Мұғал әйел сұлтаны – ақын Зәб-ун-Ниса — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Моғол империясының шаһзадасы (1638–1702)
халық әншісі

Зеб ун Нисса (زیب النساء) (15 ақпан 1638 – 26 мамыр 1702) – моғол ханшайымы және император Аурангзеб пен оның басты жұбайы Дилрас Бану Бегумның үлкен баласы. Ол сонымен қатар «Махфи» (مخفی, "Жасырын, бүркемеленген, көрінбейтін") псевдонимімен өлеңдер жазған ақын болды. Өмірінің соңғы 20 жылын Делидегі Салимгард бекінісінде әкесі тұтқындаған Зеб ун Нисса ақын ретінде танылады, ал оның шығармалары қайтысынан кейін «Диван-и Махфи» (парсы тілінде: دیوانِ مخفى) – «Махфинің толық поэзиялық жинағы» деп жинақталды.

Туу

Зеб ун Нисса ("Әйелдердің әшекейі/сұлулығы"), ханзада Мухи уд Диннің (кейіннен император Аурангзеб) үлкен баласы, 1638 жылдың 15 ақпанында Деканның Даулатабад қаласында, оның ата-анасының некесінен соң дәл тоғыз ай өткенде дүниеге келді. Оның анасы, Дилрас Бану Бегум, Аурангзебтің бірінші әйелі және басты жұбайы болды, сонымен қатар ол Иранның (Персияның) билеуші Сафавид әулетінің ханшайымы еді. Зеб ун Нисса әкесінің сүйікті қызы болғандықтан, оның ашуын қоздырған адамдарды кешіруге оны икідіре алды.

Білім және жетістіктері

Аурангзеб Зеб-ун-Ниссаның тәрбиесін сарай әйелдерінің бірі Хафиза Мариамға тапсырды. Ол әкесі сияқты өткір зиялылыққа және әдеби талғамға ие болғандықтан, Зеб-ун-Нисса үш жылда Құранды жаттап, жеті жасында Хафиза атанды. Бұл құрметті оқиға әкесі тарапынан зор тоймен және жалпыұлттық мереке жариялаумен аталып өтті. Ханшайымға оның қуанған әкесі 30 мың алтын теңге сыйлық берді. Аурангзеб өзінің жақсы оқытылған сүйікті қызы үшін устаниге (әйел "устад" немесе құрметті ұстаз атағы) 30 000 алтын теңге төледі. Зеб-ун-Нисса сол заманғы ғылымдарды Мұхаммед Саид Әшраф Мазандараниден оқыды, ол да көрнекті парсы ақыны болған. Ол философия, математика, астрономия, әдебиетті меңгерді, парсы, араб және урду тілдерін жақсы білді. Ол каллиграфияда да шеберлік танытқан. Оның киімдеріне қатысты бір ойыншылдық жаңалық туды. "Зеб-ун-Нисса әйелдерге арналған Ангия Курти атты киімді ойлап тапты. Бұл Түркістан әйелдерінің киімінің өңделген нұсқасы еді. Өңдеу Үндістан жағдайларына бейімделу үшін жасалды". Зеб-ун-Нисса көптеген "үлкен" ақындардың шығармашылығының шарықталу кезеңінде өмір сүрді, мысалы, Мавлана Абдул Қадыр Бедил, Калим Кашани, Саа'еб Табризи және Ғани Кашмири. Зеб-ун-Ниссаның поэзиясына Хафез Шерази стилінің айқын әсері байқалады. Дегенмен, ол парсы тіліндегі Үндістан поэзия мектебінің өкілі саналады. "Зебуниса діни доктринаны және сенім мәселелерін терең зерттеуде тәрбиеленді, ол бірнеше академиялық салаларда білікті ғалым, сондай-ақ белгілі әдебиетші және меценат ретінде танылды. Ол ән айтуда шебер болды, өлеңдер жазды және сол замандағы көптеген бақтарды отырғызды". Зеб-ун-Нисса поэзиясында "Махфи" (парсы тілінде "Жасырын" деген мағынаны білдіреді) деген псевдонимді таңдады. Оның Диван деп аталатын, шамамен 5000 өлеңнен тұратын поэзиялық жинағынан басқа, келесі кітаптарды да жазды: Монис-ул Рох, Зеб-ул Моншаат (زیب المنشآت / زيب المنشئات, "Зебтің әдеби туындылары") және Зеб-ул Тафасир (زيب التفاسير, "Зебтің түсіндірмелері"), бұл әйел жазған алғашқы және жалғыз тафсир. Махзан-ул-Ғиб (مخزن الغيب) еңбегінде автор Зеб-ун-Ниссаның поэзиялық кітабы 15000 өлеңнен тұратынын жазған. Зеб-ун-Нисса түрлі еңбектерді жинақтауға және аударуға да үлкен үлес қосты.

Aurangzeb charged Hafiza Mariam, one of the women of the court, with the education of Zeb un Nissa. She seems to have inherited her father's keenness of intellect and literary tastes, because Zeb un Nissa memorized the Quran in three years and became a Hafiza at the age of seven. This occasion was celebrated by her father with a great feast and the declaration of a public holiday. The princess was also given a reward of 30,000 gold pieces by her delighted father. Aurangzeb paid the princely sum of 30,000 gold pieces to the ustani (an honorific title for a female "ustad" or well regarded teacher) for having taught his cherished daughter well. Zeb un Nissa then learned the sciences of the time with Mohammad Saeed Ashraf Mazandarani, who was also a great Persian poet. She learned philosophy, mathematics, astronomy, literature, and was a mistress of Persian, Arabic and Urdu. She had a good reputation in calligraphy as well. Also with the way she dressed comes about her making an invention. "Zeb un Nissa invented a woman garment known as Angya Kurti. This was a modified form of the dress of the women of Turkestan. The modification was done to suit Indian conditions". Zeb un Nissa lived in a period when many "great" poets were at the peak of their reputation; e. g. Mawlana Abdul Qader Bedil, Kalim Kashani, Saa'eb Tabrizi and Ghani Kashmiri. There is a noticeable influence of Hafez Sherazi's style on the poetry of Zeb un Nissa. However, she is considered as one of the poets of the Indian School of Poetry in Persian. "Zebunnisa was trained in the serious study of religious doctrine and in matters in faith, and she was known as an excellent scholar in several academic areas and as a literary figure and patron of some renown. She sang well and composed songs and planted many of the gardens of her day." Zeb un Nissa selected "Makhfi" (which means "Hidden One" in Persian) as her pen name in her poetry. In addition to her poetic book or collection of poems, called Diwan, which contains approximately 5,000 verses, she also wrote the following books: Monis 'ul Roh, Zeb 'ul Monsha’at (زیب‌ المنشآت / زيب المنشئات, "Literary Compositions of Zeb") and Zeb 'ul Tafāsir (زيب التفاسير, "Tafsirs of Zeb"), the first and only tafsir written by a woman. In Makhzan 'ul Ghaib (مخزن الغيب), the author writes that the poetic book of Zeb un Nissa contained 15,000 verses. Zeb un Nissa encouraged compilations and translations of various works also.

Кейінгі жылдары, тұтқындалуы және өлімі

Шахжанабадтың (қазіргі Ескі Дели) шетіндегі Делидегі Салимгард бекінісінде қамауға алуға соққан жағдайларды түсіндіретін көптеген қайшылы мәліметтер бар. 1662 жылы Әуренгезб ауырып, оның дәрігерлері ортаны өзгертуді ұсынғанда, ол отбасымен және сарайымен Лахорға кетті. Сол кезде Әкіл хан Рази, оның уәзірінің ұлы, сол қаланың әкімі болды. Кейін Әкіл хан мен Зеб-ун-Нисса арасында қысқа, бірақ сәтсіз махаббат оқиғасы болды деген қауесет тарады, содан кейін Әуренгезб оған сенімсіздікпен қарап, кейін түрмеге қамады. Басқа теориялар бойынша, ол ақын және музыкант болғандықтан қамауға алынды (екісі де Әуренгезбтің қатаң, дәстүрлі және фундаменталистік өмір салты мен ойлауына қайшы келді). Тағы бір түсіндірме оның кіші інісі Мұхаммед Акбармен хат алмасуына байланысты. Ол жас ханзаданы мұрагерлік күресте қолдады және 1681 жылғы көтеріліс кезінде оған хат жазғаны анықталды (сол кезде ханзада Әуренгезбті ислам заңын бұзды деп айыптаған). Оның барлық жинаған байлығы тәркіленді, жылдық 4 лак төлем зейнетақысы жойылды және Салимгардта өліміне дейін қамауда ұсталды. Осы жерде, 20 жылдық қамаудан кейін, Зеб-ун-Нисса жеті күн ауырғаннан кейін қайтыс болды. Әуренгезб Деканға сапарлаған кезде ол әлі де Шахжанабадта тұтқында болды. Көрсететін дереккөздер оның қайтыс болған күнін 1701 және 1702 жылдар деп әртүрлі айтады. Оның мазары "Отыз мың ағаш" (Тиз Хазари) бағында, қаланың солтүстік қақпасы – Кашмир Дарвазасының сыртында орналасқан. Бірақ, британдықтар Делиде теміржол салып жатқанда, оның мазары және тас ішіндегі жазулары Аградағы Сикандрадағы Акбар мазарына көшірілді. Лахордағы Наванкотта да мазар бар, бірақ оның нақтылығы күмәнді. Харун Халид Зеб-ун-Ниссаның Лахордағы мазармен байланыстырылуы Моғол мұрагерлік соғысында (1657–1661) бүлікші ханзада Дара Шикохтың жеңілісінен кейін пайда болды деп болжайды. Шикохтың жақтастары (Лахорда болған) бүлікші ханзадаға деген үміттерін жеткізу үшін оны мазармен байланыстырды, тіпті ол Делиде және кейін Аграда жерленгеніне қарамастан. 1724 жылы, оның қайтыс болғаннан кейін көп жыл өткен соң, оның шашырап қалған және сақталған жазбалары "Жасырын кітап" (Диван и Махфи) деген атпен жинастырылды. Онда төрт жүз жиырма бір ғазал және бірнеше рубаи бар. Кейін 1730 жылы қолжазбаға тағы да ғазалдар қосылып, олар да безендірілді.

There are multiple conflicting accounts offering explanations for the circumstances which ultimately led to her imprisonment at Salimgarh Fort, Delhi, at the edge of Shahjahanabad (present Old Delhi). In 1662, when Aurangzeb was taken ill and his physicians prescribed a change in the environment, he took his family and court with him to Lahore. At that time Akil Khan Razi, the son of his Vizier, was Governor of that city. In the following period, Akil Khan and Zeb un Nissa allegedly had a brief yet failed affair, after which Aurangzeb began to distrust her and later imprisoned her. Other theories suggest that she was imprisoned for being a poetess and a musician (both anathema to Aurangzeb's austere, more orthodox and fundamental way of life and thinking). Yet another explanation points to her correspondence with her younger brother, Muhammad Akbar. She supported the young prince in the inevitable ongoing conflict of succession, and was discovered to have written to him during the rebellion in 1681 AD (over the course of which, he had publicly accused Aurangzeb of transgressions against Islamic law). Her punishment was to have her accumulated wealth confiscated, her annual pension of 4 lakhs nullified, and that she was to be held prisoner at Salimgarh until her death. It was here, after 20 years of imprisonment, that Zeb un Nissa died after seven days of illness, still captive in Shahjahanabad while Aurangzeb was on a trip to the Deccan. Conflicting sources state the date of her death alternately as 1701 AD and 1702 AD. Her tomb was in the garden of "Thirty thousand trees" (Tees Hazari), outside of the Kashmiri Darwaza, the north gate of the city. But when the railway line was laid out by the British at Delhi, her tomb with its inscribed tombstone was shifted to Akbar's mausoleum at Sikandra, Agra. There is also a tomb in Nawankot, Lahore, Pakistan, but its authenticity is doubtful. Haroon Khalid infers that the apocryphal association of Zeb un Nissa with the tomb in Lahore came about after the defeat of rebel prince Dara Shikoh in the Mughal war of succession (1657–1661), with the supporters of Shikoh (who had spent time in Lahore) transferring their aspirations to the rebellious princess by connecting her with the tomb even though she remained buried in Delhi and later at Agra. In 1724, years after her death, her scattered and extant writings were collected under the name Diwan i Makhfi, literally, the Book of the Hidden One. It contained four hundred and twenty one ghazals and several ruba'is. Subsequently, in 1730 other ghazals were added to the manuscript, which was also illuminated.

Мұра

Оның поэзия кітабы 1929 жылы Делиде, ал 2001 жылы Тегеранда жарық көрді. Оның қолжазбалары Париждегі Ұлттық кітапханада, Ұлыбритания мұражайының кітапханасында, Германиядағы Тюбинген университетінің кітапханасында және Үндістандағы Мота кітапханасында сақтаулы. Ол Лахорда өзі салған, "Чаубуржи" – төрт мұнаралы деп аталған бақтың қабырғалары мен қақпаларының қалдықтары арқылы әлі де табуға болады.