former; in order to subdelegate the latter they must be guided by the limits fixed by the decree of 1888 and its interpretation dated 9 June 1889. That is, if it is a question of habitual delegation parish priests only should receive it, and only for cases where there is no time for recourse to the bishop. Besides the fixed perpetual faculties, bishops also receive from the Holy See habitual temporary indults for a certain period of time or for a limited number of cases. These faculties are granted by fixed "formulæ", in which the Holy See from time to time, or as occasion requires it, makes some slight modifications. These faculties call for a broad interpretation. Nevertheless, it is well to bear in mind, when interpreting them, the actual legislation of the Congregation whence they issue, so as not to extend their use beyond the places, persons, number of cases and impediments laid down in a given indult. Faculties thus delegated to a bishop do not in any way restrict his ordinary faculties; nor (in se) do the faculties issued by one Congregation affect those granted by another. When several specifically different impediments occur in the same case, and one of them exceeds the bishop's powers, he may not dispense from any of them. Even when the bishop has faculties for each impediment taken separately he cannot (unless he possesses the faculty known as de cumulo) use his various faculties simultaneously in a case where, all the impediments being public, one of them exceeds his ordinary faculties, it is not necessary for a bishop to delegate his faculties to his vicars general; since 1897 they were always granted to the bishop as ordinary, therefore to the vicar general also. With regard to other priests a decree of the holy Office (14 December 1898) declared that for the future temporary faculties may be always subdelegated unless the indult expressly states the contrary. These faculties are valid from the date when they were granted in the Roman Curia. In actual practice they do not expire, as a rule, at the death of the pope nor of the bishop to whom they were given, but pass on to those who take his place (the vicar capitular, the administrator or succeeding bishop). Faculties granted for a fixed period of time, or a limited number of cases, cease when the period or number has been reached; but while awaiting their renewal the bishop, unless culpably negligent, may continue to use them provisionally. A bishop can use his habitual faculties only in favour of his own subjects. The matrimonial discipline of the Decree Ne temere (2 August 1907) contemplates as such all persons having a true canonical domicile, or continuously resident for one month within his territory, also vagi, or persons who have no domicile anywhere and can claim no continuous stay of one month. When a matrimonial impediment is common to both parties the bishop, in dispensing his own subject, dispenses also the other.
Капитулярлық және бас викарийлер
Капитулярлық викарий немесе оның орнындағы заңды әкімші, епископтың өзінің әдеттегі юрисдикциясы немесе заңмен берілген өкілеттігі арқасында епископқа тиесілі барлық таратушылық құқықтарға ие болады; қазіргі тәртіп бойынша ол тіпті қайтыс болған епископқа белгілі бір мерзімге немесе шектеулі жағдайлар санына берілген әдеттегі құқықтарға да ие болады, тіпті егер индульт Н епископының атынан ресімделген болса да. Қазіргі Рим Папасының тәжірибесін ескеретін болсақ, бұл ерекше индульттерге де қатысты (төменде қараңыз). Бас викарий тағайындалуының күшімен епископтың тыйым салатын кедергілерге қатысты барлық әдеттегі құқықтарына ие болады, бірақ диримент кедергілері үшін жалпы құқықтық өкілеттіктер беру үшін арнайы мандат қажет. Әдеттегі уақытша құқықтарға келетін болсақ, олар қазір ординарийға бағытталғандықтан, бас викарий осы лауазымда болғанда оларға да ие болады. Ол сондай-ақ, егер индульт ординарийға бағытталған болса, ерекше индульттерді де пайдалана алады, ал егер бағытталмаған болса, епископ оны әрқашан басқаға жүктете алады, егер индультта керісі айтылмаса.
Қауым діни қызметкерлері және басқа да дін қызметкерлері
Қауымдық діни қызметкер заң бойынша тек өзі немесе оның алдыңғы қызметкері салған некеге тыйымды алып тастауға құқылы. Кейбір белгілі канонистер оған қиын жағдайларда (perplexi) – яғни, епископқа жүгінуге уақыт болмағанда – құпия кедергілерден босату өкілеттігін береді, бірақ бұл жағдайда қауіпсіздік үшін (ad cautelam) епископқа кейін жүгіну міндетті. Олар осындай өкілеттілікті мойындаушыларға да береді. Бұл пікір әлі де сенімді болып көрінеді, алайда, Penitentiaria мұндай жағдайлардағы арнайы өкілеттілігін өз өкілеттіктерінің тізімінде сақтап, оның қолданылуын шектей береді.
Арнайы кешірім беру
Егер ережесінің күшінен тыс диспенс алу мүмкіндігі болса немесе Киелі Таққа тікелей жүгінуге ерекше себептер болса, процедура өтініш (supplica) және жеке рескрипт арқылы жүргізіледі. Өтінішті берушінің өзі жасамауы мүмкін, тіпті оның өтініші бойынша да жасалмауы мүмкін; алайда, ол оны қабылдағанға дейін жарамсыз болып табылады. "Sapienti" Конституциясынан бері барлық сенушілердің Рим Конгрегациядарына тікелей жүгінуге құқығы бар болғанымен, өтініш әдетте ординарий арқылы (адамның туған жері немесе тұрақты мекенжайы, немесе "Ne temere" Жарлығынан кейін өтініш берушілердің бірінің тұрақты мекенжайы) жіберіледі, ол оны тиісті Конгрегацияға хат арқылы немесе аккредиттелген өкілі арқылы жібереді; бірақ егер сакраменталдық құпияға қатысты мәселе болса, ол тікелей Пенитенциарияға жіберіледі немесе епископтың өкіліне мөрленген конвертте тапсырылады, ол Пенитенциарияға жіберу үшін жауапты. Өтініште өтініш берушілердің (құпия жағдайларды Пенитенциарияға жібергендерді қоспағанда) толық аты-жөні (атасы мен христиандық есімі), оны жіберген ординарийдің аты-жөні немесе құпия жағдайларда рескрипт жіберуге тиіс дін қызметкерінің аты-жөні көрсетілуі керек; тараптардың жасы, әсіресе қандастық және туыстық қатынасқа қатысты диспенсацияларда; олардың діні, кем дегенде олардың біреуі католик емес болса; барлық кедергілердің сипаты, дәрежесі және саны (егер қоғамдық кедергіде Congregatio de Disciplinâ Sacramentorum немесе Киелі Офиске жүгіну қажет болса, ал құпия жағдайда Пенитенциарияға да жүгіну керек, сонда соңғысы қоғамдық кедергі туралы және тиісті Конгрегацияқа жүгінгенін білуі керек). Өтініште диспенсация берудің себептері және 1877 жылғы 9 мамырдағы Propaganda Fide нұсқаулығында көрсетілген басқа да жағдайлар да көрсетілуі керек (диспенсацияның жарамдылығы немесе заңдылығы үшін, инцестпен қатынасқа қатысты тармақты сақтау қажет емес, тіпті бұл жағдай ғана диспенсация берудің жалғыз себебі ретінде айтылған болса да). Егер қандастық екінші дәрежеде бірінші дәрежеге жақын болса, өтінішті епископтың өзі қолмен жазуы керек. Сондай-ақ ол Пенитенциариядан форма pauperum бойынша босату туралы өтініш жасаған өтініш берушілер жасаған кедейлік туралы декларацияға қол қоюы керек; егер оған бұған кедергі келтірсе, ол дін қызметкеріне өз атынан қол қоюға міндетті. Кедейлік туралы жалған мәлімдеме енді ешқандай жағдайда диспенсацияны жарамсыз етпейді; бірақ жалған мәлімдеме жасаушылар ар-ождан бойынша негізсіз ұсталған соманы қайтаруға міндетті (Рим Куриясы үшін 1908 жылғы 12 маусымдағы ереже). Көптеген мәселелер туралы қосымша ақпарат алу үшін арнайы каноникалық еңбектерге қараңыз, онда жарамсыздықты болдырмау үшін не айтылуы керектігіне қатысты барлық қажетті нұсқаулар бар. Егер бір өтініш (материалдық жағынан) обрепция немесе субрепцияға ұшыраса, сұралған жақсылық әлі берілмеген жағдайда, "реформалық декрет" деп аталатын немесе жақсылық берілген жағдайда "Perinde ac valere" деп аталатын хаттарды сұрау қажет. Егер осыдан кейін материалдық қателік анықталса, "Perinde ac valere super perinde ac valere" деген хаттарды қолдану керек. Диспенсация рескриптілері әдетте "комиссиялық аралас" формада жасалады, яғни олар орындаушыға тапсырылады, ол егер дәлелдемелер шындыққа сәйкес деп тапса, оларды орындауды жалғастыруға міндетті (si vera sint exposita). Канонистер рескрипттердің формасы бойынша екіге бөлінеді: комиссиялық аралас, оларды жіберген сәттен бастап берілген немесе орындалған кезде берілетін пайданы қамтиды. Гаспарридің пікірінше, өтінішті ұсынған кезде дәлелдемелердің шындыққа сәйкес болуы жеткілікті. Алайда, Пенитенциария рескриптілері талап еткен орындаушы, тіпті папа оны орындауды бастамай өлген жағдайда да, өз тапсырмасын қауіпсіз орындай алады. Ашық кедергілер үшін сотты орындаушы әдетте өтінішті жіберген ординарий, ал құпия кедергілер үшін өтініш беруші таңдаған мақұлданған мойындаушы. Арнайы уәкілеттік берілген жағдайда ғана, өкілетті тұлға рескрипттың түпнұсқасын көрмейінше, оны жарамды түрде орындай алмайды. Онда әдетте өтініш берушілердің дәлелдемелері тексерілуі тиіс деп жазылған. Әдетте, жарамды орындау үшін шарт болып табылмайтын бұл тексеру, мемлекеттік кедергілер болған жағдайда соттан тыс немесе қосымша тапсырма беру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл өтінішті ішкі сотта іштей мойындаушы тараптардың мойындауларын тыңдау кезінде бере алады. Егер тергеуде елеулі қателік табылмаса, орындаушы диспенсацияны жариялайды, яғни ол, әдетте, жазбаша түрде, әсіресе егер ол сыртқы сот орнында әрекет етсе, өтініш берушілерді босататын жарлықты жариялайды; егер рескрипт оған уәкілеттік берсе, ол сондай-ақ балаларды заңдастырады. Орындаушы дайындық шараларын қосымша тапсыруға құқылы болғанымен, егер рескрипт оны осылай рұхсаттамаса, жарлықты орындауды қосымша тапсыруға құқылы емес, егер ол басқа ординарийға қосымша тапсырма бермесе. Егер кедергі екі тарапқа да ортақ болса және олардың екеуі де оны білсе, орындау екеуі үшін де жүргізілуі керек; сондықтан, ішкі соттағы жағдайда, тараптардың бірінің мойындаушысы рескриптті орындағаннан кейін екінші тараптың мойындаушысына тапсырады. Орындаушы жарлықта көрсетілген шарттарды мұқият сақтауы керек, өйткені олардың кейбіреуі диспенсацияның жарамдылығы үшін қажетті шарттарды құрайды. Әдетте, жарамдылыққа қатысты осы шарттарды шартты қосылыс немесе мүлдем болмау туралы ескерту арқылы тануға болады (мысалы, dummodo, "егер"; et non aliter, "басқаша емес"). Алайда, егер шарт тек заң бойынша бұрыннан міндетті нәрсені белгілесе, ол тек еске салғыш күшке ие. Осы мәселеде де Рим Конгрегациядары мен Трибуналдарының заң тіліне және беделді авторларға назар аудару және кеңес алу қажет.
Деректерді беру себептері
Жалпы алғанда, диспенсацияларға қатысты белгіленген қағидаларға сәйкес, тіпті папаның өзі жеткілікті себепсіз берген некелік диспенсация заңсыз болар еді; кедергілер неғұрлым қиын және көп болса, оларды жоюға қозғаушы себептер де соғұрлым ауыр болуы керек. Негіссіз диспенсация, тіпті папа берген болса да, құдай заңына қатысты жағдайда күшсіз болып есептеледі; ал басқа епископтар немесе жоғары тұрған лауазым иелері қарапайым шіркеу заңына қатысты жағдайларда берген жағдайда да солай. Сонымен қатар, папа заңсыз әрекет жасағысы келмейді деп есептегендіктен, егер ол жалған айыптамаларға сүйеніп, тіпті шіркеудің қарапайым заңына қатысты болса да, диспенсация берген болса, онда ол жарамсыз болып табылады. Сондықтан диспенсацияларда қозғаушы немесе анықтаушы себептерді (causœ motivœ) және ынталандырушы немесе тек әсер ететін себептерді (causœ impulsivœ) ажырату қажет. Ақпарат жалған болған жағдайда ғана, одан да көп жағдайда ол өздігінен (motu proprio) және «белгілі бір біліммен» әрекет еткенде, жоғары тұрған лауазым иесі әділ ниетпен әрекет етеді деген болжам жасалады. Егер папа белгілі бір себеппен диспенсация беруден бас тартса, тиісті өкілеттік алған төменгі дәрежедегі лауазым иесі, сол жағдайда оның пікірі бойынша жеткілікті басқа себептермен диспенсация бере алады. Канонистер оның күшін әртүрлі бағалауы себепті, оны бірдей негізде беруге бола ма деген мәселеде келіспейді. Некелік диспенсация берудің жеткілікті себептерінің арасында каноникалық себептерді, яғни жалпы құқық пен каноникалық сот тәжірибесінде жеткілікті деп саналатын және қабылданған себептерді, сондай-ақ заңда нақты көзделмеген, бірақ жағдайларды немесе жеке жағдайларды ескере отырып, әділ қарауға лайық себептерді ажыратуға болады. Пропаганда Фиде (Propaganda Fide) 1877 жылдың 9 мамырында шығарған нұсқаулықта он алты каноникалық себеп көрсетілген. «Датарияның формасы» (Рим, 1901) жиырма сегіз себепті келтіреді, олар жеке немесе басқаларымен бірге жеткілікті болып табылады және барлық жеткілікті себептер үшін норма ретінде қызмет етеді; олар: орынның немесе орындардың шағындығы; орынның шағындығы және оның сыртында жеткілікті күйік алу мүмкін еместігі; күйік ақшаның болмауы; қалыңдық үшін күйік ақшаның жеткіліксіздігі; үлкен күйік ақша; күйік ақшаның үштен бір бөлігіне өсуі; отбасылық араздықтардың тоқтауы; бейбітшілікті сақтау; княздар немесе мемлекеттер арасындағы бейбітшілік келісімін жасау; мұра, күйік ақша немесе маңызды шарттық операциялар бойынша сот дауларынан аулақ болу; қалыңдықтың жетім болуы немесе отбасын күтуге жауапкершілігі болуы; қалыңдықтың жасы жиырма төрттен асуы; еркектердің аздығына байланысты басқа серік табудың қиындығы немесе олардың оның үйіне келудегі қиындықтары; католик туыстың дінін сақтау үміті; әртүрлі діндегі неке жасау қаупі; нашар дінді ұстанушы тарапты дінге көшіру үміті; мүлікті отбасыда сақтау; көрнекті немесе құрметті отбасын сақтау; тараптардың қасиеттері мен еңбегі; ұяттан немесе жаңылмай сақтану; өтініш берушілер арасында қарым-қатынас болғандығы немесе зорлау; азаматтық неке жасау қаупі; протестант пастырының алдында жасалған некені жарамсыз деп тану; соңғысы – папаның пікірі бойынша осылай деп шешілген барлық негізді себептер (мысалы, қоғамдық игілік) немесе өтініш берушілерді қоздыратын және папаға белгілі ерекше себептер, яғни өтініш берушілердің әлеуметтік статусы ескеріле отырып, олардың беделіне құрмет көрсету үшін жария етілмейтін себептер. Бұл себептердің бәрі ең қысқа түрінде айтылды. Олардың нақты күшін түсіну үшін, шіркеу кеңсесінің стилімен және беделді авторлардың тиісті еңбектерімен танысу қажет, әрқашан шамадан тыс формализмнен сақтану керек. Бұл себептердің тізімі толық емес; Қасиетті Орын диспенсация беру кезінде диспенсацияны шынымен ақтауға болатын кез келген маңызды жағдайларды қарастырады.
Зайырлы құқық эквиваленті
Диспенсация – лицензияның канондық теңдесі, Black's Law Dictionary сөздігінде көрсетілгендей, бұл – құзыретті орган рұқсат бермесе, әдетте заңсыз боларлық нәрсені істеуге берілген уәкілеттік.