Кіріспе
Конголық саясаткер және сепаратисттік көшбасшы (1919–1969), Мозэ Капенда Тшембе (кейде Тшембе деп жазылады) (10 қараша 1919 – 29 маусым 1969) – конголық бизнесмен және саясаткер. Ол 1960 жылдан 1963 жылға дейін Катанга мемлекетінің президенті, ал 1964 жылдан 1965 жылға дейін Конго Демократиялық Республикасының премьер-министрі болды. Тшембе аристократиялық лунда отбасында дүниеге келген. Саясатқа араласпас бұрын Катанга провинциясында бірнеше бизнес жүргізді, 1958 жылы батысқа бағытталған, коммунизмге қарсы CONAKAT партиясын құрды және Катанга провинциясының автономиясын жақтады. Конго 1960 жылдың маусымында тәуелсіздік алғаннан кейін Тшембе автономиялы провинцияның президенті болды және көп ұзамай орталық үкіметтің солшыл премьер-министрі Патрис Лумумбамен қақтығысқа түсті. Лумумбаны коммунистік көзқарастас болуде айыптап, Тшембе Катанганың тәуелсіздігін жариялады, осылайша Катанга мемлекеті құрылып, Конго дағдарысына себепкер болды. Лумумбаның құлатылып, өлімге кесілуінен кейін 1963 жылы Катанга көтерілісі басылды, бұл Тшембені елден қуғынға ұшыратуға мәжбүр етті. Келесі жылы ол Лумумбаның жақтастарының Симба көтерілісіне қарсы жаңа коалициялық үкімет құрамында елдің премьер-министрі болды. 1965 жылы ол CONACO альянсын құрды, ол наурыз және сәуір айларында өткен жалпы сайлауда үлкен жеңіске жетті. Бірақ сол жылдың қазан айында ол премьер-министр лауазымынан босатылып, оның орнына Эварист Кимба тағайындалды. 1965 жылдың қараша айтында Конго дағдарысын аяқтаған төңкерістен кейін ол мемлекетке опасыздық жасады деген айып тағылып, қайтадан елден қуғынға ұшырады. Ол төрт жылдан кейін қайтыс болды.
Moïse Kapenda Tshombe (sometimes written Tshombé) (10 November 1919 – 29 June 1969) was a Congolese businessman and politician. He served as the president of the secessionist State of Katanga from 1960 to 1963 and as prime minister of the Democratic Republic of the Congo from 1964 to 1965. Tshombe was born to an aristocratic Lunda family and ran several businesses in Katanga Province before becoming involved in politics, cofounding the pro Western, anti communist CONAKAT party in 1958 and advocating for autonomy for Katanga province. Following the Congo's accession to independence in June 1960, Tshombe became president of the autonomous province, and soon came into conflict with the central government's leftist prime minister, Patrice Lumumba. Accusing Lumumba of communist sympathies, Tshombe declared Katanga's independence as the breakaway State of Katanga, contributing to the Congo Crisis. Following Lumumba's overthrow and execution, the Katanga rebellion was suppressed in 1963, forcing Tshombe into exile. The following year, he was made prime minister of the country as part of a new coalition government against the Simba rebellion by Lumumba's supporters. In 1965, he founded the CONACO alliance, which comfortably won the March and April general elections. However, he was dismissed as Prime Minister in October of that year, being replaced by Évariste Kimba. Following the November 1965 coup which ended the Congo Crisis, he was charged with treason and was forced into exile again. He died four years later.
Ерте өмір
Лунда этносының мүшесі Тшембе Бельгия Конгосының Мусумба қаласының жанындағы сәтті кәсіпкердің ұлы болып дүниеге келді. Тшембе отбасы Лунда патшалық әулетіне жатты, және бірнеше Тшембелер Лунда халқының дәстүрлі патшасы – Мваант Яв лауазымында билік еткен. Ол американдық миссионерлік мектепте білім алып, кейін бухгалтер мамандығын меңгерді. 1950 жылдары Катанга провинциясындағы дүкендер желісін басқарды, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Тшембе бірнеше кәсіпорын ашты, бірақ олардың барлығы да сәтсіз болды, сондықтан оның бай отбасы оны қаржылық тұрғыдан қолдауға мәжбүр болды. Кейін Тшембе саясатқа қатысты. Катанга Бельгия Конгосының басқа провинцияларынан мыс, қалайы және уран кеніштеріне байлығымен ерекшеленді, оларды Union Minière компаниясы өндірді. Кен байлығының арқасында 1950 жылдары 32 000 бельгиялық Катангаға қоныстанды, бұл Бельгия Конгосының басқа провинцияларынан ақтардың ең көп шоғырланған жері болды. Тау-кен өнеркәсібі Африка стандарттары бойынша жақсы жалақы төлейтін жұмыс орындарын ұсынды, сондықтан Катанга провинциясы Бельгия Конгосының басқа провинцияларынан иммигранттарды тартты. Тшембе, Лунда патшалық әулетінің көптеген өкілдері сияқты, отарлаушы элитамен жақын байланыста болды және Катангаға келіп жатқан Касаи Балуба халқының көптігінен қорқыныш сезінді. 1950 жылдардың соңында бельгиялықтар Бельгия Конгосында демократияның шектеулі деңгейін рұхсат етті, ал 1957 жылы өткен алғашқы қалалық сайлауда сайланған әкімдердің көпшілігі Балуба халқынан болды, бұл Лунда халқының өз провинциясында шеттетілген топқа айналуы мүмкін деген қауіпті тудырды. Тшембе саяси аренаға 1957 жылы Балуба халқының үстемдігіне қарсы тұру үшін қатысты.
Саяси мансап
Ол Годфройд Мунонгомен бірге Катанга тайпалық бірлестіктерінің конфедерациясы (CONAKAT) партиясын құрды. CONAKAT Бельгия отарлық империясынан тәуелсіз, федеративтік Конгоны жақтады. CONAKAT 1958 жылғы қазан айында Бельгия Конгосының басқа провинцияларынан Катангаға жасалған "көші-қон" мәселесін шешу мақсатымен құрылды, ал оның бағдарламасында "көші-қонды" тоқтату арқылы Катанганың "жергілікті" халқының құқықтарын қорғау көзделген. CONAKAT-ты қолдаушылардың көп бөлігі Лунда, Батабва, Тшоуке және Байеке тайпаларынан болды, олардың көпшілігі Оңтүстік Катангада тұрды. Лунда элитасының өкілдерімен бірге аристократ Тшембе 17-18 ғасырларда Солтүстік Анголаның, Оңтүстік Бельгия Конгосының және Солтүстік Родезияның (қазіргі Замбия) көп бөлігін қамтыған Лунда Корольдігін сағынышпен еске алды. CONAKAT Катанганың ақ бельгиялық қоныс аударушыларын ұсынып тұрған Union Katangaise партиясымен сайлауалды одақ құрды. CONAKAT және Union Katangaise екеуі де Катанганың тәуелсіз Конго құрамында кең ауқымды автономияны қалаған, бұл кен өнеркәсібінен түскен табысты Катангада қалдыру үшін қажет болды. CONAKAT автономияны талап етуімен және "көші-қонды" шектеуге ұсынуымен салыстырғанда, Катангадағы "көшіп келгендер" көбінесе орталықтандырылған мемлекетті жақтаған партияларды қолдады.
Катанганың президенті
CONAKAT 1960 жылғы мамырдағы жалпы сайлауда Катанга провинциялық заң шығарушы органының бақылауын алды. Бір айдан кейін Конго тәуелсіз республика болды. Тшембе Катанганың автономиялық провинциясының президенті болды. Патрис Лумумбаға ұлттық үкімет құру міндеті жүктелді. Оның партиясының мүшелері, Конго ұлттық қозғалысы, Тшембе қарсылығына қарамастан, ұлттық қорғаныс және ішкі істер министрліктеріне тағайындалды. Экономикалық істер жөніндегі министрлік CONAKAT мүшесіне берілді, бірақ экономикалық үйлестіру министрлігі мен хатшылығын басқаратын ұлтшылдардың позициясы бұл ықпалды әлсіретті. Кен және жер істері бөлек министрліктерге біріктірілді. Тшембе КОНАКАТ-тың ықпалының төмендеуі оның үкіметті қолдауға берген келісімін "жарамсыз" деп жариялады. 11 шілде күні кешке Тшембе орталық үкіметті коммунистік көзқарастармен және диктаторлық билікпен айыптап, Катанганың Конгодан бөлініп шығатынын жариялады. Тшембе Катанганың тәуелсіздігін жариялауда Бельгия мен Union Minière компаниясының толық қолдауын алды. Бір американдық дипломат Катанганы "еуропалықтардың өмірі мен мүлкін қорғау үшін құрылған" мемлекет деп Вашингтонға хабарлады. Белгиямен байланысты сақтап қалуды қалаған Тшембе Бельгия үкіметінен Катанга армиясын жалдау және оқыту үшін әскери офицерлерді жіберуді сұрады. Тшембедің бельгиялық әскери кеңесшісі майор Гай Вебер 1960 жылғы 13 шілдеде майор Жан Мари Кревекёрді Катанга армиясын даярлау үшін тағайындады. Әскери сипатын жасыру үшін жиналатын және оқытылатын күш Катанга жандармериясы деп аталды, бірақ бұл армия екенін көрсетті. Жандармерияны оқытқан офицерлердің көп бөлігі бельгиялықтар болды. Бельгиялық тарихшы Жюль Жерар Либуа былай деп жазды: "Август айының бойында Тшембе мен оның кеңесшілері бельгиялық әскерлер кеткенге дейін тиімді жандармерия құру үшін уақытқа қарсы күресті". Тшембе 1960 жылдың жазында Катангада армия құрылып жатқанда, басып алуды тежеу үшін Катангада әскери күштер бар деп мәлімдеді. Тшембе Біріккен Ұлттар Ұйымынан Катанганың тәуелсіздігін мойындауды талап етті және БҰҰ әскерлерінің кез келген араласуына күшпен жауап беретінін мәлімдеді. Дегенмен, Конго премьер-министрі Патрис Лумумба және оның ізбасары Сирил Адула БҰҰ күштерінен араласуды сұрады. БҰҰ-ның бас хатшысы Даг Хаммаршельд басшылығымен БҰҰ күштері жіберілді. Тшембемен бірнеше рет кездескен британдық дипломат Брайан Уркхарт: "Тшембе ақылы бар адам емес еді, бірақ оны жақсы көруге және тануға өте құштар еді. Ол соңғы сөйлескен адамымен келісуге бейімді және келесі келушісін көргеннен кейін кез келген келісімнен бас тартуға болатын. Ол сондай-ақ, ауыр сұрақтардан қашу үшін, ауруды жалғандайтын гипохондрик еді. "Жай-маль-ла-горг, месье Уркхарт" ("Менің тамағым ауырады, мырза Уркхарт"), - деп кенеттен шыбырлап айтар еді. "Je dois prendre immédiatement une piqûre" ("Мен дереу [медициналық] укол алуым керек"). Сонда әңгіме аяқталар еді. Тшембе негізінен әлсіз адам еді, оны Union Minière, Еуропа мен АҚШ-тағы оңшыл саясаткерлер, жалдамалылар, қару сатушылар және оның ақшасына қызығушылық танытқан басқа да авантюристтер басқарып отырды". Франция Катанганың минералдарын пайдалануды қалап, Тшембеге жалдамалы Боб Денард пен оның адамдарын жіберді. Оған француз үкіметінің "Африка мырзасы" Жак Фокарт желісі қолдау көрсетті. Лумумбаның үкіметі таратылды, ал Лумумба Мобуту тұтқынға алып, Тисвиллдегі Харди лагерінде ұстады. Бельгияның Африка істері жөніндегі министрі Харольд Чарльз д'Аспремонт Линден 1961 жылғы 16 қаңтарда Леопольдвильдегі үкіметке (президент Жозеф Каса Вубу мен Мобуту) Лумумбаны Катангаға жіберу туралы құпия хат жіберді. Бұл Лумумбаның әскерлер арасында танымалдылығының артуына байланысты болуы мүмкін, олар оны босатуы мүмкін. Сол уақытта Тисвиллдегі Харди лагерінде әскери көтерілістер мен тәртіпсіздіктер күнінен-күніне артып отырды. Хаттың әлі де табылмағаны хабарланды. Сабена Дуглас DC 4 ұшағымен Катангаға ұшып бара жатқанда, Лумумбаны оны ертіп жүрген конголық сарбаздар ұрып-соқты. Катангадағы тұтқында Лумумбаны Катанганың көрнекті тұлғалары мен бельгиялық офицерлер, олардың ішінде Тшембе, Годфройд Мунонго, Кибве, Китенге, Гранделет, Сон, Гат, Хуйге, Тигне, Вершур, Сегерс және Ружфор барды. 17 қаңтарда Лумумбаны бельгиялық жалдамалы Жюльен Гат басқарған атыс тобы өлтірді. 1961 жылғы қыркүйекте Біріккен Ұлттар Ұйымы Катанганы Конгоға қайта қосу мақсатында Мортор операциясын бастады, бұл Тшембені уақытша Солтүстік Родезияға қашуға мәжбүр етті. Дегенмен, Катанга жандармериясы күтілгеннен бейімделгіш болды және Жадотвиль қамалында БҰҰ туы астындағы ирландиялық әскерлер бас беріп, жеңіліске ұшырады. Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы Даг Хаммаршельд келісімге қол жеткізу үшін Тшембемен кездесуге ұшты. Кездесуден кейін Хаммаршельд ұшақ апатында қаза тапты. Тшембе 1960 жылдардағы американдық консерваторлар үшін үлгілі тұлғаға айналды, олар оны қабылданатын африкалық көшбасшы деп қарады. Американдық тарихшы Кайл Берк былай деп жазды: "Олар үшін [американдық консерваторлар] Тшембе ыңғайлы деколонизацияны білдірді, онда элиталық африкалықтар колониядан мемлекетке өтуді ескі жарыс, саяси және экономикалық тәртіпті өзгертпестен басқарады, осылайша коммунистер бұл елдерде бекініп қалмайды". Американдық консерваторлар Бельгиялық Конгоны жарысқа толы, Тшембе сақтауға тырысқан орын ретінде көрсетті. Тшембе үшін лобби жасаған негізгі ұйым - американдық Катанга еркіндігі үшін күресушілер комитеті, БҰҰ-ны Африкадағы кеңестік сыртқы саясат мақсаттарына жету үшін Катанганы басып тастауға тырысатын коммунистік үстемдікке ие ұйым ретінде бейнеледі. Тшембеге қолдау көрсету АҚШ-тың ішкі саясатына да байланысты болды, өйткені Кеннеди әкімшілігі Катангаға қарсы БҰҰ-ны қолдады, ал Тшембеге қолдау АҚШ-та консервативті республикашылдар мен демократтардан келді, олар Кеннедидің Тшембеге қарсылығын "коммунизмге қарсы әлсіздік" деп атады. Керісінше, афроамерикандықтар Тшембені жек көріп, оны "құлдың баласы" деп санады, ақтарға бағынышты және икемді қара адам ретінде қарады.
Конгоның премьер-министрі
1963 жылы БҰҰ күштері Катанганы басып, Тшембеді Солтүстік Родезияға, содан кейін Испанияға жер аударды. Тшембе өзімен бірге бір миллион алтын монетасынан тұратын 890 чемодан алып, оларды Еуропаның әртүрлі банктеріне салып, жайлы өмір сүруге мүмкіндік алды. Сонымен қатар, БҰҰ күштері Катанга қазынасының толығымен таусылғанын анықтады. Бүкіл сақтау камерасында бір өлі тышқанмен бірге 10 британ фунты ғана болды. 1964 жылдың басында Симба көтерілісі басталып, Конго үкіметі Конгоның шығыс жартысын тез арада бақылаудан шығарды. Сонымен қатар, Тшембе өзінің бұрынғы жауларымен, атап айтқанда, әділет министрі Джастин Мари Бомбоко, полиция бастығы Виктор Нендека және ең бастысы, армия қолбасшысы генерал Жозеф Дезире Мобутумен хат алмасып, байланыс орнатты. Конго ұлттық армиясы Симбалармен күресе алмағандықтан, Мобуту Конгоға Батыс елдерінен көмек қажет екенін мәлімдеді. Мобуту 1960 жылы алғашқы төңкерісін жасағаннан бері конголық саясаттағы маңызды тұлға болып келді. Ол президент Жозеф Каса Вубуға Тшембені премьер-министр етіп тағайындауға қысым көрсетті, өйткені ол Конгоның Батыс елдерінен қолдау алуының ең мүмкін болатын саясаткері еді. Бельгиялық Конгодағы экономикалық жеңілдіктердің көп бөлігі мемлекеттік-жекеменшіктік сипатта болды, себебі Бельгия мемлекеті еуропалық капиталистердің қаражатымен қатар өз қаражатын да жеңілдіктерді дамытуға инвестициялаған. Бельгия 1960 жылы Конгоға тәуелсіздік бергенде, бельгиялықтар концессиялардағы өз үлестерін Конго мемлекетіне беруден бас тартты, себебі Конго концессияларды дамыту кезінде бельгиялықтардың алған қарыздарын өтеуге келіспеді, бұл Конго мемлекетін қажетті кірістен айырды. 1964 жылдың наурыз айында Бельгияның сыртқы істер министрі Пол Анри Спаак Леопольдвильге сапар шегіп, Бельгияның концессиялардағы үлесін беруге келісті. Сол сапар барысында Спаак Тшембені премьер-министр етіп тағайындауды үлесті берудің шарты етіп қойғандай болды. Соңында, Джон Ф. Кеннеди әкімшілігі Тшембеге жаулы көзқарас білдірді, бірақ 1963 жылдың 22 қарашасында Кеннеди қаза тапты. Кеннедидің орнына келген Линдон Б. Джонсон Тшембеге көбірек қолдау көрсетіп, оны Батысқа бейім саясаткер деп есептеді. 1964 жылдың шілдесінде ол Конгоға оралып, жаңа коалициялық үкіметте премьер-министр болып қызмет етті. Оның кабинеті 10 шілдеде ант берді. Тшембеге ұлттық қолдау провинциялық саяси басшылардың, дәстүрлі басшылардың және шетелдік қаржы мүдделерінің қолдауы арқасында болды. Оның алғашқы қадамдарының бірі Леопольдвильдегі коменданттық сағатты алып тастау, 600 саяси тұтқынды, соның ішінде Антуан Гизенганы босату және Катанга жандармдарын Анголадағы жер аударылудан Конгоға оралып, ұлттық армияға қосылуға бұйрық беру болды. Тшембе Катанга үшін күресу үшін ақ жалдамалы әскерлерді кеңінен пайдаланды, ал Конго премьер-министрі ретінде Конго үшін күресу үшін сол жалдамалы әскерлерді жалдады. Тшембе билікке оралған кезде сынға ұшырады. Малкольм Х Тшембені "Том аға" деп жек көріп, 1964 жылы Нью-Йоркте сөйлеген сөзінде оны "қазіргі кезде дүниеге келген ең нашар африкалық" және "Патрис Лумумбаны суыққан қанмен, суыққан қанмен халықаралық қылмыс жасаған адам" деп атады. 1965 жылдың басында Жаңа жылдық үндеуінде Тшембе Симба көтерілісшілерімен келісуден бас тартып, оларды толық жеңіске жеткізуге шақырды. Тшембе федералистік Конго Ұлттық Конвенциясын (CONACO) құрды, ол 49 партиядан тұратын блок болды. Партия 38 орынды жеңіп алды, ал одақ жалпы 122 орынды жеңіп алды. Осы жеңіске қарамастан, Тшембе 1965 жылдың қазан айында президент Каса Вубудан премьер-министр лауазымынан босатылып, оның орнына Эварист Кимба тағайындалды. Қараша айында Каса Вубуға қарсы сәтті төңкеріс жасаған генерал Жозеф Мобуту Тшембеге қарсы мемлекеттік сатқындық айыптарын қойды, ол тағы да елден қашып, Франко Испаниясына қоныс аударды.
Кейінгі өмірі
1965 жылы Тшембедің інісі Дэниел Мваант Яв болды, бұл оның Катангадағы беделін күшейтті. Дәстүр бойынша Мваант Яв атағы әртүрлі лунда патшалық үйлері арасында кезекпен беріліп келді, бірақ 1965 жылдан бері Мваант Яв лауазымын Тшембе отбасының мүшелері иеленді. 1967 жылы Тшембе қатысқанда өлім жазасына кесілді. 1967 жылдың 30 маусымында Тшембе француз SDECE агенті Фрэнсис Боденан қасырған Hawker Siddeley реактивтік ұшағында болды. Конго үкіметі Тшембенің Африкаға жол тартқанын хабарлады. Ол Алжирге жеткізіліп, түрмеге қамалып, үй қамауына алынды. Сотта оны француз адвокаты Рене Флорио қорғады. Ұшақтың ұшқыштары, британдықтар Тревор Коплстон мен Дэвид Тейлор босатылып, Ұлыбританияға қайтарылды. Конго үкіметі оны Конгоға экстрадициялауды талап етті, ал оның батыстық қолдаушылары оны босатуға шақырулар жасады.
Өлім және мұра
Шомбе 1969 жылы Алжирде қайтыс болды. Алжир үкіметі сегіз алжирлік және үш француз дәрігерін шақырды, олар оның ұйқыда қайтыс болғанын анықтады. Кейіннен жасалған мәйіт тексеруі оның табиғи себептерден өлгенін көрсетті. Шомбедің жүрегі елсіз туысы Джозеф Каюмб Шомбе, Шомбе отбасы таңдаған дәрігерге мәйіт тексеруге рұқсат берілмегенін мәлімдеді. Катанганың бұрынғы губернаторы және саяси эмигрант Даниэль Монгуя Мбенге, Тшембеге Мобутудың бұйрығымен француз адвокаты Жак Верже у бергенін айыптады. АҚШ президенті Джон Кеннедиге жасалған қастандыққа қатысты туындаған құпия теориялар туралы бірнеше сұхбатта бельгиялық жалдамалы әскер Жозеф Смал, автор Стивен Ж. Ривельге ЦРУ дайындаған екі түрлі препаратпен екі инъекция жасау арқылы Шомбе өлтірілгенін айтты. Моиз Шомбе Бельгияның Брюссель қаласына жақын орналасқан Эттербек зиратында методисттік рәсіммен жерленді. Лумумбаның өліміне қатысқандығы және батыстық мүдделермен байланысы болғандықтан, Шомбе аты қара африкалық ұлтшылдар үшін "сатқын" сөзімен теңестірілді. Шомбедің жүрегі елсіз туысы Жан Нгуза Карл и Бонд кейіннен маңызды саясаткер болып, 1980 жылдан 1981 жылға дейін премьер-министр қызметін атқарды.
Портреттер
1978 жылғы "Жабайы қаздар" соғыс фильмінің сюжеті, Тшембе ұшағының бастапқыда Алжирге емес, Родезияға бұрылып, содан кейін Алжирге жіберілген деген болжамға ішінара негізделген. Фильмнің кейіпкерлері – полковник Аллен Фолкнер және президент Джулиус Лимбани көбінесе Тшембе мен оның әскери одақтасы майор "Жабайы Майк" Хоарға ұқсас жасалған. Тшембе рөлін француз актері Паскаль Н'Зонзи екі рет сомдады: алғаш рет 2000 жылғы "Лумумба" фильмінде, екінші рет 2011 жылғы "Мистер Боб" фильмінде. 2016 жылғы "Жадотвилл қоршауы" фильмінде оны Дэнни Сапани бейнеледі.
Құрметтер
Корольдік орденнің Үлкен крестінің иесі.