Кіріспе

Римдегі Санта-Мария Антиква шіркеуі – Италияның Рим қаласында орналасқан католиктік Мария шіркеуі, V ғасырда Рим форумында салынған және ұзақ жылдар бойы Палатин император сарайларына монументалды кіреберіс болған. Палатин төбесінің етегінде орналасқан Санта-Мария Антиква – Рим форумындағы ең көне христиандық ескерткіш. Шіркеуде Санта-Мария Регинаның ең ерте римдік суреті сақталған, ол 6 ғасырдан бері Мәриямды патшайым ретінде бейнелейді.

Тарих

V ғасырдың ортасында Палатин төбесінің солтүстік-батыс беткейінде салынған Санта-Мария Антиква Рим форумындағы ең ерте және маңызды христиан ескерткіші болып табылады. Шіркеуде 6-дан 8 ғасырдың соңына дейінгі бірегей қабырға суреттері сақталған. Осы суреттердің табылуы ерте ортағасырлық өнердің дамуына қатысты көптеген теориялар тудырып, археологияда ерекше көзқарастар қалыптастырды. 9 ғасырда болған жер сілкінісі ғимараттарды көміп кеткен соң шіркеу тасталып, 20 ғасырдың басында қайта ашылғанға дейін 1000 жылдан астам уақыт жабық тұрды. Сондықтан Санта-Мария Антиква Рим форумының ежелгі дәуірден христиандық кезеңнің алғашқы ғасырларына дейінгі мәдени және қалалық дамуын түсінуде маңызды рөл атқарады. 1980 жылдан 2012 жылға дейін ескерткіш жалпы қоғамға жабылып, тек арнайы өтініш білдірген ғалымдарға ғана кіруге рұқсат берілді. Дүниежүзілік ескерткіштер қорымен серіктестікте Сопринтенденса пер ил Патримонио Историко жүргізген консервациялық жұмыстардың нәтижесінде шіркеу қазірде экскурсиялар үшін ашық. Санта-Мария Антиква – Рим форумындағы қираған шіркеу, ол Рим форумы мен Палатин археологиялық кешенінің құрамына кіреді және ішке кіру үшін билет алу қажет. Шіркеудің өзі үнемі ашық болмайды, себебі 2004 жылдан бастау алған және Дүниежүзілік ескерткіштер қорының қолдауымен жүргізіліп жатқан қазба жұмыстары тоқтамайды. Ғасырлар бойы жабық болғандықтан, оның қабырғаларында Әулие Мария мен Сәби Иса, папалар, әулиелер мен шейіттердің бейнесі салынған әдемі түрлі-түсті фрескалар жиынтығы сақталған, бұл әлемдегі иконаға қарсы Рим және Византия өнерінің ең ірі және маңызды коллекцияларының бірі болып табылады. Бұл фрескалар иконаға қарсылық кезеңде, Шығыста шіркеулердегі бейнелер жойылған кезде жасалған. VIII ғасырдың басында Папа Иоанн VII бұл шіркеуді Рим епископының резиденциясы ретінде пайдаланған. 847 жылы болған жер сілкінісі император сарайларының бір бөлігін құлатып, шіркеуді көміп тастағандықтан, шіркеу ішінара қирады. Осы себепті Папа Лео IV Венера және Рома ғибадатханасының қираған жерінде Санта-Мария-Нова (Жаңа Сент-Мария, қазіргі Санта-Франческа-Романа) деген жаңа шіркеу салдырды, онда бұрын Симон Магустың құлдырауын еске алу үшін шағын ғибадатхана орналасқан еді. Санта-Мария Антиква 1084 жылы Норманның Римді тонауы кезінде одан әрі зақымданды. Қазіргі құрылыстарға дейін осы жерде бенедиктиндер иеленген Сан-Сальваторе-ин-Лаку шіркеуі орналасқан, ол Lago di Gioturna деп аталатын жерге жақындығымен байланысты осылай аталған. 1550 жылы Папа Юлий III бұл шіркеуді жақын маңдағы Тор-де-Спекки монастырының Римдегі Свято-Франциск облаттарына тапсырды. Санта-Мария-Либератрице шіркеуі (Sancta Maria libera nos a poenis inferni) 1617 жылы Санта-Мария-Антикуаның қираған жерінде салынды. Бұл жөндеуді кардинал Марчелло Ланте делла Ровере демеушілік етіп, архитектор Онорио Лонгидің қызметін пайдаланды. Шіркеуді Стефано Парросел, Грамичча (Лоренцо? ), Франческо Феррари және Себастьяно Чекарини безендірді. Алайда Мария Либератрице шіркеуі 1900 жылы ескі шіркеудің қалдықтарын ашыққа шығару үшін бұзылды. Санта-Мария Антиква 1980 жылдан 2016 жылға дейін қайта жаңарту жұмыстары үшін жабық болды.

Византиялық фрескалар

Санта-Мария Антикуаның қабатталған қабырғалары әртүрлі көркем стильдегі көптеген фрескаларды қамтиды және VI-IX ғасырлардағы қарқынды безендіру кезінде бейімделген. Әр альковия, қабырға және құрбандық үстелі әр түрлі уақытқа және стильдің түрлі үрдістеріне тән, оның ішінде Рим папалары Мартин I (649-653), Иоанн VII (705-707), Захария (741-752) және Павел I (757-767). Эрозия мен қиратудың мөлшері стильдердің нақты жазбасын алуды қиындатады. Фрескалардың сынықтарын пайдаланып, археологтар мен тарихшылар сән-салтанаттардың шамамен хронологиясын құрастырды. Санта-Мария Антикуаны зерттейтін тарихшылар стильдер мен әсерлердің хронологиясын жасауға көмектесу үшін қазіргі заманғы шіркеулерге көбінесе сүйенеді: Санта-Мария Антикуа жағдайында бұл сәтті емес, өйткені Ежелгі антикалық кезден бастап басқа шіркеудің осы уақытқа дейін стильдер жинағы мен эволюциясы бірдей емес. Санта-Мария Антикуадағы стильдің өзгеруі оның трендтер мен стильдердің қабатталуы арқылы танылады. Санта-Мария Антиква кезінде Рим бірнеше рет қолдан қолға өтті. V ғасырда Батыс Рим империясының готтармен жеңілуі V ғасырдың аяғынан VIII ғасырдың ортасына дейін Византия мен Ломбардтардың ықпалына жол ашты. Ғимаратты қоршаған грек қауымының суретшілері жергілікті ықпалға ие болды, бірақ Палатин төбесінде жұмыс істейтін Византиялық әкімшілік те болды, оның түбінде Санта-Мария Антиква орналасқан. Бұл әсерлердің үздіксіз өзгеруі осы шіркеудегі әртүрлі стильдердің шешуші факторы деп саналады. Сондай-ақ, әсерлерді қалған жазулар арқылы да табуға болады: Рим папасы Мартин I (649-653) әшекейлерінде грек, Рим папасы Иоанн VII (705-707) грек және латын, ал Рим папасы Павел I-де толық латын тілінде. Қасиетті орынның ішінде орналасқан Палимпсест қабырғасында кем дегенде алты қабат безендіру бар, ол әр түрлі стильдерді, күндерді және әсерлерді көрсетеді. Алғашқы екі қабат төртінші-алтыншы ғасырлардағы ежелгі римдік жалған мозаикалардан тұрады, олар тез арада Санта-Мария Антикуаның ең алғашқы фрескаларымен алмастырылды. Бұл мозаикалардың шамамен екі пайызы фрескамен сырланғандықтан сақталып қалды. Үшінші қабатта, шамамен 500-550 жылдар аралығында, Көктің патшайымының қалдықтары бар, бұл титулдың Мәриям қызбен байланысты алғашқы айғағы және Помпея періштесі. Археологтар осы қабатта дәстүрлі римдік стильден эллиндік немесе византиялық стильге ауысуды байқады. Санта-Мария Антикуадағы сақталған фрескалардың көпшілігі эллиндік болғанымен, оларда виллалар мен бағаналардың классикалық эллиндік фондары жоқ. Керісінше, фон бейтарап және ашық көрінеді. Ерте үлгілерде қараңғыланған көздің көзі тік алға қарай қарайды, ал бетінің контурлары ерекшеленеді. Әр фресканың алғашқы кезеңі контурларды қаламмен бояуды қамтиды, содан кейін қараңғы түстер киім ретінде қосылады, ал нәзік бөлшектер соңғы болып аяқталады. Эллинизм Помпея періштесі суреттелген уақытта көрініс таба бастады және 650 жылға қарай пұтқа табынушылық стильдерді басып қалды. Папалар Мартин I (649-653), Иоанн VII (705-707) және Павел I (757-767) дәуірлері стильдік үрдістердің нақты мысалдарын сақталған сәндік бұйымдары арқылы көрсетеді. Фрескалар әр түрлі техника мен стильдерді біріктіру қабілетін көрсетеді, нәтижесінде, бұл стильдер көп ұзамай ерекшеленді, өйткені Санта-Мария Антиква үшін сан алуан буын суретшілер кездейсоқ болып көрінетін үрдістерді жалғастыру немесе тоқтату үшін арнайы дағдылар жинағын қалыптастырды. Мартин I (649-653) фрескалары аз, бірақ жеткілікті сақталған. Бұл эллиндік стильде, өйткені ол Византия билігін алғаннан кейін, ол қызметке кірген кезде дәстүрлі римдік стильді толығымен басып алды. Мартин I-нің ең алғашқы сәндеулері - бұл шіркеу аталары 649 жылы, олар бұл әсерді аша түсу үшін киімдері жабылып, ерекшеленіп жатқан кезде, жүріп-тұру қозғалысында аяғын көтеру арқылы қозғалысты білдіреді. Шіркеу аталары кейінірек фрескаларға қарағанда, олардың түбіне айналып, көбірек сұйықлықты көрсетеді, бірақ олардың бет-әлпеттері кейінірек фрескаларға қарағанда әлдеқайда қатты. Дәл сол күні төмендегі грек жазбасында Монотелитизмді айыптайтын 649 жылғы Латеран кеңесіне қатысты деп көрсетілген. Мартин I монотелитизмді айыптайтындықтан жер аударылды, бірақ Иоанн VII оның суретін Пресвитерияда (картаға қараңыз) Санта-Мария Антикуадағы папалардың басқа суреттерімен бірге суретке түсіруді тапсырды. Мартин I грек стилімен бейнеленген, оның қоңыр бет шашы қатты контурланған, әлсіз жамбасқа боялған және ол зергерлік кітапты ұстап тұр. Ол басының үстінде шашының орталық торы бар, қысқа және тоңқан шашты киелі киім үлгісін киеді. Папа Иоанн VII (705-707) кезеңінің ең көп сақталған сәндеулері бар. Бұл Санта-Мария Антикуаның кең жөндеу және қайта безендіру кезінде қолданылған техникалардың мысалдарын көрсетеді, соның ішінде Пресвитерия, Дәрігерлер капелласы (немесе Медициналық қасиеттілер капелласы) және Қырқ шейіт капелласы. Қабырғаларға тегіс аралықпен тесілген тесіктер осының қалай шағын, тығыз кеңістікте орындалғанын көрсетеді. Иоанн VII-нің фрескалары желбіреген тондармен, дене контурларымен және қасиеттілерді жекелендіретін жанды мінез-құлқымен әшекейленгенімен, археологтар мен тарихшылар олардың қозғалысында кернеулі екенін айтады. Суретшілер оларды әңгімелесіп тұрғанда жылдам қолдармен және бұрылған баспен бейнеледі, бірақ олардың арқасы әңгімеге қарай бұрылмастан, фонға "жапсырылған". Бұл егжей-тегжейлдің мысалы Дәрігерлер капелласындағы Македониялық Әйгүл Гермолаустың суретінде көрінеді, ол жоғары, күшті контурланған жақ сүйектерімен, асимметриялық көздермен, қабауларымен, жарқын ұзын қара шашымен және ағын шашымен бейнеленген. Санта-Мария Антикуаның ақ түсті жарықтандыруды қолдануының замандас параллелі белгілі емес. Иоанн VII-нің суретшілері византиялықтардың ықпалына ие болды, өйткені олар эллинизмнің мөлдірлігін қабаттасқан, тығыз түстермен біріктірді. Иоанн VII кезеңінің ең даулы тұлғасы - Тәж кигізілген Крестке құрбандық шалушы Христос, ол Торжестволық аркада орналасқан. Бұл тұлға шамамен 2,5 метр биіктікте және нашар сақталған: Христистің басы, қарыны және сол қолы сақталған. Кресттің қасында періштелер, нимбпен Иоаннның басы және Матфей 27:33-тен Голгофа деп саналатын шатқалдың басында түрлі түсті киімдермен киінген құрметтейтін жақтастардың тәжі бар. Замандас суреттері Христистің ұзын шашы мен ұзын сақалы бар екенін көрсетеді және ол ленен жейде (колубий) киген. "Дәрігерлер капелласы" немесе "Медициналық қасиеттілер капелласы" - Иоанн VII-нің тағы бір жұмысы, ол басқаларымен салыстырғанда нашар сақталған. Капеллада көптеген, өмірлік сақталған қасиеттілер бар, олардың барлығы қоңыр тондар, ұзын қара шаш, ұзын сақалдар, кең ашық көздер, жанды қабаулар және сандалдармен сипатталады, әр қасиеттінің оң қолында парқдал және қара белдіктермен хирургтік қораптар бар. Шамамен VII ғасырдың ортасында пайда болған медициналық қасиеттілердің адамдарды жалған емді іздеуден тоқтатып, христиандық дұғаларға жүгінуге шақыруға тырысқандарына сенеді, олар өздерін белгілі бір қасиеттімен байланыстырады. Бұл Санта-Мария Антикуаның әртүрлі қауымдастығы мен медициналық қасиеттілердің әртүрлілігіне байланысты оңай орындалған болар еді, осылайша дін қолжетімді, түсінікті және жақын болар еді. Жиынтықтағы қасиеттілерге: Персиялық Дометий, кереметтерімен танымал жалғыздық, дәрігерлерге аурулар дұға еткенде пайда болатыны айтылған Косма мен Дамиан, Галиялық шейіттер Назарий мен Цельс кіреді. Бұл иконалар византиялық ықпалды инкубация тәжірибесіне (шіркеуде ұйықтағанда, адам қасиеттіні көре алады немесе аурудан айыға алады) оңай қол жеткізу үшін жасалған көшірмелер болып табылады, ол ерте дәуірде танымал болды...