Жан-Пьер Бемба: Конголық саясаткердің өмірі мен қызметі

Кіріспе

Конголық саясаткер Жан Пьер Бемба Гомбо (1962 жылғы 4 қарашада туған) – Конго Демократиялық Республикасының (КДР) саясаткері. 2023 жылдан бері Қорғаныс министрінің орынбасары қызметін атқарып келеді. Бұрын 2003 жылғы 17 шілдеден 2006 жылғы желтоқсанға дейін Конго Демократиялық Республикасының өтпелі үкіметіндегі төрт вице-президенттің бірі болған. Ол Конгоны азат ету қозғалысын (КАҚ) басқарды, бұл көтерілісшіл топ кейіннен саяси партияға айналды. 2006 жылғы президенттік сайлауда екінші орынды иеленді. 2007 жылдың қаңтар айында Сенатқа сайланды. 2008 жылы Еуропаға сапары барысында Бемба Халықаралық қылмыстық соттың (ХҚС) адамзатқа қарсы және соғыс қылмыстары бойынша айыптауымен тұтқындалды. Ол Гаагадағы түрмеде 10 жыл өтті; 8 жыл сот процесі мен үкімді күтіп, ал 2016 жылы сотталғаннан кейін тағы 2 жыл. 2018 жылы апелляциялық сот шешімімен үкім күштен шығарылды. Сот Рим статутында сот ережелерін белгілейтін заңда сотталуды күтіп отырған адамның түрмеде болу мерзімі шектелемегендіктен, Бемба өтемақы алуға құқылы емес деп шешті. Сот мүше мемлекеттерді осы заңның тиісті ережелерін шұғыл түрде қарауға шақырды. Бірақ мұндай тексеру әлі өткізілген жоқ. 2018 жылы Бемба КДР-ға оралды және содан бері ұлттық саясатқа белсенді қатысып келеді.

Өмірбаян

Бемба Солтүстік Убангидегі Бокадада дүниеге келген. Бемба Брюссельдегі пансионда оқыды, содан кейін ICHEC Брюссель басқару мектебінде экономиканы оқыды.

МХК көтеріліс жылдары

МКК қозғалысы 1998 жылы Конго Демократиялық Республикасының Ориенталь провинциясында Екінші Конго соғысы басталған кезде құрылды. Оның негізін қалаушы Саид Бемба былай деді: "Мен қарулы қозғалыс ұйымдастыру мүмкіндігін байқадым. Сондықтан мен сенімді серіктестер іздедім. Аймақтағы екі ел қызығушылық танытты, бірақ мен өтінішімді угандалықтарға жолдадым. Олар мақұлдағандықтан, мен олармен келісімге келдім". Уақыт өте келе, қозғалыс Экватор провинциясына тарады және Гбадолитте бекінді. Көптеген басқыншыл топтар сияқты, МКК-нің де мақсаты Киншаса астанасын бағындыру еді.

Орталық Африка Республикасындағы қатысу

2002 жылы Орталық Африка Республикасының президенті Анже Феликс Патасе МКК-ні елiне шақырып, төңкерiс талпынысын басуға көмектесуiн сұрады. Адам құқықтарын қорғайтын белсендiлер МКК жауынгерлерiн осы қақтығыс кезінде азаматтарға қарсы қырқындар жасады деп айыптады.

Вице-президент

2003 жылы Бемба уақытша үкіметте төрт вице-президенттің біріне айналды.

2006 жылғы президенттік сайлау

Бемба 2006 жылғы 30 шілдеде Конго президенттік сайлауына түскен 33 үміткердің бірі болды. Оның басты сайлау ұраны – "Жүз пайыз конголық" – көпшілік тарапынан көш бастап тұрған президент Жозеф Кабилаға жасалған шабуыл ретінде қабылдады. Бемба елдің батыс, лингала тілінде сөйлейтін аймағында, соның ішінде астана Киншасада да маңызды қолдауға ие болды. Дауыс беруден кейін Кабила көпшілік дауыс жинап, Бембамен екінші тур өткізбеуі мүмкін бе деген үлкен күмәндік туды, себебі Бемба Кабиланың басты қарсыласы саналды. Бірақ 20 тамызда жарияланған нәтижелер бойынша Кабила 44%, ал Бемба 20% дауыс алды.

Сайлау комиссиясы 15 қарашада ресми нәтижелерді жариялады, Кабила 58,05% дауыспен жеңіске жетті, ал Бембаның жақтастары алаяқтыққа қарсы айыптаулар жасады. 2006 жылғы 27 қарашада Конго Демократиялық Республикасының Жоғарғы соты Бембаның алаяқтық туралы шағымдарын қабылдамады және Кабиланы Конгоның жаңа сайланған президенті ретінде растады. Бір күннен кейін Бемба сот шешімімен келіспесе де, "елдің мүддесі үшін, бейбітшілікті сақтау және елді хаос пен зорлық-зомбылықтан құтқару үшін" саяси оппозицияны басқарып, жүйеге қатысатынын мәлімдеді. Ол 6 желтоқсанда Кабиланың қызметке кірісу салтанатына қатыспады. 8 желтоқсанда МКК Бембаның 2007 жылғы қаңтардағы сенаторлық сайлауда Киншасадан Сенатқа үміткер боларын хабарлады, және ол сәттілікпен орын жеңіп алды.

2007 жылғы наурыз

2007 жылдың наурыз айында Бембаның өміріне жасалған тағы бір қастандық Бембаның резиденциясы маңында қақтығысқа әкеп соқты. Көптеген әскерилер мен бейбіт тұрғындар қаза тапты деген хабар тарады. Бемба атысты тоқтатуға және келіссөздер жүргізуге шақырды, содан кейін Оңтүстік Африка елшілігіне синып қалды. 23 наурыздағы ұрыстар жалғасқанда, Бембаны тұтқындауға ордер берілгені хабарланды, оны мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыптады. Бемба сенатор ретінде иммунитетке ие болғанымен, елдің бас прокуроры парламенттен оның иммунитетін алып тастауды сұрады. 26 наурызда Кабила келіссөздер арқылы қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкін емес екенін айтып, тәртіпті қалпына келтірудің маңыздылығына назар салды. Бемба диктатура қаупі бар екенін ескертіп, қауіпсіздік алаңдауларын айта отырып, елден кетуге дайын екенін мәлімдеді. Айдың соңында Бембаның сынған аяғын емдеу үшін Португалияға бару жоспарлап отырғаны хабарланды; ол бұрын да бірнеше ай бойы аяғын сол жерде емдеткен болатын. 30 наурызда Португалия елшісі Бембаның Португалияға емделуге баруы күтіліп отырғанын, бірақ ол жерде саяси эмигрант ретінде қалуы жоқ екенін мәлімдеді. 9 сәуірде Сенат 60 күндік сапарды мақұлдады. 11 сәуірде Бемба Оңтүстік Африка елшілігінен шығып, БҰҰ MONUC күштерімен әуежайға жеткізілді, содан кейін әйелі мен балаларымен бірге Португалияға ұшып кетті. Наурыздағы зорлық-зомбылықтан кейін Бембаның партиясы, MLC, үкімет тарапынан тұтқындаулар мен қорқытулар арқылы мақсатқа алынып отырғанын және оның штаб-пәтерін үкіметтік күштер басып алғанын мәлімдеді. 13 сәуірде партия осы қорқытулар мен қауіпсіздіксіздікке байланысты Ұлттық Ассамблеядағы қатысуын тоқтатты. Маусымның бірінші жартысында Сенат белгілеген 60 күн аяқталғанына қарамастан, Бемба қауіпсіздік алаңдауларына байланысты Конго Демократиялық Республикасына қайтып оралмайтыны хабарланды. MLC атқарушы хатшысы Томас Лухаканың сөзіне сүйенсек, Бемба медициналық жағдайдан оралып, саясатқа қайта қатыса алады, сондай-ақ оның оралуын жеңілдету үшін саяси шешім қабылдау қажеттігін айтты. Сенаттың рұқсатысыз, ол Сенат отырыстарының төрттен бірінен артыққа қатыспаса, орыннан автоматты түрде айырылады, егер осы қатыспаулардың себебі нақты дәлелденбесе. 15 маусымда Сенат Бембаның рұқсат етілген қатысу мерзімін 31 шілдеге дейін ұзартты, бұл шешімге 12 маусымдағы Бембаның қосымша уақыт сұраған хаты себеп болды. Бұл хатында ол оралуға және саясатқа қатысуға дайын екенін білдірді, бірақ сонымен қатар қауіпсіздігіне алаңдаушылық танытты. 13 шілдеде Бемба даму және гуманитарлық көмек жөніндегі Еуропалық комиссар Луи Мишельмен кездесті. Мишельдің сөзіне сүйенсек, Бемба "президенттік көпшілікке күмәнді пайдасын тигізуді көздейді" және "тұрақсыздандыру әрекеті ретінде қарастырылуы мүмкін" ештеңе жасамайды немесе айтпайды. Ол 31 шілдедегі мерзімге дейін оралмады, оның өкілі қауіпсіздік алаңдауларын алға тартты; Сенат 15 қыркүйекке дейін демалысқа кетті, ал Сенат төрағасы Кенго ва Дондо Сенат отырыс сессиясында болмағандықтан Бембаға ешқандай жаза берілмейтінін мәлімдеді. 1 тамызда жарияланған мәлімдемесінде Бемба 15 қыркүйекке дейін оралуды қалайтынын айтты. 7 қыркүйекте Бембаның Португалияда Ұлттық Ассамблея төрағасы Витал Камергемен кездескені хабарланды, олар оның оралу мүмкіндігін талқылады. 2007 жылдың қарашасында ол Бельгияға сапар шегіп, 5 қарашада Бельгияның сыртқы істер министрі Карел Де Гухтпен кездесті. 2008 жылдың наурыз айындағы сұхбатында Бемба өзін "мәжбүрлі түрде эмиграцияда" екенін айтты және үкімет диктатураға қарай жылжып бара жатқан сияқты көрінеді деп мәлімдеді.

A further attempt on Bemba's life in March 2007 led to an outbreak of fighting near Bemba's residence. A number of soldiers and civilians were reported killed. Bemba called for a ceasefire and negotiations and took refuge in the South African embassy. As fighting continued on 23 March, it was announced that a warrant for Bemba's arrest had been issued, accusing him of high treason. Although Bemba enjoyed immunity as a senator, the country's chief prosecutor said that he would ask parliament to remove it. On 26 March, Kabila said that security could not be guaranteed through negotiation and referred to the importance of restoring order. Bemba warned of a potential for dictatorship and foreshadowed his retreat into exile, citing security concerns. Late in the month it was reported that Bemba planned to travel to Portugal for treatment of a broken leg; he had already received treatment for his leg there in previous months. The Portuguese ambassador subsequently said on 30 March that Bemba was expected to go to Portugal for treatment, but was not going into exile there. On 9 April, the Senate approved the trip, for a period of 60 days. On 11 April, Bemba left the South African embassy and was taken to the airport by U. N. MONUC forces, then flown out of the country to Portugal, along with his wife and children. Following the outbreak of violence in March, Bemba's party, the MLC, said that it was being targeted by the government through arrests and intimidation, and that its headquarters was occupied by government forces. On 13 April, the party suspended its participation in the National Assembly due to this intimidation and insecurity. In the first half of June, it was reported that, despite the expiration of the 60 days prescribed by the Senate, Bemba would not return to the DRC due to safety concerns. According to MLC executive secretary Thomas Luhaka, Bemba was medically able to return and take part in politics again, and Luhaka called for a political solution to facilitate his return. Without Senate permission to be absent, he would automatically lose his seat if absent from over a quarter of Senate sessions, unless the absences were justified. On 15 June, the Senate extended Bemba's permitted absence until 31 July, following a request from Bemba in a 12 June letter in asking for more time. In this letter he expressed a readiness to return and take part in politics, but also expressed concerns about his safety. On 13 July, Bemba met with Louis Michel, the European Commissioner for Development & Humanitarian Aid. According to Michel, Bemba "intends to give the presidential majority the benefit of the doubt" and would not do or say anything "that could be taken as an attempt at destabilisation". He did not return by the deadline on 31 July, with a spokesman citing continued security concerns; the Senate was then in recess until 15 September, and Senate President Kengo wa Dondo said that Bemba would not be penalized for being away during this period because the Senate was not in session. In a statement published on 1 August, Bemba said that he wanted to return before 15 September. It was announced on 7 September that Bemba had met with National Assembly President Vital Kamerhe in Portugal to discuss his potential return. In November 2007, he visited Belgium and met with Belgian Foreign Minister Karel De Gucht on 5 November. In a March 2008 interview, Bemba said that he was in "forced exile" and that it seemed the government was moving towards a dictatorship.

Тұтқындау және сотталу

2008 жылғы 24 мамырда Бемба Брюссельдің жанында тұтқындалды. 2008 жылғы 3 шілдеде ол ХКС-ге (Халықаралық қылмыстық сотқа) тапсырылды және Гаагадағы ұстау орталығына жіберілді. Орталық Африка Республикасында ХКС жүргізген тергеуге байланысты тұтқындалған жалғыз адам ол болды. Бембаның соты 2010 жылғы 22 қарашада басталды және төрт жылға созылды. Прокурор Фату Бенсуда болды. Үкім шығарылғанға дейін тағы екі жыл өтті. Бұл Халықаралық қылмыстық соттың (ХКС) сексуалдық зорлық-зомбылық үшін алғаш рет соттағаны болды. Сотта қылмыстық жауапкершілік теориясы зерттелді, яғни, қылмыстың алдын алмаған немесе жазаламаған алыс командир адамзатқа қарсы қылмыстар мен соғыс қылмыстары үшін жауапты болуы мүмкін бе деген мәселе қаралды. 2016 жылғы 21 маусымда ХКС Бембаны оның Конго Азаттық Қозғалысы (MLC) жасаған соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар үшін 18 жылға бас бостандығынан айырды. 2017 жылғы наурызда ол сот процесінде куәгерлерге араласуы үшін ХКС-тен қосымша бір жылға бас бостандығынан айырылды және 300 000 еуро (324 000 АҚШ доллары) айыппұл төледі. 2016 жылғы 28 қыркүйекте Бемба ХКС апелляциялық палатасына 18 жылдық жазасына қатысты апелляция берді, онда сот шешімінде көптеген процестік және құқықтық қателер бар екенін, сондай-ақ сот процесінің бұзылғанын мәлімдеді. Апелляция негізінен Бембаның әділ сотқа тартылуы, қылмыстық айыптамалардың нақтылығы мәселелерін қарастырды. Судья Кристин Ван ден Вингарт. Ол оның адамдарының іс-әрекеттеріне жауапты емес екенін, ал төменгі сот "Бембаның Орталық Африка Республикасында қылмыстарды тергеп, жазалау мүмкіндігі шектеулі екенін көрсететін маңызды куәліктерді елемегенін" айтты. Сот Рим Статутында (сот ережелерін белгілейтін құжатта) сотталуды күтіп отырған адамның түрмеде өткізетін уақытына шектеу қойылмағанын ескере отырып, Бембаның өтемақы алуға құқығы жоқ екенін шешті. Ол мүше мемлекеттерді осы Статуттың тиісті ережелерін шұғыл түрде қарап шығуға шақырды.

2018 жылдан қазіргі уақытқа дейін

2018 жылдың 1 тамызында Бемба 11 жылдық жер аударылу мен түрмеде болудан кейін Конго Демократиялық Республикасына оралды. Ол 2018 жылғы сайлауда Конго Демократиялық Республикасының Президенті лауазымына кандидат болуға тырысты және көптеген сарапшылар оны ең күшті оппозициялық кандидат деп санайтын. Елдің Тәуелсіз Ұлттық Сайлау Комиссиясы жүргізген тексеру нәтижесінде оның сайлауға қатысуына тыйым салынды. Сайлау комиссиясының және Католик шіркеуінің бақылау миссиясының деректерін талдаған журналистер оның жеңіске жеткенін мәлімдесе де, сайлау комиссиясының ресми нәтижесі бойынша Феликс Чисекеди жеңіске ие болды. 2023 жылға қарай Бемба Конго Демократиялық Республикасының саяси өміріне белсенді қатысып жатты. 2023 жылдың 23 наурызында Чисекеди үкіметтегі өзгерістер кезінде Бембаны Қорғаныс министрі етіп тағайындады.