Кіріспе
Жасырын оқыту – күшейтілмеген немесе ынталандырылмаған ақпаратты санасыз сақтау. Жасырын оқытуда адам ақпаратты санасыз сақтағаннан кейін ғана, кейінірек жеткілікті мотивация пайда болғанда мінез-құлқын өзгертеді. Жасырын оқыту дегеніміз, бір нәрсені тікелей бастан өткерудің орнына, оны байқау арқылы болашақ мінез-құлқына әсер ету мүмкіндігі. Байқау арқылы оқыту түрлі болуы мүмкін. Адам бір мінез-құлқыны байқап, кейіннен оны тікелей еліктемей, басқа уақытта қайталайды, тіпті оған ешкім сыйлық бермесе де. Әлеуметтік оқыту теориясында адамдар басқаларының сыйлық немесе жаза алғанын көреді, бұл оларда сезімдерді оятады және мінез-құлқына өзгеріс енгізуге жетелейді. Ал жасырын оқытуда сыйлықты немесе жазаны байқау болмайды. Жасырын оқыту – жануарлардың қоршаған ортаны, оның географиясын білуге ешқандай нақты ынтасыз бақылауы; бірақ кейіннен, тамақ табу немесе қиындықтан қашу сияқты биологиялық қажеттілік туғанда, олар осы білімді пайдалана алады. Стимулмен байланыстырудың, күшейтудің немесе мотивацияның болмауы осы оқыту түрін басқа оқыту теорияларынан, мысалы, оперативтік шарттау немесе классикалық шарттаудан ерекшелендіреді.
Latent learning is the subconscious retention of information without reinforcement or motivation. In latent learning, one changes behavior only when there is sufficient motivation later than when they subconsciously retained the information. Latent learning is when the observation of something, rather than experiencing something directly, can affect later behavior. Observational learning can be many things. A human observes a behavior, and later repeats that behavior at another time (not direct imitation) even though no one is rewarding them to do that behavior. In the social learning theory, humans observe others receiving rewards or punishments, which invokes feelings in the observer and motivates them to change their behavior. In latent learning particularly, there is no observation of a reward or punishment. Latent learning is simply animals observing their surroundings with no particular motivation to learn the geography of it; however, at a later date, they are able to exploit this knowledge when there is motivation such as the biological need to find food or escape trouble. The lack of reinforcement, associations, or motivation with a stimulus is what differentiates this type of learning from the other learning theories such as operant conditioning or classical conditioning.
Классикалық кондиционирлеу
Классикалық шарттану – жануарлар қайта-қайта болатын тәжірибелерінің нәтижесінде, кездейсоқ сияқты көрінетін стимулды сезінгенде, ақырында тамақ сияқты биологиялық стимулды сезінуі. Классикалық шарттанудың маңызды мысалы – Иван Павловтың тәжірибесі, онда иткелер эксперимент жүргізушілер тамақтандыру уақытымен байланыстыруға тырысқан қоңырауға шартты жауап көрсетті. Иткелер шарттандырылғаннан кейін, олар енді тек тамақ үшін ғана сұйықтық шығармайды, себебі тамақ – биологиялық қажеттілік және сондықтан шартсыз стимул. Иткелер енді қоңыраудың дыбысына сұйықтық шығара бастады, қоңырау шартты стимулға айналды, ал сұйықтық шығару – оған шартты жауап. Олар қоңыраудың дыбысынан сұйықтық шығарады, өйткені тамақ күтеді. Ал жасырын оқыту – жануардың оны оқытумен байланысты сыйақыға немесе стимулға мұқтаж болмаса да, бір нәрсені үйренуі. Сондықтан жануарлар ақпаратты тек ақпарат алу үшін қабылдайды, ол олардың миына сіңеді. Жасырын оқытудың маңызды мысалы – егеуқұйрықтардың санасыз түрде ақыл картасын жасауы және кейіннен сыйақы болғанда, мысалы, тамақ табу үшін сол ақпаратты пайдалануы. Бұл егеуқұйрықтар лабиринттің картасын білген, бірақ тамақ енгізілгенге дейін лабиринтті үйренуге ниеттері болмады.
Оператордың кондиционирленуі
Оперативті кондиционирлеу – жануарлардың мінез-құлқын сыйлықтар мен жазалар арқылы өзгерту қабілеті. Жасырын оқыту – жануарларға ынталандыру енгізілгенге дейін ойдағы картасын жасауға уақыт беріп, олардың мінез-құлқын өзгерту.
Әлеуметтік оқыту теориясы
Әлеуметтік оқыту теориясы мінез-құлықты бақылау арқылы үйренуге болады десе де, мұнда саналы түрде бақылау маңызды. Осы теория бойынша, егер белгілі бір мінез-құлыққа байланысты сыйлық немесе жаза бақыланса, мінез-құлықтың өзгеруі жиірек болады. Жасырын оқыту теориясы бақылау тұрғысынан ұқсас, бірақ оқу үшін күшейтудің қажет болмауымен ерекшеленеді.
Алғашқы зерттеулер
Эдвард К. Толманның классикалық зерттеуінде үш топты егеуқырларға (лабиринттерге) орналастырып, олардың мінез-құлқын екі аптадан астам уақыт бойы бақылады. 1-топтағы егеуқырлар әрқашан егеуқырдың соңында тамақ табады; 2-топтағы егеуқырлар ешқашан тамақ таба алмады; 3-топтағы егеуқырлар 10 күн бойы тамақ таба алмады, бірақ 11-ші күні тамақ алды. 1-топтағы егеуқырлар тез арада егеуқырдың соңына дейін жүгіруді үйренді; 2-топтағы егеуқырлар егеуқырда шарлады, бірақ артықшылықпен соңына қарай бармады. 3-топ 11-күні тамақ берілгенге дейін 2-топтағыдай әрекет етті; содан кейін олар тез арада егеуқырдың соңына дейін жүгіруді үйренді және келесі күні 1-топтағыдай әрекет етті. Бұл 3-топтағы егеуқырлар егеуқырдың құрылымын үйренгенін көрсетті, бірақ тамақпен нығайтусыз. Осы зерттеуге дейін жануарлар мұндай тапсырмаларды үйренуі үшін нығайту қажет деп есептелген. Басқа эксперименттер жасырын оқытудың қысқа мерзімде, мысалы 3–7 күн ішінде болатынын көрсетті. Басқа ерте зерттеулер арасында жануарларға егеуқырды зерттеуге рұқсат етіліп, содан кейін бос мақсат қорабында бір минут ұсталғанда, олар осындай мақсат бағыты берілмеген топтарға қарағанда егеуқырды әлдеқайда тез үйренген. 1949 жылы Джон Сьюард бір қолы ақ, екіншісі қара түсті Т-тәрізді егеуқырға егеуқырларды орналастырған зерттеулер жүргізді. Бір топқа тамақсыз егеуқырды зерттеуге 30 минут уақыт берілді, ал олар бір қолдың соңына жеткенде, оларды алып тастаған жоқ. Сьюард екі қолының біріне тамақ салып қойды. Бұл зерттеу тобындағы егеуқырлар егеуқырды бұрын зерттеп көрмеген басқа топқа қарағанда, сыйлықпен марапатталған қолмен тез төмен түсіп кетуді үйренді. Bendig осыған ұқсас нәтижелерді 1952 жылы тауып алды, онда егеуқырлар судан қашып шығу үшін өзгертілген Т-егеуқырда тамақпен тойып, содан кейін аш кезінде сыналды. Тамақтан айырылған кезде егеуқырға қайтарылғанда, егеуқырлар тамақтың қайда орналасқанын үйренді, бұл жаттығу кезеңінде егеуқырға берілген алдын ала әсерлер санымен көбейді. Бұл жасырын оқытудың әртүрлі деңгейін көрсетті. Жасырын оқытудың алғашқы зерттеулерінің көпшілігі егеуқырлармен жүргізілді, бірақ Стивенсонның 1954 жылғы зерттеуі балаларда оқытудың осы әдісін зерттеді. Стивенсон балалардан кілтті табу үшін бірнеше заттарды зерттеуді талап етті, содан кейін ол кілтсіз заттар туралы балалардың білімі туралы анықтады.
Сәбилердің жасырын оқытуы
Адамның жасырын білім алу қабілеті нәрестелердің оларды қолдану дағдылары пайда болмаған кезде алған білімдерін пайдалануына маңызды үлес қосатын секілді. Мысалы, нәрестелер 6 айға дейін еліктеу дағдысын игермейді. Бір тәжірибеде бір топ нәрестелер үш айлық шағында А және В қол қуыршақтарын бірден көрді. Ал басқа бақылау тобы, осы жастағы нәрестелер, тек А қуыршағымен таныстырылды. Барлық нәрестелерге 6 айға дейін А қуыршағы үнемі көрсетілді. Алты айлық болған соң, зерттеушілер бірінші қуыршаққа белгілі бір әрекет жасады, ал нәрестелер оны бақылады. Содан кейін барлық нәрестелерге А және В қуыршақтары көрсетілді. Үш айлық шағында екі қуыршақты көрген нәрестелер, екі қуыршақты бірге көрмеген бақылау тобына қарағанда В қуыршағында осы әрекетті едәуір жиірек еліктеді. Бұл алдын ала танысқан нәрестелердің ешқандай ынталандырусыз қуыршақтар арасында байланыс орнатқанын көрсетеді. Бұл нәрестелердің жасырын білім алуын көрсетеді, яғни нәрестелер байқау арқылы оқуға қабілетті, тіпті олар үлкен болғанша оқуда екенін көрсетпесе де.
Түрлі дәрілердің жасырын білімге әсері
Адамдар қолданатын көптеген есірткілер дофаминды, яғни адамдардың сыйлық іздеуге ынталандыратын нейротрансмиттерді имитациялайды. Зейін қойыларлық жайт, дофамин жетіспесе де, зебра балықтары кофеин берілген жағдайда сыйлық туралы жасырын түрде білім ала алады. Егер оларға оқу алдында кофеин берілсе, кейін дофамин берілген кезде алған білімдерін пайдаланып сыйлықты таба алады. Алкоголь жасырын оқуға кедеріл келтіруі мүмкін. Кейбір зебра балықтары лабиринтті зерттеуге кіріспес бұрын алкогольдің әсеріне түсті, содан кейін лабиринтте сыйлық пайда болғанда алкоголь әсеріне түсуі жалғасты. Бұл зебра балықтары алкогольге тәуелді емес бақылау тобына қарағанда лабиринтте сыйлықты табуға көбірек уақыт жұмсады, тіпті олардың ынтасы бірдей болса да. Дегенмен, зебра балықтары алкогольге қанша уақыт бойы ұшыраса, оның жасырын оқуға әсері соншалықты азайды деген қорытындыға келді. Тағы бір тәжірибелік топ – алкогольді қабылдаудан бас тартқан зебра балықтары. Ең нашар нәтиже көрсеткен зебра балықтары ұзақ уақыт бойы алкогольге тәуелді болған, содан кейін сыйлық енгізілгенге дейін одан бас тарған. Бұл балықтарда ынтаның жоқтығы, моторлық дисфункция байқалды және олар лабиринтті жасырын оқымаған сияқты көрінді.
Жасырын оқытуға әсер ететін басқа факторлар
Мидың жасырын оқуға жауапты нақты аймағы анықталмаса да, медиалдық уақытша амнезиясы бар пациенттерде бейнелеуді қажет ететін жасырын оқу міндеттемесімен ерекше қиындықтар байқалды. Егешқұйрықтармен жүргізілген тағы бір зерттеуде, прионды протеиннің жоқтығы су лабиринтіндегі жасырын оқу міндеттемесінде жасырын оқу және басқа да есте сақтау функцияларын бұзатыны анықталды. Фенциклидиннің жетіспеуі де су табу міндеттемесінде жасырын оқуға кедерілді.